فهرست مطالب

نشریه فقه و مبانی حقوق اسلامی
سال چهل و سوم شماره 1 (بهار و تابستان 1389)

  • تاریخ انتشار: 1389/10/11
  • تعداد عناوین: 9
|
  • فرزاد پارسا صفحه 11
    مکتب متکلمان، از مشهورترین مکاتب اصولی در میان اهل سنت، معتزله و اباضیه است. در این مکتب، به شیوه ای قیاسی و از راه تنقیح گرایی قضایا و بدون دخالت فروع فتاوا، به تقریر و تکوین قواعد اصولی پرداخته می شود. منابع این مکتب در پژوهش، قواعد اصولی، علم کلام، لغت، فقه و منطق است. راهبردهای اصلی این روش، نظر و مسالک جدلی است. این مکتب دارای جنبه های مثبت و قابل دفاعی چون تجرید مسائل و بی طرفی در تحلیل و تنقیح آنها، استقلال و آزادی در اظهار نظر، حاکمیت اصول بر فروع، توجه به تحریر محل نزاع، بحث تفصیلی و دقیق در مورد مسائل و جنبه های قابل انتقادی چون پرداختن به مسائل غیر مرتبط با اصول فقه، مناقش? مسائل فاقد آثار فقهی، عدم توجه لازم به فروع فقهی و مبالغه در بیان استدلالات فرضی و جواب دادن به آنها است.
    کلیدواژگان: مکتب، اصول فقه، منابع، متکلمین
  • علی تولایی صفحه 31
    تبیین برخی اندیشه های کلامی، زمینه ساز ورود مساله «مقدمه واجب» در علم اصول فقه در قرن پنجم گردید. فقی هان، با استفاده از آرای فقهی بازمانده از سده های متقدم، به تحلیل گزاره های دینی که در آنها به واجبات و مقدمات آنها اشاره شده بود، پرداختند. تمایز میان اقسام واجب و اموری چون «شرط» و «سبب»، نتیجه این تحلیل بود. اگر چه در باب مقدمه واجب، از همان ابتدا بین فقهای اهل سنت و امامیه اختلاف نظر وجود داشت، اما گسترش این بحث در علم اصول فقه، مرهون تلاشهای فقی هان امامیه است. این گسترش به اندازه ای بود که سبب شد ثمره عملی آن مورد نقد قرار گیرد و به عنوان مساله ای بی فایده یا کم فایده تلقی شود. مقاله حاضر با رویکردی تاریخی بر روند طرح و گسترش این مساله در علم اصول فقه، به تحریر محل نزاع پرداخته و اختلاف میان فقها را بررسی می کند. سرانجام، با انتخاب برخی از آرای فقهی در سده های متقدم، میانه، متاخر و معاصر، کاربرد «مقدمه واجب» را در تحلیل های فقهی مربوط به مسائل فردی و اجتماعی، نشان می دهد.
    کلیدواژگان: مقدمه واجب، واجب مطلق، وجوب عقلی، شرط، سبب
  • حسین داورزنی، سید محمد رضوی، سعید ابراهیمی صفحه 57
    بانکداری بدون ربا از مسائل مهمی است که همواره مورد بحث صاحب نظران بوده و محل نقض و ابرام قرار گرفته است. در این نوشتار، وضعیت سپرده های بانکی با سود معین بررسی شده و بر مبنای صحت بیع دین، صحت آن نتیجه-گیری شده است. بدینصورت که بانک بعد از اینکه مقدار معینی وجه نقد به عنوان وام، به وام گیرنده یا مدیون جدید می پردازد، آن را به مقداری که طرفین توافق کنند به او می فروشد. در مورد سپرده گذاری اشخاص در بانک ها هم می-توان به همین طریق عمل کرد و در نتیجه محکوم به حکم ربا نخواهد بود. به علاوه می توان این نحوه از بیع را به تمام اشخاص اعم از اشخاص حقوقی (مثل سایر مؤسسات) و اشخاص حقیقی تسری داد.
    کلیدواژگان: مؤجل، وام و سپرده بانکی، سود معین، دین، ثمن، بیع دین
  • محمد عادل ضیایی، یونس یزدان پرست صفحه 79
    اراده، اساس و بنیان عقود و تصرفات به شمار می آید، به گونه ای که بدون آن نمی توان بر هیچ عقد و تصرفی آثار شرعی و حقوقی مترتب کرد. مکان اراده، قلب است و به دلیل منزلت والای اراده است که نمی توان هیچ امری به آن نسبت داد مگر اینکه اراده، به گونه ای اظهار و علنی گردد. سکوت یکی از طرق اظهار اراده است که همچون وسایل دیگر تعبیر از اراده یعنی لفظ، کتابت، فعل و اشاره، دارای احکامی است: فقها اتفاق نظر دارند که نمی توان سکوت مجرد را معبر از اراده دانست، ولی در صورت وجود نص شرعی یا قانونی، وجود عرف و قراین مربوطه با شرایط خاصی، با سکوت، تعبیر از اراده می گردد. سکوت ممکن است به صورت صریح یا کنایه بروز کند. جهت تشخیص و تفکیک سکوتی که تعبیر از اراده می کند با سکوتی که معبر از اراده نیست و آثاری بر آن مترتب نمی شود معیارهایی همچون وجود نص، حیا، دفع ضرر، عرف و قرینه مد نظر قرار می گیرد که هر یک مطابق ضوابط خاصی مبین اراده اند.
    کلیدواژگان: دلالت، سکوت، اراده، رضا، قرینه
  • حسن عبدی صفحه 95
    این مقاله درصدد بررسی این مساله است که «آیا می توان در کنار سایر راه های پی بردن به عدالت راوی مانند تعدیل علمای رجال، به اصالت عدالت نیز تمسک کرد؟» هدف این تحقیق آن است که با بررسی یکی از راه های ممکن برای احراز عدالت راوی، زمینه برای احیای بسیاری از روایاتی که تنها به دلیل مجهول بودن راوی، حتی از سوی کسانی که معیار پذیرش روایت را وثاقت راوی دانسته اند، کنار نهاده شده است، فراهم گردد. برای پاسخ به مساله مذکور، نخست مفهوم اصالت عدالت به عناصر آن تحلیل شده است؛ در ادامه، با بررسی منابع اسلامی، اعم از منابع رجالی، اصولی و فقهی، این نتیجه به دست آمده که بحث از اصالت عدالت، در گذشته مطرح بوده و در این زمینه، به برخی از عبارت های شیخ طوسی اشاره شده است؛ سپس ادله ای که در اثبات اعتبار اصالت عدالت اقامه گردیده، نقل و بررسی شده و در پایان، با توسل به آیات و روایات نتیجه گیری شده است که اصالت عدالت، فاقد معیارهای لازم برای احراز عدالت راوی است و از این رو نمی توان در احراز حجیت روایات، به آن تمسک کرد.
    کلیدواژگان: اعتبار سند، عدالت راوی، حجیت سند، رجال روایت، اصالت عدالت
  • سید محسن فتاحی، عابدین مومنی، سید محمد امام صفحه 119
    میراث فرهنگی ملت ها در عصر کنونی از چند زاویه مورد توجه قرار گرفته و اهمیت فراوان یافته است. این اهمیت موجب گشته دولت ها قوانین ویژه ای را در حوز? میراث فرهنگی، از جمله مالکیت یا تملک آثار تاریخی فرهنگی، وضع کنند. این قوانین در بسیاری از موارد، تحدید مالکیت های خصوصی را در پی دارد. در نگاه نخست به نظر می رسد، شریعت اسلام با توجه به اهتمام خاصی که به مالکیت خصوصی دارد، بر اساس احکام اولیه، مالکیت یا تملک آثار تاریخی فرهنگی را همچون سایر اموال، نه تنها معتبر دانسته، بلکه تخطی از آن را خلاف قوانین شرع به شمار می آورد. در این مقاله، نگاهی دیگر را پیش روی نهاده ایم که بر پای? آن، می توان انتظار داشت که قوانین یاد شده مخالفتی با شریعت نداشته، بلکه بدون دست آویختن به مقوله «ضرورت» و «مصلحت»، راه را برای اجرایی شدن آنها باز می گشاید.
    کلیدواژگان: مالکیت خصوصی، میراث فرهنگی، مصلحت، ضرورت، تحدید مالکیت
  • محمود قیوم زاده صفحه 135
    حق حبس در نکاح، بحثی حقوقی است که زوایای آن به بررسی و تبیین بیشتر نیاز دارد. چیستی این حق و چگونگی بهره مندی زوجین از آن، کمتر مورد توجه اندیشمندان بوده است. در کلمات فقها و حقوقدانان فقط اشاراتی به آن رفته و زوایای پنهان بسیاری در آن می باشد. مقاله حاضر، با شیوه کتابخانه ای و تجزیه و تحلیل داده های مطالعاتی، ابتدا به مفهوم حق و چیستی و انواع آن پرداخته و سپس به ماهیت حق حبس اشاره شده و ضمن واکاوی ماده 1085 ق.م، تبیین شده که حق حبس در نکاح، از جمله حقوق عینی است. به لحاظ حقوقی، بر وجود آن، تسالم است؛ گرچه از منظر فقهی، مخالفینی دارد. عموما این حق را برای مرد هم قائل شده و آن را مقتضای معاوضی بودن عقد نکاح می دانند. همچنین مشخص گردیده است که چنانچه زوجین هر دو حق حبس را اعمال کردند، چگونه باید عمل کرد. و نیز مبرهن شده است که اگر بخشی از مهر مؤجل بود، تا مقدار حال آن تادیه نشده است، زوجه حق حبس دارد.
    کلیدواژگان: نکاح، حق حبس، وظایف خانوادگی، حق، مهر
  • سید محمد مظفری، احمد بادکوبه صفحه 157
    در این مقاله، ضمن شرح مختصری از سیر تطور روابط تعیین وقت نمازها در اسلام، دو رابط? نویافته و یک ضابطه برای تعیین وقت نمازهای پنجگانه، که از خلال نسخه های خطی استخراج شده است، مورد بررسی قرار گرفته اند. این متون عبارتند از: (1) صدباب در معرفت اسطرلاب سید ضیاء الدین شوشتری؛ (2) استیعاب فی علم الاصطرلاب ابوریحان بیرونی؛ (3) انیس الطلاب فی معرفه الاصطرلاب محمد مجدالدین بن زین الدین محمد همدانی؛ (4) الاستیعاب للعمل بصدر الوزه و الجناح الغراب از مؤلفی ناشناخته. در پایان، نتایج عددی حاصل از هر رابطه با یکدیگر و نیز با قاعد? استاندارد برای تعیین اوقات الصلوه مقایسه شده است تا میزان صحت و دقت علمی آنها تعیین گردد. مورد اخیر، هدف اصلی این پژوهش را تشکیل می دهد.
    کلیدواژگان: اوقات نماز، علم میقات، اسطرلاب، اول العصر، آخر العصر، ربع
  • علی مظهر قراملکی، حجت قاسمی صفحه 175
    اقاله یک عمل حقوقی است که با تراضی متعاقدین صورت می پذیرد و موجب انحلال عقد می شود. فقی هان امامیه، حنبلیه و شافعیه مطلقا اقاله را فسخ می دانند. فقی هان حنفی اقاله را نسبت به متعاملین، فسخ، اما نسبت به اشخاص ثالث، بیع جدید تلقی می کنند. از دید فقی هان مالکیه، اقاله بیع جدید است؛ اما قانون مدنی اقاله را تفاسخ می داند. به نظر می رسد به دلیل دارا بودن تراضی که رکن و جوهره اساسی عقد می باشد، اقاله، یک عقد و قرارداد نامعین است. برخلاف نظر فقی هان مالکیه و حنفیه، از دیدگاه فقی هان امامیه، شافعیه و حنبلیه، اقاله، حق شفعه ایجاد نمی کند. از نظر برخی فقی هان، بر مبنای عقد جدید بودن اقاله، منعی در شرط افزایش یا کاهش ثمن در اقاله وجود ندارد. بر مبنای بیع بودن اقاله، عقد سلم قابل اقاله نیست. برمبنای بیع جدید بودن اقاله، تلف عوضین یا یکی از آن دو، مانع اقاله است. فقی هان مالکیه و حنفیه اقاله اقاله و جعل خیار در آن را صحیح می دانند؛ حال آنکه فقی هان امامیه، شافعیه و حنبلیه عکس این مطلب را معتقدند.
    کلیدواژگان: آثار، عقد، اقاله، فسخ، ماهیت
|
  • Page 11
    The Theologians School is one of the most famous theological schools among Sunnis, Mo’tazelah and Abaziye. Using a deductive manner and by clarifying cases and regardless of jurisprudence precepts, theological rules are set and developed in this school. The sources of research in this school include theological rules, theology, dialect, jurisprudence and the logic. The main strategies of this method are viewpoint and polemical manners. The school have positive and defendable features such as clarifying matters and neutrality in analysis, refining the data, freedom and autonomy in expressing views, overcoming principles on jurisprudences, paying attention to clarifying disagreements, deep and accurate discussion on problems and critical features such as non-relevant matters with jurisprudence principles, analyzing of matters without jurisprudence impacts, paying no attention to jurisprudence rules and exaggerating in stating assumptive reasoning and responding them.
  • Page 31
    Explaining some Islamic theological opinions gives rise to the subject of Obligatory Preliminary (Moghadamaye Vajib) to enter into Usul Fiqh in 5th century. Jurists with resort to legal opinions in earlier centuries try to analyze legal propositions which is consisted of Obligations and their Preliminaries and Prerequisites. The result of this analysis was distinction between various kinds of preliminaries and matters like "prerequisite" and "Cause". Despite the fact that different ideas about Moghadamaye Vajib existed among jurists, both Sunni and Imami, development of this matter is owed to Imami scholars efforts. This development was to the extent that its application in Fiqh caused doubt and some considered it as a useless subject. This essay with a historical method, attemmts to regulate the development of this matter in Islamic Jurisprudence. Finally, some legal opinions in earlier, middle and recent period is chosen to illustrate the application of this matter in analyzing personal and social problems in Fiqh.
  • Page 57
    Banking without usury is a very important object that has been considered by experts and investigated all time. In this writing, we have explored banking debt with known profit and concluded its rightness, based on soling debt right. In this way after lending money the bank sales it to debtor with agreed price. The way is similar about person's lending to bank and thus there is no usury. In addition, this kind of sale can includes all persons, legal and natural.In addition, this kind of sale can includes all persons, legal and natural.In addition, this kind of sale can includes all persons, legal and natural.
  • Page 79
    Will is the basis and foundation of contracts and possessions; almost without which no contract and possession can take the religious and legal affects. Heart is the place of will, and because will has a high dignity, it cannot attributed to any matter unless it is declared and manifested. Silence is one of the means of Interpretation of the will. It, like utterance, scribe, deed and gesture, has some rules. jurists consider that silence cannot be considered as the will but if there are any letter of religious and legal, customs and relevant evidence, with certain conditions, the silence is interpreted as the will. Silence may be explicit or implicit. There are some criteria such as the existence of the letter, modesty, losses voidance, custom and analogy for detection and differentiation of silence, which will be interpreted as the will or not, and each one is considered as the will according to specific rule.
  • Page 95
    The traditions transmitted from the Infallible Imams (A. S.) are one of the most important resources of jurisprudential rulings. There are some conditions for any tradition to be accepted and Islamic scholars have identified several ways for investigating that whither the conditions are met in a given tradition or not. Some of these conditions are related to the narrators of a tradition, such as justice. One of the ways to narrator’s justice is the originality of justice (Esalat al-adalat), which has been neglected. However, it is obvious that through this principle we can accept the authority of many traditions, if we can prove its validity. Here, in this article, the author has tried to study the validity of this principle.
  • Page 119
    In the present era, the cultural heritage of the nations is taken into consideration, and has found great significance in several aspects. This importance has enforced the nations to enact their particular laws in cultural heritage domain; among the rest, the ownership of Historic-Cultural Monuments. These laws lead to the restriction of private ownerships in many cases. In the first glance, it seems that Islam, due to its special regards to the private ownership, not only validates the possession of Historic-Cultural Monuments (on the basis of Islam's primary laws), but furthermore, considers its contravention illegitimate. This article suggests another approach, upon which the mentioned laws –without resorting to Necessity or Expediency - are expected not only agree with the Islamic laws but provides the facilities for their performance.
  • Page 135
    Entailment right in marriage is one of the legal issues, which needs further elaboration. The nature and the quality of couple’s enjoyment of this right have not been fully considered by the scholars. As a result, there exist a great number of unresolved questions in this regard. The present article first studies the notion of the entailment right and its concerned types and then reviews article no. 1085 G.M. so as to prove that the entailment right is one of the objective rights. This right has been unanimously approved from the legal standpoint; however, it has been disputed from the jurisprudent standpoint. It is worthy to note that a major number of legal and jurisprudent scholars have maintained this right for men. This article also attempts to clarify on how to act when both man and the wife exert this right. It is also evident that the wife is allowed to exert the entailment right until the part of marriage portion which is due is remitted in full.
  • Page 157
    Having briefly been reviewed the historical process of changing the formulae for determining the times of Islamic prayers, two newly found formulae and a new rule for establishing the times of prayers would be discussed. These matters have been exploited from four texts, still preserved as manuscript: (1) Siyyid ¾?y? al-D?n Sh?shtar?’s ¼ad B?b dar Macrifa al-A½??rl?b, (2) B?r?n?’s ’Ist?c?b f? cIlm al-A½??rl?b, (3) Mu¬ammad Madjd al-D?n b. Zayn al-D?n Mu¬ammad Hamid?n?’s ’An?s al-?ull?b f? Macrifa al-A½?url?b, and (4) an anonymous treatise named Al-’Ist?c?b li-’l-cAmal bi-¼adr al-Waza wa-’l-Jin?¬ al-Ghur?b. In the end, the accuracy of the numeral results derived from those formulae would be presented, by making a comparison with each other as well as with the standard rules.
  • Page 175
    Iqala (cancelling of the contract) is a legal act that is formed by side's satisfactory contract and makes it breakup. Imami, Hanbali and Shafei Jurists revocate the Iqala. Hanafi Jurists account Iqala revocation into sides of contract, but a new transaction into outsiders. From the Maleki jurists viewpoint, Iqala is a new transaction, but civil code accounts the Iqala Tafasokh (breaking up by sides of contract). It seems that by reason of satisfaction, which is principal element and nature of the contract, Iqala is an indeterminate contract. Unlike the views of maleki and hanafi jurists, Imami, Hanbali and Shafei Jurists believe that Iqala doesn’t make shofaa. According to some jurists, on the base of being a new contract of the Iqala, it is possible to increase or decrease of the saman (recompense of the transaction). On the base of being a transaction of Iqala, it is not possible to breakup (Iqala). On the base of being a new contract of Iqala, perishing of the Avazein (price and its subject) or one of them, suppresses to breakup (Iqala) the contract. Maleki and Hanafi jurists allow the Iqala and making an option in that; but Imami, shafei and Hanbali jurists believe otherwise.