|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه شرق85/2/17: صالحي نجف آبادي و تفكر انتقادي
magiran.com  > روزنامه شرق >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 3365
چهار شنبه 24 بهمن 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID2387
magiran.com > روزنامه شرق > شماره 753 17/2/85 > صفحه 1 (صفحه اول) > متن
 
      


صالحي نجف آبادي و تفكر انتقادي


نويسنده: عمادالدين باقي

ساعت ۱۰ صبح شنبه ۱۶ ارديبهشت خانواده آيت الله صالحي نجف آبادي حال او را بحراني توصيف كردند اما مانند دفعات پيش اميدواري به دوام حياتش بود. ساعت ۴۵/۱۱ صبح خبر دادند كه او در بيمارستان بقيه الله جان به جانان تسليم كرد. برخلاف همالان و همسالان وي كه چشم نگران رسانه ملي در تعقيب بيماري و بستر آنان است صالحي هيچ سهمي از اين اطلاع رساني و دوست نوازي نداشت. تا ساعاتي پيش اين نويسنده پرآوازه در حيات بود و اينك ديگري در باب مماتش مي نگارد. نويسنده هيچ گاه نمي ميرد تا آثارش زنده است. در ديباچه كتابش با عنوان «نگاهي به حماسه حسيني» آمده است: در ۱۳۰۲ شمسي در نجف آباد متولد شد. در سن ۱۵سالگي جهت كسب علوم ديني به اصفهان رفت. رسائل و مكاسب را نزد حاج آقا رحيم ارباب و حاج شيخ محمدحسن عالم نجف آبادي آموخت. او همچنين در محضر اساتيدي چون آيت الله بروجردي، آيت الله سيدمحمد داماد، امام خميني و علامه طباطبايي تلمذ كرده بود و چنان كه در آن ديباچه آمده است خود نيز بعدها به تدريس ادبيات عرب و شرح لمعه و رسائل و مكاسب و كفايه پرداخت و برخي از آنان كه در درس او حاضر مي شدند حضرات آيات مهدوي كني، محمدي گيلاني، محفوظي، حسن صانعي، رباني املشي، موسوي يزدي، لاهوتي اشكوري و هاشمي رفسنجاني بودند. اما آنچه درخور اهميت است اين نيست كه وي نزد چه كساني آموخت و يا چه كساني نزد او آموختند. آنچه او را ممتاز مي كرد جلوه ديگري از حياتش بود كه وي را نمادين مي ساخت. او نماد و مصداق بارزي از روشنفكر ديني بود. در باب تركيب روشنفكري ديني و ممكن يا ممتنع بودن آن بسي سخن ها گفته اند. اينكه در افق نظري، جمع «روشنفكري» و «ديني» بودن پارادوكسيكال است يا نيست، محل نزاع ما نيست. اين دو واژه اعم از اينكه تناقض آلود باشند يا نباشند نافي وجود جرياني در عالم واقع نيست كه روشنفكر است و ديندار.
    «روشنفكر كسي است كه از چارچوب هاي سنتي فراتر مي رود و ارزش هاي نو خلق مي كند و يا ساختارهاي سنتي و ارزش هاي گذشته را جامه نو مي پوشاند و تعريف مجددي از آنها ارائه مي دهد و با قدرت انتقادي خويش به رفع و رجوع و حل مشكلات اجتماعي و فكري مي پردازد و از چنبره تفسيرها و چارچوب هاي رايج خارج مي شود.» او مي فهمد كه جامعه واقعيتي زنده و پويا و دائماً متحول و ذي شعور است. روشنفكر ديني كسي است كه با قريحه اجتهاد دين را و آموزه هاي ديني را روز آمد مي سازد و از تخدير، تحذير مي دهد. لازمه اين اجتهاد، تفكر انتقادي است و لازمه تفكر انتقادي داشتن تحقيق و تفكر، استقلال راي و شخصيت، تحمل و سعه صدر و تبادل افكار و عقلانيت است. روشنفكر ديني كسي است كه به ابزار فهم دين مجهز و با منطق درون ديني به بازفهمي و اجتهاد مي پردازد. چنان كه روشنفكر ماركسيست نيز بايد با منطق دروني خويش امور را تحليل كند.ما در اينجا در مقام ارزش گذاري بر روشنفكر ديني نيستيم و روشنفكر ديني يا لائيك يا ماركسيست را فارغ از داوري ارزشي مي نگريم فراگيري اقوال و آراي هايدگر و پوپر و نيچه و ماركس و ده ها فيلسوف ارجمند مغرب زمين و كشيدن عايقي روايي و مذهبي بر آن و مونتاژ معارف، نمي تواند تعريف و مصداقي از روشنفكر ديني را بنماياند. روشنفكر ديني به مفهوم دقيق و حرفه اي آن را مي توان مطهري و صالحي نجف آبادي و محمدتقي شريعتي و همانند آنان دانست. صالحي نجف آبادي را مي توان از پايه گذاران سنت عقل گرايي و عقلانيت مذهبي در اين عصر ناميد. او با كتابي آوازه يافت كه با گذشت ۳۵سال از انتشارش هنوز خواندني است. كتاب شهيد جاويد را كتابي جنجالي خوانده اند. كتابي كه در همان دهه ۱۱ رديه بر آن نوشته شد. شهيد جاويد براي نخستين بار با اسلوب عقلاني به گزارش و تحليل قيام امام حسين پرداخت. رويكرد رايج و مسلط تا آن زمان و حتي تا اين زمان مبتني بر فرضياتي چون علم غيب و عصمت امام و در نتيجه آگاهي قبلي و حتميت حادثه عاشورا است. از اين رو آنان كه بيرون از جهان بيني شيعي به حادثه عاشورا مي نگرند و اين فرضيات را باور ندارند نمي توانند درك معقول و موجهي از آن بيابند. صالحي نجف آبادي كه خود عميقاً به آن مفروضات شيعي باور داشت بر آن بود كه حماسه حسيني را بايد از دايره شيعي به جهاني عرضه كرد كه مطبوع عقل و خرد همگان افتد. به زعم او تنها با رويكرد عقلي به حماسه حسيني است كه مي توان آن را درسي براي انسان ها ساخت.
    
    او با اين منطق به دفع بسياري از شبهات بنيان برافكن برون ديني نسبت به حماسه حسيني و در نتيجه مكتب شيعي پرداخت. تا آن زمان ساليان سال بود كه سوگواري محرم داير بود و حكومت از آن احساس خطر نمي كرد زيرا واقعه عاشورا جنبه اي عاطفي داشت اما صالحي نجف آبادي براي تئوري فقهي حكومت اسلامي بنيان گذار جمهوري اسلامي پشتوانه اي تاريخي تدارك ديد و با همان اسلوب عقلاني نشان داد كه هدف امام حسين تشكيل حكومت بود. اين رويكرد از آن پس توانست درياي سوگواري هاي عاطفي ميليون ها انسان را به سيلي كه بنيان حكومت شاه را بر مي افكند تبديل شود لذا با تلاش هاي گسترده و پنهاني ساواك عليه شهيد جاويد به راه افتاد و كوشيدند اين كتاب را كه عالماني چون منتظري و مشكيني و محمدتقي جعفري و زنجاني و... بر آن تقريظ نوشته بودند به صورت ناموجهي به جريانات سياسي ديگري ارتباط دهند تا بد نام سازند و ميان روحانيون و به ويژه روحانيون انقلابي فتنه انگيزند. گرچه پرآوازه ترين اثر صالحي ، «شهيد جاويد» بود اما عقلگرايي صالحي به اين حوزه محدود نماند. او در سال هاي پيش از انقلاب «جمال انسانيت» را در تفسير سوره يوسف نوشت. تفسيري كه با وجود اتكاي كامل بر نصوص قرآني اما براي انسان عصر مدرنيته نيز داستاني جذاب، منطقي و قابل فهم و آموزنده روايت مي كند. پس از انقلاب اسلامي كه جامعه در اوج شور انقلابي و جذبه و نشئه انقلابي و كاريزمايي امام خميني بود . اما صالحي نجف آبادي در آنچنان فضايي كتاب «ولايت فقيه حكومت صالحان» را در سال ۱۳۶۳ انتشار داد.او در اين كتاب درباره مفهوم وكالت و نسبت آن با نظريه ولايت فقيه بحث و بررسي انجام داده است. در اين كتاب آيه «وشاورهم في الامر» را دستور مشورت براي رسول خدا و براي استفاده از تجربه و تخصص اشخاص دانست نه اينكه مردم مشورت كردن را بياموزند. در نيمه سال ۱۳۶۴ درس تفسير قرآن را آغاز كرد. مباحث او نوعاً حاوي اجتهادها و نوآوري ها و حرف هاي تازه بود. پاره اي از تفاسير گرفتار حاشيه پردازي و اطناب اند اما او در متن بود و از حاشيه روي پرهيز داشت. دوام درس هاي تفسير قرآن او ديري نپاييد و باز هم همان حساسيت هايي كه همواره چون بختك بر بخت او نشسته بود او را از مدرسه به خانه اش بازگرداند. در سال ۱۳۶۴ كتاب مجموعه مقالات وي به زيور طبع آراسته شد. مقاله اي در باب وحدت مسلمين داشت و تبيين اين پرسش و پاسخ كه آيا اهل سنت به سبب تفاوت اعمالشان با شيعه نزد خداوند مأجورند؟ او بر اساس نصوص صريح قرآن نشان داد كه حتي يهود و صابئين و ستاره پرستان نيز اگر عمل صالح انجام دهند نزد خداوند مأجورند (بقره/۶۲) و آن را مبناي پاسخ هاي خويش قرار داد. او مي خواست نشان دهد كه وحدت شيعه و سني تاكتيكي و مصلحتي نيست بلكه همگان اگر عمل صالح انجام دهند نزد خداوند ماجور به شمار مي آيد و عملشان پاداش دارد. او نشان داد كه جواز هتك حرمت غيرشيعه به هتك حرمت مسلمان و حتي شيعه نيز مي انجامد. اين كتاب نيز با زمزمه هاي ابهام آفرين در دست انداز افتاد اما به دست طالبان نيز رسيد. او مرد سياست ورزي نبود و يك محقق به معناي دقيق كلمه بود. استنادات و استدلال هاي آثارش چنان بود كه برخي حريفان ناتوان را برمي آشفت و چون در مصاف پژوهشي تهيدست بودند به حساسيت آفريني و بايكوت و انزواي او مي پرداختند. او عقلگرايي ديندار و اهل ورع بود و از سخن چيني و تهمت هاي غيابي پرهيز مي كرد. مروري بر آثارش نشان مي دهد كه در سراسر عمر در كار پيكار با خرافه و خمود و جمود بود. همه چيز را از فيلتر عقل و پرسشگري عبور مي داد. سخن گفتن در محضرش دشوار بود زيرا هر سخني را به آساني نمي پذيرفت و به سادگي بر زبان نمي آورد. اگر قول متواتري را حجت مي گرفتي مثال ها مي زد از اقوال متواتري كه كذب بوده اند و حجيتي محكم تر مي طلبيد. او شك دكارتي اش را بر همه چيز مي افكند و اصل بنيادين باورش اين بود كه من مي انديشم پس هستم و با اين انديشه آغاز مي كرد. از پرسش هراس نداشت. سال ها پيش كه هنوز كتاب حماسه حسيني اش دستنويس بود به رسم مالوف خويش كه از آرا و ديدگاه هاي گوناگون نقد و نظر مي طلبيد نسخه اي از آن را به نگارنده داد. او در اين كتاب به استقبال كتاب حماسه حسيني استاد مطهري رفته بود كتابي كه پيشتر با عنوان «فريادهاي مطهري بر تحريفات عاشورا» انتشار يافته بود. صالحي در نقد خويش (نگاهي به حماسه حسيني) آورد كه فرمايش استاد را كه گفته است محققان بايد دروغ ها و تهمت ها را از اسلام بپيرايند امتثال كرده و به احترام او دست به كار نقد شده است. صالحي همه انتقادات مطهري را در خصوص تحريفات عاشورا پذيرفته و ستوده اما افزوده بود كه خود استاد نيز ناخواسته در برخي از حكايت هاي خويش گرفتار سخناني شده اند كه سال ها است به عنوان مسلمات پذيرفته شده اند و امروز مورد انتقاد اويند. چنان با احترام به استاد نقد كرده بود كه گويي بهترين الگوي نقد است و در پايان كار نه تنها از ارج و منزلت مطهري نمي كاهد كه با حفظ منزلت او در ذهن و دل خواننده، نقد پايان مي گيرد. من نيز چند صفحه اي از باب امتثال امر استاد صالحي، چند صفحه اي را از باب ران ملخي نزد سليمان بردن تقديم كردم. چندي بعد گفتند كه تمامي آنها را ترتيب اثر داده اند. اين نيز آموزشي از فروتني استاد در برابر شاگرد بود اما نكته نغز اينكه در باب نگاهي به حماسه حسيني گفتم مرحوم مطهري به دانسته هايي تاخته اند كه تاكنون براي بسياري از مردم و اهل مسجد و منبر حكم حقيقت را داشت و شما نيز بخشي از آنچه را كه استاد حقيقت مي پنداشتند متزلزل ساخته ايد. خواننده هنگامي كه كتاب شما را به پايان مي برد در آسمان ترديد و پرسش به تعليق درمي آيد و هنگامي كه مشاهده مي كند آنچه را تاكنون تاريخ اسلام و حقيقت مي پنداشته تنها نقشي بر آب بوده است، يقين خويش را به همه چيز از كف مي دهد بدون اينكه يقيني جايگزين آن ساخته باشيد. او تنها يك جمله پاسخ گفت: «وظيفه شرعي اوست كه پس از گرفتار شدن در ترديد و پرسش، تحقيق كند.» به زعم برخي، در فرآيند عقلاني شدن، ارزش هاي ديني ناتوان مي شوند و نيروي اجتماعي و نفوذ خويش را از كف مي دهند اما از نظر او دين قدرت خويش را بازمي يابد و حقيقت دين با نيروي عقل سنجيده و فهميده مي شود. شريعتي تنها راه نجات دين را پالايش و تصفيه منابع فرهنگي مي دانست و اين كار سترگي بود كه استاد نعمت الله صالحي نجف آبادي طي سال ها انجام مي داد. او با مركب عقل انسان ها را به دين و ايمان رهنمون مي شد .صالحي با همه علميت و ديانتي كه داشت گرچه هيچ گاه مرد سياست نبود اما بي جهت قرباني حساسيت ها شده بود .
    جهان پير است و بي بنياد از اين فرهادكش فرياد
    كه كرد افسون نيرنگش ملول از جان شيرينم
    •••
    شب صحبت غنيمت دان كه بعد از روزگار ما
    بسي گردش كند گردون بسي ليل و نهار آرد
    
    


 روزنامه شرق، شماره 753 به تاريخ 17/2/85، صفحه 1 (صفحه اول)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 1195 بار
    



آثار ديگري از "عمادالدين باقي"

  مردي نبود فتاده را پاي زدن
عمادالدين باقي، شرق 3/2/97
مشاهده متن    
  منتظري در ميانه دگرديسي و سنگوارگي
عمادالدين باقي، شرق 29/9/96
مشاهده متن    
  بازي در زمين حريف
عمادالدين باقي، شرق 25/9/96
مشاهده متن    
  ستاره دارها
عمادالدين باقي، شرق 16/9/96
مشاهده متن    
  چيستي مهم تر از كيستي
عمادالدين باقي، شرق 17/4/96
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
نشريه زبان شناسي كاربردي و ادبيات كاربردي: ديناميك و پيشرفت.
شماره 1 (پياپي 601)
 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است