|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد86/2/16: سرزمين سوخته، ديپلماسي بريتانيا در سيستان
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4303
پنج شنبه 18 بهمن 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 1385 16/2/86 > صفحه 10 (كتاب) > متن
 
      


سرزمين سوخته، ديپلماسي بريتانيا در سيستان


نويسنده: رضا رئيس طوسي


    غرشمار کلمه تحريف شده از واژه «غيره شمار» به معناي «غريب شمار» يا «غيرخودي» است که به مردم زحمت کش سيستان پس از تجزيه سرزمين آنها و آواره شدن در شهرهاي مختلف، به خصوص خراسان گفته مي شده است.کتاب که به طور عمده متکي به اسناد وزارت خارجه بريتانيا و يادداشت هاي سياسي و اطلاعاتي محرمانه اداره اطلاعات هند - بريتانيا است به تحقيق درباره چگونگي تقسيم سيستان، آب سيستان و تبديل اين منطقه به سرزمين سوخته پرداخته است.
    
    بايد به شکوفايي اقتصاد کشاورزي سيستان که يکي از آبادترين مناطق و مرکز عمده تمدن گذشته ايران بوده است اشاره کرده و به بررسي مختصري از آثار به جا مانده آن پرداخت. اين بررسي نشان مي دهد که در نيمه دوم قرن نوزدهم سيستان دلتاي نسبتاً وسيعي است که به طور عمده رودخانه هيرمند، خاش، فراه و هاروت آن را تشکيل داده اند. هيرمند با آب گذري سالانه نزديک 6 هزار ميليون مترمکعب به درياچه هاي کم عمق بزرگي که هامون خوانده مي شدند مي ريخته است. هامون با طول حدود 1000 مايل و عرض چندده مايل اغلب حجم آبي حدود 5 ميليارد مترمکعب را دارا بوده است. علاوه بر اثرات زيست محيطي و تنوع آب و هوايي که هامون ايجاد مي کرده، بستر آن محل رويش انواع ني، علف هاي خودروي آبي که منبع عظيمي براي دامپروري و رمه داري بوده است و توليدات آن در نيمه قرن نوزدهم به شهرهاي مشهد، شيراز، اصفهان، عشق آباد، هرات و قندهار صادر مي شده است، حوضچه هاي درون نيزارها با گياهان خودروي آبي محل جلب و مهاجرت انواع متعدد پرندگان بوده است. صيد پرندگان و ماهي از هامون يک منبع اقتصادي ديگر سيستان بوده است. سيستان را به علت حاصلخيزي فوق العاده خاک و فراواني آب آن «مصر» دوم مي خواندند. موقعيت جغرافيايي و منابع طبيعي آن، به خصوص در زمينه کشت غلات و پرورش دام مي توانسته است آن را به يک قطب عظيم و با اهميت سوق الجيشي، سياسي و تجاري تبديل کند. همين اهميت سيستان را تبديل به حوزه رقابت استعماري روس و انگليس کرد. امپراتوري بريتانيا که تا اواسط قرن نوزدهم هند را به عنوان منطقه مرکزي امپرياليسم بريتانيا تحت تسخير درآورده بود به افغانستان و ايران به عنوان منطقه حائلي عليه روسيه نظر داشت. کليدي ترين منطقه در اين نقطه هرات بود که به لحاظ جغرافيايي از آن امکان تسخير قندهار و هند مي رفت. از اين رو انگليس در آغاز حاکم وابسته افغانستان را واداشت تا قندهار و هرات را که هر دو تحت حاکميت ايران بود تصرف کند. قندهار در 1855 و هرات در 1857 تحت تصرف قرار گرفت. براساس قرارداد 1857 پاريس که به موجب آن هرات از ايران جدا شد هرگونه اختلافي در آينده بين افغانستان و ايران مي توانست با حکميت بريتانيا حل شود. به اين ترتيب عملاً بريتانيا ريش و قيچي را به دست گرفت.
    
    با داشتن چنين دست بالايي متعاقباً ادعاي مالکيت سيستان مطرح شد و به دنبال آن سرانجام هياتي تحت سرپرستي ژنرال گلد اسميت در سال 1872 براي حکميت در اين موضوع به سيستان آمد. وي حکم به تقسيم سيستان داد. در نتيجه دو سوم سيستان از ايران جدا شد. فاجعه به صورتي بود که افغان ها تا يک دهه تمايلي به تصرف عملي آن نشان نمي دادند.مساله ديگر رقابت روس و انگليس در شرق ايران است. امپراتوري بريتانيا اکنون عملاً افغانستان را تحت کنترل دارد و سياست خارجي آن را تعيين مي کند. سه دهه پس از تقسيم سيستان در اوج رقابت هاي استعماري با روسيه، بريتانيا در فکر خريد بقيه سيستان از طريق حاکم آن - حشمت الملک که با انگلستان همکاري مي کرد - افتاد. اما طرح به دليل مشکلاتي که در پي داشت به اجرا درنيامد. دولت هند - بريتانيا در اين مقطع سناريوهاي مختلفي براي سيستان در نظر گرفت از جمله آمادگي براي اشغال آن. تسهيلات عملي براي اين منظور تدارک ديده شد. به بهانه ميانجيگري در يک اختلاف ديگر هياتي به سرپرستي سرهنگ مک ماهون به رغم مخالفت دولت ايران در ژانويه 1903 به سيستان وارد شد. هيات مک ماهون تا نوامبر همان سال به اين نتيجه رسيد که منطقه ترقو، بخش اعظم تراخون - رام رود و منطقه سنا رود يا احياي کانال هاي موجود در دلتاهاي زه خيز قديمي آن و با استفاده از آب فراواني که در آن موجود است اگر زير کشت برود و به صورت مستقيم يا غيرمستقيم تحت کنترل درآيد علاوه بر ايجاد يک قطب کشاورزي بزرگ که نياز به دو ميليون کارگر کشاورزي دارد با تصرف آن نگراني نفوذ به هند از بين مي رود. مک ماهون در حکم داوري خود در نوامبر 1903 تمام مناطق ياد شده را با تعيين خط مرزي جديد از سيستان ايران جدا کرد. هند- بريتانيا درصدد بود در اين منطقه يک کلني مستقل از زردشتيان تشکيل دهد که به دلايلي از آن خودداري کرد. تجزيه اين بخش از سيستان بخش باقي مانده را به ويرانه يي محض تبديل مي کرد.
    
    مي توان با يک مطالعه تفصيلي از تمام دهات سيستان، وضعيت کشاورزي و دامداري سيستان را به هنگام تقسيم اوليه سيستان در سال 1872 با اواخر دهه 1900 که عملاً سيستان از سرزمين هاي آباد و آب محروم شده است مقايسه کرد. حتي در سال 1872 در سيستان گندم، جو، ماش، عدس، لوبيا، کنجد، تنباکو، يونجه، هندوانه، خربزه، سير، پياز، چغندر، کدو، زردک و بادمجان به عمل مي آمده و انواع ميوه ها، انجير، آلوچه، زردآلو، آلبالو، توت، خرما و... توليد مي شده است. دامداري در آن رونق داشته و توليدات آن به شهرهاي مختلف صادر مي شده است اما در دهه 1900 در سال هاي انقلاب مشروطه ديگر در منطقه باقيمانده سيستان هيچ نوع کشتي به عمل نمي آمده است. بخشي از اهالي در شهرستان هاي اطراف آواره شده و باقي مانده در کشتزارهاي گذشته با خوردن علف تغذيه مي کرده اند.چندي پس از کودتاي 1299 روابط دو کشور افغانستان و ايران مجدداً برقرار مي شود. اينک عملاً در هر دو کشور بريتانيا در تعيين سياست خارجي نفوذ کامل دارد. دولت شاه از سال 1307 تا 1311 در مورد تقسيم آب هيرمند با افغانستان به مذاکره مي پردازد و سرانجام در شهريور 1315 / اوت 1936 براساس توافقنامه يي آبي که به بند کمال خان مي رسد بالمناصفه بين ايران و افغانستان تقسيم مي شود. به دنبال آن پس از 7 سال قراردادي در دي ماه 1317 / دسامبر 1938 امضا مي شود که اعلاميه يي منضم به آن است. دولت افغانستان از امضا اعلاميه که دست آن را براي استفاده هرچه بيشتر آب قبل از رسيدن به ايران باز مي گذارد خودداري مي کند. در اين فاصله افغانستان دو نهر در مسير آب به سيستان ايران ايجاد مي کند که نتيجه آن کاهش سهم آب ايران است. مذاکرات در اين خصوص بدون نتيجه تا سقوط رضاشاه ادامه مي يابد.
    
    در رژيم محمدرضا شاه دولت قوام السلطنه در مهر 1325/ اکتبر 1944 اعلام مي کند که استفاده از آب هيرمند توسط افغانستان قبل از رسيدن به بند کمال خان از نظر دولت ايران بلامانع است. به اين ترتيب کارت سفيدي به افغانستان اعطا مي شود. دولت افغانستان متعاقباً براي استفاده گسترده از آب هيرمند به احداث دو سد کجکي و ارغنداب به کمک شرکت امريکايي موريس نودسون مي پردازد. ايجاد اين دو سد حتي از جاري شدن سيلاب ها به ايران جلوگيري مي کند. اعتراضات متعاقب ايران به جايي نمي رسد. سرانجام با ميانجيگري ايالات متحده امريکا دو دولت به مذاکره طولاني و بي نتيجه يي مي پردازند. سرانجام در اسفند 1351/ 1972 در اوج توانايي هاي نظامي ايران در منطقه، به هنگامي که ايران پاسداري خليج فارس و منطقه را پذيرفته است اميرعباس هويدا نخست وزير دولت شاه توافقنامه يي را با افغانستان امضا مي کند که حاوي نتايج تمام تحميلاتي است که بريتانيا از 1872 اعمال کرده و نيز شامل موارد ديگري است که امريکا به آن افزوده است. به اين ترتيب رژيم پهلوي - هماني که مردم زحمتکش و آواره در شهرهاي ديگر سيستان را «غرشمار» مي خواند - فلاکت و بدبختي آنها را ثبت و استان شان را به ويرانه تبديل مي کند.
    
    *دکتر رضا رئيس طوسي استاد دانشکده حقوق و علوم سياسي دانشگاه تهران
    
    


 روزنامه اعتماد، شماره 1385 به تاريخ 16/2/86، صفحه 10 (كتاب)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 133 بار
    

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
دو هفته نامه موفقيت
متن مطالب شماره 389، نيمه دوم بهمن 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است