|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه ايران86/2/17: گورتان؛ تنها قلعه مسكوني ايران
magiran.com  > روزنامه ايران >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 7000
يك شنبه 28 بهمن 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID2825
magiran.com > روزنامه ايران > شماره 3631 17/2/86 > صفحه 11 (ميراث فرهنگي) > متن
 
      


گورتان؛ تنها قلعه مسكوني ايران


نويسنده: مهسا جزيني


    شايد كسي باور نكند اگر بشنود درايران هنوز قلعه هاي مسكوني وجود دارد. قلعه پنج هكتاري گورتان باوجود ويژگي هاي ارزشمند ميراثي كه آن را شايسته ثبت در فهرست آثار ملي مي كند، آخرين و تنها بازمانده از قلعه روستاهاي كشور است كه اين روزها نفسهاي آخر خود را مي كشد.اگر همين چند خانوار باقي مانده كمتر از تعداد انگشتان دست نيز از درون قلعه كوچ كنند و مانند هم ولايتي هايشان ساكن بيرون قلعه شوند آن وقت ديگر دامها و پرندگان تنها ساكنان و شاهدان تخريب آرام آرام آن خواهند بود و البته اهالي روستا نيز شاهدان بيروني آن. اين در حالي است كه تا همين۳۰ سال پيش قلعه گورتان مملو از جمعيت بود.قصه مهاجرت از قلعه از دهه به بعد با افزايش احساس امنيت، ازدياد جمعيت و ايجاد امكان بهره برداري و ساخت و ساز از زمينها آغاز شد.اما در سالهاي قبل و بعد از انقلاب به اوج رسيد تا تقريباً خالي از سكنه و نيمه متروكه شد.اغلب خانه هاي سالم و نيمه سالم قلعه، اين روزها طويله دام هاي روستاييان شده اند و كوچه ها ودالانها و هشتي هاي مسقف زوزه كش بادهاي كويري.در يك صبح بهاري زير آفتاب كوير درون قلعه مي گردم.از كوچه هاي خالي رد مي شوم.وارد كاروانسرا ، آب انبار، آسياب و خانه هاي سالم و يا متروك مي شوم.آثار زندگي همه رخت بربسته اند، به جز ۳ يا ۴ خانه مسكوني، در قلعه تنها مكان عمومي باقي مانده از گذشته كه نشان از حيات دارد عبادتگاه و گرمابه آن است.۳ مسجد قديمي قلعه هنوز سالم ، تميز و مفروش آماده در انتظار رهگذري است كه قصد عبادت كند.
    * روستايي محصور در يك قلعه
    روستاي گورتان ازتوابع بن رود ، مركز دهستان گاوخوني در ۱۱۰ كيلومتري شرق اصفهان و ۴۵ كيلومتري شمال غرب تالاب گاوخوني واقع شده است.مردم آن دركنار فارسي به لهجه يا زباني خاص صحبت مي كنند كه ويژه ساكنان شرق اصفهان و برخي نقاط ديگر است كه به اعتقاد زبان شناسان در فارسي قديم و پهلوي ريشه دارد .شغل اصلي مردم آن نيز همانند همه روستاييان كشاورزي و دامداري است. مناطق شرقي اصفهان در امتداد رودخانه زنده رود تا تالاب گاوخوني از تاريخ و قدمتي كهن برخوردار است .و گورتان نيز از اين قاعده مستثني نيست.وجود آثار تاريخي و باستاني سالم و نيمه مخروبه در طول مسير و اطراف نشانگر همين است .رد پاي آن را نيز مي توان در كتابهاي تاريخي مختلف يافت .قلعه گورتان كه به آن قورتان نيز مي گويند، نزديك به ۴۰ هزار متر مربع مساحت دارد و داراي ۱۴ برج بوده كه دوبرج آن را رودخانه تخريب كرده.قلعه ميان جاده اصلي و رودخانه زاينده رود و رو به روي روستاي جديد واقع شده، يكي از برجهايي كه اكنون تخريب شده درست در محلي بوده كه هم اكنون رودخانه جريان دارد .در صورتي كه در زمان ساخت، رودخانه با پيچ كمي از بالاتر عبور مي كرده است .سالم ترين بخش قلعه ضلع شرقي آن است كه كنار جاده اصلي قرار گرفته. درون قلعه پنج هكتاري قورتان دو قلعه كوچكتر و قديمي تر قراردارد. يكي از اين قلعه ها به نواب معروف است.سيد حسن فاطمي دبير انجمن دوستداران ميراث فرهنگي ارگ زنده رود (گورتان) مي گويد : اين قلعه مربوط به اوايل ورود اسلام به ايران ( دوره بني اميه ) است.خلفاي بني اميه براي هر ولايت يك نايب و هر نايب نيز براي مناطق زيرمجموعه خود يك نواب انتخاب مي كرده كه قلعه نواب محل زندگي نواب منطقه رودشت بوده است .قلعه ديگر باغچه گل نام دارد كه بيشتر ارباب نشين بوده است. دبير انجمن دوستداران ميراث فرهنگي زنده رود مي افزايد : در سالهاي بعد با افزايش جمعيت قلعه بزرگتري دركنار قلعه قبلي ساخته و به آن ملحق شده است .به گفته او قدمت قلعه به ۱۱ قرن قبل باز مي گردد.فاطمي مي گويد تا پيش از انقلاب قلعه بكر بكر بود.۲ دروازه داشت (كه يكي به واسطه آب رودخانه تخريب شده ) با ۲ درچوبي بزرگ.او حتي خانه قديمي خودشان را هم نشانم مي دهد ومي گويد تا سال دوم دبستان به همراه ساير اهالي دركنار هم درون قلعه زندگي مي كرديم .
    باهم وارد قلعه نواب مي شويم.قلعه ۳ طبقه بوده كه اكنون بيشتر قلعه به واسطه چرخش مسير رودخانه - طغيان آب و عدم رسيدگي تخريب شده است.فاطمي مي گويد قطر حصار قلعه ۳ تا ۵ متر بوده است.
    ۳ ۴، خانوار ساكن قلعه گورتان تقريباً در نزديكي هم زندگي مي كنند.وارد يك كوچه مسقف مي شويم.كوچه بن بست است و انتهاي آن در چوبي بزرگي قرار گرفته.در خانه را مي زنيم .مهدي توكلي دهيار جوان روستا به زبان گورتاني با زني كه در را باز كرده صحبت مي كند.اما ظاهراً مرد خانه نيست و زن هم در را مي بندد.اما .دوباره در مي زند زن در را باز مي كند و اين بار خودم جلو مي روم.دهيار مرا معرفي مي كند .برايم جالب است كه چگونه اين چند خانوار برخلاف ديگران حاضر به ترك قلعه نشده اند.زن مي گويد مستأجر اين خانه است و او هم بعد از ازدواج ساكن بيرون قلعه شده بوده است.فاطمه اكبري مي گويد : چون با خانواده همسرش يكجا زندگي مي كرده اند و آنجا هم برايشان كوچك بوده مجبور مي شوند مستأجريكي از خانه هاي قلعه شوند.وقتي از او مي پرسم زندگي در قلعه را دوست دارد؟ مي گويد نه.كي زندگي در اين خرابه ها را دوست دارد.اما ادامه حرفهايش چيز ديگري است.مي فهمم كه ناراحتي او فقط از خرابه ها نيست فاطمه اكبري مي گويد : كودكي من توي اين كوچه ها گذشته از همه شان خاطره دارم.او بخصوص به كوچه نزديك قلعه گل اشاره مي كند و مي گويد : وقتي از آن رد مي شوم ياد همبازيها و سور و سات گذشته مي افتم، افسوس كه حالا سوت و كور شده است .
    * غريبخانه در قلعه
    قلعه ۳ مسجد دارد.مسجد ابراهيم كه روي سنگ بالاي سر در آن نوشته «اين مسجد را وقف نمود علي با شهربانو در سنه ۱۰۸۴ هجري قمري».نكته جالب مسجد اين است كه نزديك حمام ساخته شده و عرفاً مسجدي مردانه بوده و بيشتر هم نماز صبح در آن خوانده مي شده .براي همين يك كلون بيشتر ندارد كه آن هم زنانه است. وجود كلون زنانه هم براي مواقعي بوده كه اگر زني بامردي در مسجد كار داشت آن را به صدا در مي آورد. معماري مسجد چهارايواني ساده است وباغچه كوچك و پر گلي دارد.كف آن با فرش يا پتو مفرش شده.برق دارد و همه وسايل عبادت نيز در آن مهياست.نه انگار كه اين ۳ مسجد درون قلعه اي نيمه متروكه واقع شده.اگرچه مسجد متولي اي به ظاهر ندارد اما فاطمي مي گويد : در تمامي مساجد قلعه هميشه باز است تا اگر رهگذري از ساكنان يا غير ساكنان ازاينجا عبور كرد، بتواند از مسجداستفاده كند .مسجد ديگر بالا نام دارد كه مربوط به اوايل دوره اسلامي است.ديگري مسجد پايين يا شبستان نام دارد .نكته جالب در معماري مساجد گورتان وجود مكاني به نام غريبخانه است.در مساجد گورتان اتاقي قراردارد كه به آن غريبخانه مي گويند.اين اتاق براي مسافراني ساخته شده كه در راه مانده اند و آشنايي در روستا ندارند.غريبخانه هنوز هم قابل استفاده است. فاطمي علت وجود اين تعداد مسجد را در مقايسه با مقياس قلعه - جمعيت ساكنان گذشته و همچنين ساير دسترسي ها وخدمات مذهبي بودن مردم آنجا مي داند تا آنجا كه مثلاً قلعه از گذشته يك حمام داشته است.گورتان يا قورتان يك كاروانسرا و ۴ آسياب هم داشته كه ظاهراً ۲ تا باقي مانده .يكي نيمه مخروبه و يكي سالم است.در گورتان به آسياب ارگاه مي گويند .
    گورتان ۴ محله دارد.در ضلع شمال شرقي طايفه رحماني ساكن بوده اند .در جنوب شرقي سادات زندگي مي كرده اند جنوب غربي طايفه ديگري كه به مساح معروف بودند و فاميلي آنها هم رحماني بوده است.فاطمي كه خود از طايفه سادات است مي گويد :در وسط قلعه و شمال غربي نيز باقي فاميلها ساكن بودند. سالم ترين محله در گورتان محله رحماني است.روي بالكن يكي از خانه هاي اين محله كه مي ايستي و به پشت بامهاي خانه هاي اطراف نظر مي كني خانه ها به نظر كاملاً سالم مي رسند .فاطمي مي گويد : بخشهايي از فيلم شيخ بهايي در اين محله بازي شده است .گچ بريها - بخاريها - موزاييك هاي آجري كف اتاقها و كنگره هاي لب بام برخي خانه ها هنوزسالم است وتنها به يك مرمت ساده و استحكام بخشي سقف نياز است تا بتوان از آن به عنوان يك مكان قابل سكونت يا اقامتگاه سنتي يا چايخانه و...استفاده كرد .
    يكي ديگر از سازه هاي جالب درون قلعه ساختمان موسوم به نخلدان است كه در گذشته نخل و علم مربوط به مراسم عاشورا را در آن نگهداري مي كردند .
    * حسينيه اي نوساز در وسط قلعه
    وقتي وارد قلعه مي شوي درست در وسط آن عمارت بلند نوسازي مي بيني.كوك ناسازي در وسط يك بافت تاريخي. ۹ سال پيش ساكنان روستا حسينيه كوچك و قديمي قلعه را تخريب مي كنند و به جاي آن ساختماني نوسازي با ارتفاع ۱۰متر برپا مي كنند.كه از بيرون و بلندي به خوبي نمايان است.متأسفانه ساخت اين حسينيه نوساز در اين مكان نه تنها با باقي بافت ناهمخوان است بلكه اهالي براي برگزاري مراسم زار( عزاداري مخصوص محرم ) دست به تخريب بخشهايي از بازار قديمي - خانه ها و كوچه هانيز زده اند.جواد چهرازي كارشناس سازمان ميراث فرهنگي اصفهان مي گويد : اصلاً نيازي به چنين فضايي درون قلعه نبوده است.اين در حالي است كه حسينيه در اكثر مواقع كم استفاده است و تنها در روزهاي عزاداري محرم از آن استفاده مي شود .
    * ميراث فرهنگي كندي يا سستي ؟
    چندي قبل محور گردشگري شرق اصفهان يا به عبارتي محور گردشگري زاينده رود به تصويب رسيد.بحث مرمت آثار تاريخي اين محور نيز از دوسال قبل با تخصيص اعتباراتي از محل اعتبارات ملي و استاني آغاز شد، اما به نظر مي رسد گورتان در اين ميان تقريباً فراموش شده است.باوجود اين كه به گفته چهرازي نقشه برداري از قلعه به پايان رسيده و در شرف ثبت در فهرست آثار ملي قرار دارد اما آنها كه از نزديك دستي بر آتش دارند اين را كافي نمي دانند .تخريب مداوم قلعه در اثر بارندگي ها بخصوص بارندگي هاي اخير كه منجر به ريزش سابات( ديوار سقف دار) و هشتي ورودي قلعه باغچه گل شد - طغيان و بالا آمدن آب رودخانه ( همانگونه كه به تخريب دروازه يكي از دروازه ها و ارگ نواب انجاميده) - تبديل برخي خانه ها به طويله و محل نگهداري دام از مهمترين عوامل تخريب ارگ گورتان است.دهيار روستا مي گويد :مهمترين مسأله اين است كه به روستاييان مجوز ساخت مجتمع دامداري نمي دهند تا بتوانند دامهاي خود را از درون قلعه به بيرون منتقل كنند.در حال حاضر چون روستاييان دامهاي خود را در خانه هاي اجدادي يا قبلي خود درون ارگ نگهداري مي كنند نمي توان به راحتي آنها را مجبور به تخليه كرد.او اضافه مي كند : حداقل كاري كه مي توان كرد اين است كه زميني جايگزين آن به روستاييان بدهند.در حالي كه به گفته او اين كار نيز به راحتي ممكن نيست و به مجوز اداره منابع طبيعي نياز دارد.او با اشاره به اين كه گورتان در فهرست روستاهاي هدف گردشگري استان و كشور قرار گرفته است مي گويد : به همين علت به توجه بيشتري نياز دارد.او با بيان اين كه ارگ گورتان، با روستاي قهي كه به عنوان پايگاه ميراث فرهنگي شناخته شده و از چند سال قبل كار مرمت واحيا فضاي تاريخي آن آغاز شده قابل مقايسه نيست اضافه مي كند : گورتان براي جلوگيري از تخريب بيشتر قلعه و حفظ آن در وضعيت موجود به حداقلي از اعتبار نياز است كه متأسفانه نه از سوي ميراث فرهنگي و نه استانداري دراختيار دهياري قرارداده نمي شود .او مي گويد : ما از استانداري درخواست كرديم با تخصيص اعتبار اندكي به ماامكان دهد خاكريزي دور قلعه بسازيم تا رودخانه بيش از اين آن را تخريب نكند اما در پاسخ به ما گفته شد بايد طرح گردشگري داشته باشيد .توكلي با اشاره به اين كه منابع مالي روستا و مردم نيز در حدي نيست كه تكافوي هزينه هاي نگهداري و مرمت قلعه را بكند ادامه مي دهد : ظاهراً تا زماني كه اين ارگ به ثبت نرسد هيچ كاري نمي توان براي آن انجام داد.اما احمد شهباز مسئول پايگاه حفاظتي ميراث فرهنگي بخش بن رود نيز با اشاره به اين كه هيچ امكانات و اطلاعاتي از سوي ميراث فرهنگي در اختيار يگانهاي ميراث فرهنگي قرارداده نمي شود مي گويد : اين درحالي است كه در صورت ارائه يكسري اطلاعات اوليه مرمتي يا اعتباري مي توانيم كارهاي زيادي را در اين منطقه آغاز كنيم.شهبازي با بيان اين كه حضور يك كارشناس ميراث فرهنگي براي بازديد يا بررسي ارگ گاه ماهها طول مي كشد مي گويد : ارگ مانند بيماري است كه به درمان ضربتي و اورژانسي نياز دارد، او با اشاره به اين كه منطقه بن رود يك سايت كامل گردشگري است و قابليت هاي بسياري دارد مي گويد: گردشگري كه وارد منطقه شود مي تواند به خوبي يك روز كامل براي بازديد از جاذبه هاي طبيعي تاريخي مانند تالاب - تپه هاي شني - ارگ گورتان - كبوتر خانه ها اختصاص دهد .
    * تاريخ شفاهي و مكتوب گورتان جمع آوري مي شود
    دبير جمعيت دوستداران ارگ زنده رود همچنين از جمع آوري تاريخ شفاهي و مكتوب گذشته گورتان خبر مي دهد.او به دست نوشته ها - اسناد - كتب خطي و چاپي قديمي - بازيها - ضرب المثل ها - و اصطلاحات خاص روستا اشاره مي كند و مي گويد از طريق اعضاي انجمن كه از جوانان اهالي روستا هستند، در حال گرد آوري همه اينها هستيم تا به نوعي به ايجاد موزه اي زنده از گذشته گورتان دست بزنيم.
    
    
    


 روزنامه ايران، شماره 3631 به تاريخ 17/2/86، صفحه 11 (ميراث فرهنگي)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 1301 بار
    



آثار ديگري از "مهسا جزيني "

  لابي در شب قبل از راي گيري / نقش جامعه مدرسين در مسكوت ماندن FATF
مهسا جزيني، شرق 21/3/97
مشاهده متن    
  چه كسي ملك مطيعي را 40 سال به سينما راه نداد؟ / به بهانه مقصر سازي هاي اصولگرايان از تندروي هاي دهه 60
مهسا جزيني، شرق 7/3/97
مشاهده متن    
  شكاف در اصولگرايان 21 سال بعد از دوم خرداد
مهسا جزيني، شرق 3/3/97
مشاهده متن    
  آيا جمنا شبيه حزب الله است؟
مهسا جزيني، شرق 22/2/97
مشاهده متن    
  بابا آب ندارد / در «شرق» اصفهان چه مي گذرد
مهسا جزيني، شرق 16/2/97
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
پژوهش نامه قرآن و حديث
متن مطالب شماره 23، پاييز و زمستان 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است