|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه ايران86/6/1: زبان فردوسي و واژگان عربي در شاهنامه
magiran.com  > روزنامه ايران >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 6999
شنبه 27 بهمن 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID2825
magiran.com > روزنامه ايران > شماره 3720 1/6/86 > صفحه 18 (فرهنگ و هنر) > متن
 
      


زبان فردوسي و واژگان عربي در شاهنامه


نويسنده: مجيد شريفي


    درباره واژگان فارسي شاهنامه تحقيقات ارزنده و شايان زيادي صورت گرفته است، اما درباره واژگان دخيل به ويژه واژگان عربي شاهنامه كمتر سخن رفته است.
    اين مقاله بررسي و تحقيق مختصري است درباره واژگان عربي شاهنامه و زباني كه فردوسي در پديد آوردن آن به كار برده است.مشهور است كه فردوسي در شاهنامه از كلمات عربي استفاده نكرده و براي به نظم كشيدن شاهنامه از واژگان «پارسي سره» بهره جسته است و براي اثبات اين موضوع بيشتر به اين بيت استناد مي شود:
    «بسي رنج بردم در اين سال سي
    عجم زنده كردم بدين پارسي»
    در پاسخ بايد گفت، نخست اين كه در همين بيت يك واژه عربي «عجم» وجود دارد. ديگر اين كه درست است كه فردوسي براي زنده گردانيدن مليت ايران و زبان فارسي بيش از ۳۰ سال رنج كشيده است ولي موفقيت او منحصر به بهره گيري و استفاده از واژگان پارسي و داستان هاي ملي ايران نيست، بلكه علل و عوامل گوناگوني در موفقيت او دخالت داشته است.
    فردوسي همراه با كوششي پيگير براي به انجام رسانيدن اين مهم هيچ گاه از زبان زنده زمان خود غافل نبوده است. زبان زنده زمان او «پارسي دري» است نه «پارس سره» اگر مي خواست تنها از پارسي سره كه بسياري از واژگان آن متروك و مرده بوده استفاده كند، شاهنامه او همچون بسياري از آثار ادبي قرون گذشته از ميان مي رفت و در كوچه و بازار، قهوه خانه و گذر، دهان به دهان مي گشت و سينه به سينه تاكنون نمي ماند.
    فردوسي لقب حكيم دارد. حكيم كسي است كه به علوم و فنون، اعتقادات و رسوم زمان خود عارف و آگاه باشد و با كمك عقل و خرد به بررسي موضوعي بپردازد. بنابراين وقتي مي خواهد اثر جاودان خود را به نظم درآورد با توجه به همه شرايط علمي و شرايط اجتماعي كار خود را آغاز مي كند. فردوسي هنگامي اين كار را انجام مي دهد كه زبان فارسي ايرانيان دستخوش آشفتگي و آزردگي بوده و او با پديد آوردن شاهنامه از اين آشفتگي و آزردگي و افزوني آن جلوگيري مي كند. پس به همين مناسبت است كه مي گويد «عجم زنده كردم بدين پارسي». با اين كه شاهنامه برگرداني از چند نثر كهن همچون «شاهنامه ابومنصوري» است و فردوسي آن را براي زنده كردن، زبان پارسي بازسازي و صحنه پردازي كرده ولي با توجه به پويايي زبان زنده، در ساختن و پرداختن آن تعصب بي جا به خرج نمي دهد و هر جا ضرورت و مناسبت مي بيند از واژگان دخيل استفاده مي كند تا همه مردم ايران زمين سخن او را به آساني بخوانند، دريابند، لذت ببرند و به خاطر بسپارند. زبان زنده زمان او پارسي دري است كه آميختگي دارد با زبان و فرهنگ اسلام نه پارسي سره كه واژگان متروك آن بسيار است، براي مثال وقتي در آغاز شاهنامه مي خواهد از اعتقادات مذهبي و تشيع خود سخن براند نه تنها از به كاربردن واژگان دخيل عربي ابايي ندارد بلكه چند تركيب و تلميح قرآني نيز در شعر خود مي گنجاند، به اين چند بيت بنگريد:
    منم بنده اهل بيت نبي
    ستاينده خاك پاي وصي
    همانا كه باشد مرا دستگير
    خداوند تاج و لوا و سرير
    خداوند جوي مي و انگبين
    همان چشمه شير و «ماء معين»
    بر اين زادم وهم بر اين بگذرم
    چنان دان كه خاك پي حيدرم
    هر آن كس كه جانش به بغض علي است
    از او زارتر در جهان زار كيست؟
    در اين ابيات و بقيه آن كه خوشبختانه در شاهنامه معتبر آمده است واژگان عربي متعددي به چشم مي خورد. واژه ها و تركيب هايي از قبيل اهل بيت، وصي، لوا، سرير، حيدر و بغض. هم چنين تركيب قرآني «ماءمعين» نيز اشاره و تلميحي دارد به آيه ۱۵ از سوره مبارك محمد (ص).
    به كارگيري واژگان عربي توسط حكيم توس به مقدمه شاهنامه محدود نمي شود. در بيشتر داستان هاي حماسي او نيز به چشم مي خورد. در اوايل داستان رستم و اسفنديار با اين بيت روبه رو مي شويم.
    «پر آژنگ و تشوير شد مادرش
    ز گفتن پشيماني آمد برش»
    واژه «تشوير» به معني شرمساري، مصدر باب تفعيل عربي است. در همين داستان واژگان عربي متعدد ديگري را مي بينيم كه چون متداول بوده و در زبان و فرهنگ فارسي جا افتاده است فردوسي آن ها را به كار مي برد. براي نمونه به ابيات زير توجه كنيد:
    «ببستي تن من به بند گران
    به رنجير و مسعار آهنگران
    سليح و سپاه و درم پيش توست
    نژندي به جان برانديش توست
    يكي ژنده پيل است بركوه گنگ
    اگر با سليح اندر آيد به جنگ
    چو بشنيد آوازش اسفنديار
    سليح جهان پيش او گشت خوار»
    در اين ابيات، واژه مسعار به معني ميخ عربي است و كلمه سليح كه در سه بيت اخير آمده است نمال واژه عربي سلاح است. در همين داستان وقتي اسفنديار در زابلستان اردو مي زند كه آماده كارزار شود با اين بيت روبه رو مي شويم:
    «شراعي بزد شاه و بنهاد تخت
    بر آن تخت شد هر آن بر نيكبخت»
    درواقع «شراع» واژه عربي و به معني خيمه و خرگاه است.
    در داستان ضحاك مار بدوش نيز چند بار واژه عربي «محضر» به معني گواهي نامه يا استشهاد نامه ديده مي شود.
    «يكي محضر اكنون ببايد نوشت
    كه جز تخم نيكي سپهبد نكشت
    چو بر خواند كاوه همه محضرش
    سبك سوي پيران آن كشورش
    خروشيد كاي پايمردان ديو
    بريده دل از ترس كيهان خديو
    همه سوي دوزخ نهاديد روي
    سپرديد دل ها به گفتار اوي
    نباشم بدين محضر اندر گوا
    نه هرگز بر انديشم از پادشا
    خورشيد و برجست لرزان ز جاي
    بدّريد و بسپرد محضر به پاي»
    در داستان رستم و اشكبوس نيز استاد توس چندين مورد از واژگان عربي بهره جسته است به طور مثال در اين چند بيت آمده است:
    «كُشاني بدو گفت: كويت سليح
    نبينم همي جز فسوس و مزيح
    تهمتن به بند كمر و برد جنگ
    كزين كرد يك چوبه تير خدنگ
    خدنگي برآورد پيكان چو آب
    نشانده بر او چار پّر عقاب
    ستون كرد چپ را وخم كرد راست
    خروش از خم چرخ چاچي بخاست
    چو بوسيد پيكان سرانگشت اوي
    گذر كرد از مهره پشت اوي
    نبرد تير بر سينه اشكبوس
    سپهر آن زمان دست او دادبوس
    قضا گفت گير و قدر گفت ده
    فلك گفت احسن ملك گفت زه
    كُشاني هم اندر زمان جان بداد
    تو گفتي كه او خود زمادر نزاد»
    واژگان سليح، ضريح، عقاب و ... عربي است. مشهورترين و شيواترين ابيات اين داستان بيت يكي به آخر مانده است. كه اتفاقاً پنج واژه عربي دارد. قضا، قدر، فلك، ملك و احسن.
    حكيم ابوالقاسم فردوسي كه به راستي بزرگ ترين حماسه سراي ايران است در اين بيت به ويژه دو واژه عربي قضا و قدر كه از واژگان پربار فرهنگ و معارف اسلامي است به بهترين وجهي گنجانده و فصاحت و بلاغت را به كمال رسانيده است.
    «قضا گفت: گير و قدر گفت ده
    فلك گفت: احسن ملك گفت: زه»
    با مراجعه بيشتر و مطالعه دقيق تر شاهنامه درمي يابيم كه برخلاف نظر برخي از ملي گرايان، رمز موفقيت و مقبوليت فردوسي در آفرينش شاهنامه، مختصر به بهره گيري از واژگان پارسي سره و بيان داستان هاي ملي نيست، بلكه رمز پيروزي و جاودانگي او را بايد در ابعاد گوناگون فكري و شعري جست وجو كرد. از جمله استفاده درست از زبان ژنده زمان او كه با واژگان دخيل عربي و فرهنگ پربار اسلامي آميختگي دارد.
    
    
    


 روزنامه ايران، شماره 3720 به تاريخ 1/6/86، صفحه 18 (فرهنگ و هنر)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 2890 بار
    



آثار ديگري از "مجيد شريفي"

  كدام ايرانيت؟ / درباره يك مفهوم
مجيد شريفي، شرق 6/7/93
مشاهده متن    
  داستان يك رستوران / همراه با جشنواره فيلم فجر
مجيد شريفي، ايران 15/11/87
مشاهده متن    
  اشتراك هاي تئاتر و سينما / همراه با جشنواره فيلم فجر
مجيد شريفي، ايران 13/11/87
مشاهده متن    
  هر يك و نيم روز يك برنامه / گفت وگو با اصغر مهرآئين رئيس فرهنگسراي نياوران
مجيد شريفي، ايران 24/6/87
مشاهده متن    
  ماه مبارك و برنامه هاي هنري
مجيد شريفي، ايران 21/6/87
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

ايران
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
ماهنامه اقتصاد و بيمه
متن مطالب شماره 97، دي 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است