   
|
آيا جامعه شناسي رياضيات امكان پذير است؟
نويسنده: غلامحسين مقدم حيدري
اين حقيقت كه تنها فرد توانايي انديشيدن دارد، موجب شده است كه خاستگاه همه افكار و عقايد در ذهن خود فرد است. از اين رو وقتي مي خواهيم مكتب فكري خاصي را بررسي كنيم، تنها به بررسي برهان ها و مقدمات آنها مي پردازيم، شيوه اي كه در كتاب هاي فلسفي به روشني مي توان يافت. براي انديشه و فكر چنان ارزشي قائليم كه فراموش مي كنيم اين فعاليت بشر شايد با فعاليت هاي ديگر وي، بويژه در عرصه زندگي اجتماعي او، ارتباط داشته باشد. حتي زماني كه به چنين ربط و نسبتي اذعان مي كنيم در واقع تلاش مي كنيم نشان دهيم كه چگونه انديشه ها سبب تأثير و تغييراتي در ساير وجوه زندگاني بشر، از جمله زندگي اجتماعي او مي شود. در هنگام بررسي تحولات اجتماعي به گونه اي سخن مي گوييم كه نشان دهيم فكر و انديشه اي خاص سبب تحولي بزرگ در جامعه شده است؛ به ديگر سخن، در بيان ربط و نسبت ميان انديشه و شرايط اجتماعي، همواره به ارتباطي يكسويه از طرف انديشه به سوي جامعه قائل هستيم.
از مهمترين پيشگاماني كه چنين موضعي را نقد و بررسي كرده اند، مي توان به كارل ماركس، اميل دوركيم، مكس شلر و كارل منهايم اشاره كرد. در اين ميان منهايم جايگاه برجسته تري نسبت به ديگران دارد، زيرا او بود كه نخستين بار چارچوبي براي جامعه شناسي معرفت بنا كرد و با پژوهش هاي موردي چندي قابليت وتوانايي آن را نشان داد. منهايم در كتاب معروف «ايدئولوژي و اتوپيا» (۱۹۳۶) بر اين نكته تأكيد مي كند كه «ما به گروه تعلق داريم نه فقط بدين سبب كه در آن زاده مي شويم؛ نه تنها براي آن كه به متعلق بودنمان اعتراف مي كنيم و سرانجام نه به دليل آن كه دست وفاداري و بيعت به آن مي دهيم، بلكه اساساً به اين سبب كه جهان و برخي چيزهاي آن را به همان شيوه اي مي بينيم كه به چشم گروه مي آيد... گروهي كه فرد در زهدان آن مي انديشد و تجربه مي كند.» پس فرد تنها در يك معناي محدود، سخن و انديشه اي را كه به او نسبت مي دهيم، خود مي آفريند.در واقع او به زبان جامعه اي كه بدان متعلق است، سخن مي گويد و به شيوه اي مي انديشد كه جامعه اش مي انديشد. به جاي اين كه بگوييم فردِ واحد مي انديشد، بهتر است كه بگوييم او در انديشيدن آنچه ديگر انسانهاي پيش از او انديشيده اند، شركت دارد. از اين رو با تحليل هاي صرف منطقي نمي توان به درك كاملي از يك انديشه دست يافت، بلكه بايد توجه كرد كه انديشه «مجموعه پيچيده اي را تشكيل مي دهد كه نه مي تواند به سهولت از ريشه هاي روان شناسانه محرك هاي عاطفي و حياتي آن گسسته شود و نه از محيط و موقعيتي كه اين انديشه در آن ظهور مي كند.»
اما منهايم معتقد است كه معرفت علمي و رياضي حسابي جداگانه دارند. «اين تصديق كه ۲ ضربدر ۲ برابر است با ،۴ معلوم نمي كند كه كِي، كجا و توسط چه كسي فرمول بندي شده، در صورتي كه در مورد يك اثر تحقيقي در علوم اجتماعي هميشه مي توان پرسيد: آيا از تاريخي گرايي ملهم شده يا از پوزيتيويسم يا از ماركسيسم و هر يك از اينها در چه مرحله اي از سيرتكاملي، مطرح شده اند؟ در اظهاراتي از اين دست مي توانيم از نفوذ پايگاه اجتماعي پژوهنده در نتايج تحقيقي اش و از نسبت محيطي يا رابطه اين اظهار عقيده ها با واقعيت بنيادين سخن بگوييم.» همان گونه كه از نظريات منهايم بر مي آيد علوم دقيقه مانند رياضيات و فيزيك، علومي مستقل از اميال و انگيزه هاي دانشمندان است؛از اين رو نمي توان اين علوم را به شرايط زندگاني بويژه جايگاه و مقام دانشمندي كه به بسط و توسعه آنها مشغول است مرتبط نمود. به بياني ديگر عوامل اجتماعي نمي توانند در نتايج اين گونه انديشه ها تأثير گذار باشند و نشانه هايي كه نمايانگر اصل و منشأ انساني آنها است، در اين علوم وجود ندارند.
بر اثر انتقاد هاي ويرانگرانه دو دهه ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ چنين تصوري درباره علوم تجربي و رياضيات شديداً به چالش كشيده شد. كتاب «ساختار انقلاب هاي علمي» كوهن در اين ميان از اهميت بسزايي برخوردار است. كوهن در اين كتاب نشان مي دهد كه كوشش دانشمندان در دوره علم عادي براي تبيين و تطبيق رفتار برخي از تصاوير مربوط به هم ِ عالم طبيعت كه به واسطه نتايج آزمايش آشكار گرديده ، پارادايم را تفصيل و توسعه مي بخشد. ضمن اين كار، آنها لاجرم مشكلاتي را تجربه خواهند كرد و با مشاهدات خلاف انتظار يا اعوجاج هاي آشكاري مواجه خواهند شد. اگر مشكلاتي از آن نوع را نتوان فهم و رفع نمود وضعيتي «بحراني » به وجود خواهد آمد. بحران هنگامي مرتفع خواهد شد كه پارادايم كاملاً جديدي ظهور نمايد و مورد حمايت روزافزون دانشمندان واقع شود تا جايي كه پارادايم مسأله انگيز اوليه در نهايت مطرود شود. ويژگي عمده نظريه وي تأكيدي است كه بر مميزه انقلابي پيشرفت هاي علمي دارد؛ به طوري كه طبق آن ، انقلاب متضمن طرد و رفض يك ساختار نظري و جانشيني ساختار متضاد ديگري است، به طوري كه پارادايم هاي پيش و پس از انقلاب قياس ناپذير هستند.
كوهن در كتاب ساختار انقلاب هاي علمي نشان داد كه دانشمندان كه به واسطه رفتار ظاهراً هميشه عقلاني خويش، ابر انسان تلقي مي شدند، در واقع در قلمرو انديشه اسير شرايط و مقتضيات جوامع انساني هستند.از اين رو نظريه هايي كه مي سازند گرچه در تلائم با طبيعت هستند، اما بازتاب حالات روانشناختي دانشمندان و شرايط اجتماعي شان را مي توان در نظريه هايشان ديد. معيار گزينش نظريه هاي علمي صرفاً بر اساس استدلال هاي منطقي مبتني بر شواهد تجربي نيست. انتخاب بين نظريه هاي رقيب در عمل، انتخابي بين شيوه هاي متعارض زندگي اجتماعي است از اين رو عوامل جامعه شناختي نقشي مهم در آن ايفا مي كنند. پس از كوهن امواج متلاطمي در قلمروي علم شناسي پديد آمد و انواعي از مكاتب معرفت شناختي و جامعه شناختي متولد شدند و توسعه يافتند. يكي از اين مكاتب، مكتب اجتماعي ادينبورا است. اين مكتب كه در دانشگاه ادينبورا شكل گرفت نخستين مكتبي است كه خودِ دعاوي معرفت علمي را مورد تحليل هاي جامعه شناختي قرار مي دهد. از بانيان اين مكتب مي توان به ديويد بلور با كتاب معروف «معرفت و تمثال اجتماعي» (۱۹۷۶) اشاره كرد.
اين تلاش ها علاوه بر ارائه نظريه هايي در حوزه جامعه شناسي معرفت علمي، سبب به وجود آمدن مجموعه قابل توجهي از مطالعات موردي در اين زمينه نيز شده است. كتاب «گولم: آنچه هر كسي بايد درباره علم بداند.» نوشته هري كالينز و پيتر پينچ، مقاله فرهنگ وايمار، عليت و نظريه كوانتوم نوشته پل فرمن، كتاب «علم در عمل و زندگي آزمايشگاهي» نوشته برونو لاتور از جمله آثار ارزشمند در اين حوزه هستند. در اين ميان جامعه شناسي معرفت رياضي پيكري بسيار نحيف دارد و كمتر مورد توجه جامعه شناسان علم قرار گرفته است.شايد بخاطر اين كه اولاً كمتر كسي مي تواند تصوركند كه عوامل اجتماعي بر چگونگي پيدايش نظريه هاي رياضي، محتواي آنها و ارزيابي بين آنها اثر مي گذارد و ثانياً لازمه كار در اين حوزه، آگاهي درباره رياضي و روش هاي اثبات را مي طلبد كه خود به تجربه در حوزه فعاليت رياضي نيازمند است.
از جمله كار هايي كه در اين زمينه شده است، مي توان به كارهاي ديويد بلور، از جمله آخرين كار او يعني «كرانه ها، احتمالات و دشواري ها: انديشه هايي درباره رياضيات» كه به واسطه يك مطالعه موردي در زمينه آئروديناميك فراصوتي به وجود آمده است؛ از جمله ديگر كتاب ها و مقالاتي كه در اين حوزه نوظهور نگاشته شده است، مي توان به اريك ليوينگستون، كتاب «مباني روش شناسي مردمنگارانهِ رياضيات» و مقاله «فرهنگ هاي اثبات كردن»؛ سل رستيو، كتاب «رياضيات در جامعه و تاريخ: الزامات جامعه شناختي»؛ چارلز فيشر مقاله «برخي خصلت هاي اجتماعي رياضي دانان و كار آنها» و همچنين كتاب «اثبات مكانيكي: محاسبه، ريسك و اعتماد» نوشته دونالد مك كنزي اشاره كرد.
آيا جامعه شناسي رياضيات امكان پذير است؟ غلامحسين مقدم حيدري
روزنامه ايران، شماره 3774 به تاريخ 8/8/86، صفحه 10 (فرهنگ و انديشه)
□
دفعات مطالعه اين مطلب: 217 بار
|
فهرست نشريات
