|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه رسالت86/9/7: جايگاه شعر در اسلام
magiran.com  > روزنامه رسالت >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 9107
دوشنبه بيست و هفتم آذر ماه 1396



خدمات سايت




 
MGID2829
magiran.com > روزنامه رسالت > شماره 6304 7/9/86 > صفحه 19 (شعر و ادب ) > متن
 
 


جايگاه شعر در اسلام



داريوش زرگري مرندي-عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد اسلامي- واحد تهران جنوب
    قسمت اول
    چکيده:
    برخي با عنايت به آيات و احاديثي که در ذم شعر و شاعري آمده است، بويژه خواندن آن در مسجد و يا شب جمعه آن را مکروه دانستند و بنابراين درصدد مخالفت با شعر و شاعري برآمدند. برخي نيز از آن تبري جسته و تنها به اشعار تعليمي بسنده کردند، حال آنکه سرودن شعر از اصل حرام يا مکروه نبوده و اگر مدتي هم از آن جلوگيري شده به سبب جريان شعر در بدگويي و غزل هاي رکيک بوده است. تحقيق حاضر نشان مي دهد شعر نه تنها در اسلام تقبيح نشده است، بلکه سيره پيامبر(ص) و ائمه(ع) نشانگر اين است که به شعر استناد و استدلال کرده اند. به طور مثال به فرمان نبي اکرم(ص) براي حسان بن ثابت در مسجد منبري نصب کرده بودند تا او از آن موضع در حضور آن حضرت مشرکان را هجو کند و پيامبر در حق او مي فرمود: ”اللهم ايده بروح القدس” آن حضرت آن قدر براي شعر ارزش قائل بودند که مردم را به حفظ و ثبت و ضبط آن امر مي فرمودند، چنان که آنها را به تعليم و تعلم قرآن دستور مي دادند و آن را ياري دين و جهاد در راه خداوند و تعالي دين مي دانستند و مي فرمودند: “لله کنوز تحت العرش مفاتيحه السنه الشعراء” (مدرس رضوي 1344:75)
    کليدواژه ها: سيره نبوي، شعر و شاعري، قرآن مجيد، احاديث و روايات، شرع.
    مقدمه
    هرکو نکند فهمي زين کلک خيال انگيز
    نقشش به حرام ار خود صورتگر چين باشد
    (حافظ 1327:230)
    نقد شعر از ديدگاه ديني و مسئله نسبت “شعر و شرع” همواره از صدر اسلام موردتوجه متفکران و ادبا و شعرا و نقادان بوده است.
    مسعود سعدسلمان شاعر بزرگ ايران در نيمه دوم قرن پنجم و آغاز قرن ششم خطاب به خود گويد:
    شاعري تو مدار روي گران
    شاعران روي را گران نکنند
    نکني آنچه گويي و نه شگفت
    کانچه گويند شاعران نکنند
    (مسعود سعدسلمان 1364، ج2، 19)
    سنايي که شاعر و عارف بزرگ قرن ششم و از ارکان شعر فارسي است، يکي از شاعراني است که ابيات فراواني درباره شرع و نسبت عقل با آن در ابتداي حديقه الحقيقه سروده است اما مسئله شعر و شرع را در انتهاي اين اثر مطرح کرده و در واقع نسبت شرع بويژه شعر و شاعري خود را در نظر گرفته است. موضوع اصلي سخن او در انتهاي حديقه نقد و ارزيابي شعر از ديدگاه شرع است. اين نقد و ارزيابي نيز ناظر به شعر و شاعري خودش است. او سعي مي کند شعر را با معيار شرع بسنجد و از اشعار غيرشرعي تبرا جويد. سخن خود را با عنوان “شعر و شرع” با اين ابيات آغاز مي کند:
    اي سنايي چو شرع دادت بار
    دست ازين شاعري و شعر بدار
    شرع ديدي زشعر دل بگسل
    که گدايي نگارد اندر دل
    (مدرس رضوي 1344:743)
    سنايي به دنبال اين ابيات توضيح بيشتري در مسخرگي شعر در مقام مقايسه با شرع مي دهد:
    شعر همه غمز است در حالي که نکته هاي انبيا (شريعت) همه رمز. شعر صبح کاذب است و شرع صبح صادق. سنايي اين حکم را در مورد اشعار خود صادق مي داند و همه آنها را نتيجه عقل ناقص خود مي داند و معتقد است کمال عقل در پيروي از شرع است و بدين ترتيب ضمن تحقير و نکوهش شعر با خود عمد مي کند که ديگر شعر نگويد:
    گر زيم بعد ازين نگويم من
    در جهان بيش و کم به نظم سخن
    (مدرس رضوي 1344:743)
    خاقاني نيز به تاسي از تعاليم الهي و لبيک به نداي آسماني و تبري از اشعار دوره جاهليت، مي خواست در اشعار خود به مخالفان بگويد که ما شاعريم. شاعري در نفس خود عيب نيست مگر اينکه شاعر به جاي پند و نصيحت و دفاع از حق تملق نمايد و زبان به دروغ و ناروا بيالايد، بنابراين از آيات 224 تا227 سوره الشعرا(26) اقتباس کرده و مي گويد:
    عروس عافيت آنگه قبول کرد مرا
    که عمر پيش بها دادمش به شيربها
    مر به منزل “الالذين” فرود آور
    فروگشاي زمن طمطراق “الشعرا”
    (خاقاني 1368:10)
    فريدالدين عطار نيشابوري شاعر و عارف نام آور در قرن ششم و آغاز قرن هفتم نيز يکي از شاعراني است که بارها در اشعار خود بويژه در مثنوي هاي مصيبت نامه و منطق الطير و الهي نامه درباره شعر و شاعري به طور کلي و شاعري خود بويژه سخن گفته است. او در پاره اي از ابيات خود تا حدودي به نقد شعر از حيث معني نه از حيث صورت پرداخته وسعي کرده است که از مدح اجتناب کرده و لباس شرع به اشعارش بپوشاند:
    مده به شعر فراهم نهاد عمر به باد
    که شعر چو شرع محمد مختار
    قدم که به قدم شرع او ندادي تو
    ترا زخرقه بسي خوب تر بود زنار...
    (عطار1374:79)
    عطار علم و حکمت خود را از منبع پرفيض شريعت يافته و شعر خود را جواهري مي خواند که از درياي وحي محمد(ص) برگرفته است.
    از آنجا که شعر تنها هنر يا هنر غالب قوم عرب پيش از اسلام و به يک اعتبار تنها طريق تفکر عصر جاهلي بود، ظهور وحي در قالب قرآن و کلام الهي، همه شاعران را تا مدتي مرعوب خويش کرد و بسياري از اشعار را باطل ساخت و روح بسياري از شاعران را متحول گردانيد. اين تحول در مواجهه اي که شاعران با کلام خدا- قرآن مجيد- داشتند، حاصل شد. زيرا قرآن هيچ مشابهتي با کلام بشري و شعر شاعران عهد جاهلي نداشت.
    شيخ ابوالفتوح رازي در تفسير قيم روح الجنان در اين باره چنين مي گويد:
    ... ابوالحسن البراد گفت: چون اين آيه فرود آمد (آيات 224 تا 226 از سوره مبارکه شعراء (26))، عبدالله بن رواحه و کعب بن مالک و حسان بن ثابت پيش رسول آمدند گريان، گفتند: “يا رسول الله خداي تعالي درحق شاعران اين گفت و ما شاعريم”. رسول عليه السلام گفت: “آيات تمام برخوانيد؛ الاالذين آمنوا و عملواالصالحات و ذکورالله کثيرا و انتصروا من بعد ما ظلموا...” ايشان دلخوش شدند و رسول عليه السلام حسان بن ثابت را گفت: چون روز غدير آيد آن بيت ها بخواند:
    يناديهم يوم الغدير نبيهم
    نجم واسمع بالرسول مناديا...
    شعر و شاعري در سيره عملي رسول اکرم(ص) و دودمان پاک آن حضرت
    با ظهور اسلام، شعر شعراي باطل نسخ گرديد و تا وقتي که درهاي آسمان باز بود و عالم محل نزول وحي الهي شاعران کهن به ستايش شراب و عشق نمي پرداختند و اگر ستايشي بود، از اسلام و پيامبراسلام و وصف اسلام بود. در اين زمان خطبه براي فايده آن در تشحيذ حس ديني بسط يافته بود. درعصر خلفاي راشدين نيز اين وضع ادامه يافت. با به قدرت رسيدن امويان وضع برگشت و مسلمانان رجوعي ديگر به سوي شعر شيطاني جاهلي داشتند.
    و اما از بزرگترين شاعران عصر پيامبر بايد از حسان بن ثابت انصاري شاعر رسول الله(ص) که اهل مدينه بود و در عهد جاهليت امراي شام را مدح مي کرد، ياد کرد. وي به دنبال هجرت رسو ل اکرم(ص) با قوم خود خزرج اسلام آورد. از آنجا که حسان مرد جنگ نبود با زبان و شعر خود به کمک اسلام شتافت و به مدد ابوبکر که نسب شناس بزرگ عصر بود، کفار قريش را هجو مي کرد. رسول اکرم(ص) مي فرمود: شعر حسان از زخم تير بر تن کفار کارگرتر است (شعار، فرزاد 1372:392)
    درباره اينکه حسان بن ثابت به دستور رسول اکرم(ص) مشرکان را هجو مي کرد، در کتاب مجمع البيان آمده است: قال النبي صلي الله عليه و سلم لحسان بن ثابت اهجم او هاجهم و روح القدس معک.
    نويسنده درباره سرودن شعر توسط ابوبکر وعمر وعلي مي گويد:
    “کان ابوبکر يقول الشعر و کان عمر يقول الشعر و کان علي(ع) اشعر من الثلاثه” (الطبرسي، بي تا، ج 5:193)
    پيامبر همواره حسان را تائيد مي کرد و مي فرمود: تا وقتي که به زبان خويش ما را ياري کني، به واسطه جبرئيل مويد باشي.
    کعب بن زهير- که از شرک به اسلام رو آورده بود- با قصيده اي به نام “البرده” (رداي افتخار) محبت پيامبراکرم(ص) راطلبيد و ايشان اجابت فرمودند. از ديگر شاعران مويد به روح القدس، کعب بن مالک و عبدالله بن رواحه اند که پيامبر آنها را مامور پاسخگويي به شاعران مشرک کرد. اين شاعران در پرتوي قرآن و سنت بيشتر در قلمرو سياست و اخلاق (حکت عملي) منشا اثر بودند.
    در شهر يثرب که پس از هجرت پيامبر “مدينه النبي” نام گرفت، يک مرکز عمومي به نام مسجد تاسيس شد که در آنجا نه تنها مسائل عبادي، تربيتي، قضائي، اقتصادي، نظامي، سياسي و ديگر مسائل اجتماعي بحث و بررسي و درباره آن تصميم گيري مي شد، بلکه مکاني براي تشکيل محافل ادبي نيز بود. در اين محافل شاعران سروده هاي خود را - که از لحاظ ديني و اخلاقي و مسائل انساني در اوج بودند- مي خواندند و از سوي صاحب شريعت تحسين و تکريم مي شدند.
    به طور مثال کعب بن زهير، پس از خواندن قصيده معروف “بانت سعاد” از دست مبارک پيامبر(ص) جايزه گرفت و حسان بن ثابت با سرودن شعري در دفاع ازحريم اسلام مشمول عنايات خاص آن حضرت شد.
    ابوهريره گفت: يک روز حسان در مسجد رسول عليه السلام شعر مي خواند. عمر خطاب بگذشت و به خشم در او نگريست. حسان گفت چه مي نگري؟ من اينجا شعر خواندم که بهتر از تو حاضر بود، يعني رسول عليه السلام... (اصبهاني 1362:144)
    لبيدبن ربيعه شاعر معروف عرب، شعر:
    الاکل شيء ما خلاالله باطل
    و کل نعيم لامحاله زائل...
    را در عهد جاهليت گفته بود. بعد هم خودش مسلمان شد؛ مسلماني صادق. از رسول اکرم(ص) در اين باره نقل کرده اند که: اصدق بيت قالته العرب. يعني راست ترين شعري که عرب گفته همين بود. (مطهري 1352:69)
    انشا گفته هاي نظم گونه و سرودن شعر در بين خاندان عصمت و طهارت نيز وجود داشته که براي نمونه به برخي از اشعار منسوب به مولي الموحدين حضرت علي(ع) که در مقام انسان گفته است، اشاره مي شود:
    داوئک فيک و ما تشعر
    و دائک فيک و ما تنظر
    و فيک انطوي العالم الاکبر...
    در خطبه شقشفيه به شعر اعشي تمثيل کرده و مي فرمايد:
    شتان ما يومي علي کورها
    و يوم حيان اخي جابر
    که بس فرق است تا ديروزم امروز
    کنون مغموم، دي شادان و پيروز
    (نهج البلاغه 1387 هـ-.، خطبه 3:48)
    همچنين در نامه خود به عثمان بن حنيف انصاري از قول شاعر مي فرمايد:
    و حسبک داء ان تبيت ببطنه
    و حولک اکباد تحن الي القد
    (همان، نامه 45:46)
    اين درد تو را بس که با شکم سير بخوابي، در حالي که در اطراف تو شکم هاي خالي گرسنه به پشت چسبيده باشند.
    در خطبه 51 مي فرمايد:
    قالموت في حياتکم مقهورين
    والحياه في موتکم قاهرين
    زندگي توام با مذلت و خواري مرگ است بر شما و زندگي است در مرگ شرافتمندانه.
    
    جايگاه شعر در اسلام
    


 روزنامه رسالت، شماره 6304 به تاريخ 7/9/86، صفحه 19 (شعر و ادب )

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 2252 بار

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
ماهنامه وب
متن مطالب شماره 193، آبان 1396را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1396-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است