|
ابعاد فرهنگي، سياسي و اقتصادي حج
نويسنده: اسدالله افشار
سفر حج در حقيقت يک هجرت بزرگ است، يک سفر الهي است، يک ميدان گسترده خودسازي وجهاد اکبر است. مراسم حج در واقع عبادتي را نشان مي دهد که عميقا با خاطره مجاهدات ابراهيم و فرزندش اسماعيل و همسرش هاجر عليه السلام آميخته است و ما اگر در مطالعات در مورد اسرار حج از اين نکته غفلت کنيم بسياري از مراسم آن به صورت معما در مي آيد، کليد حل اين معما توجه به اين آميختگي عميق است.
هنگامي که در قربانگاه در سرزمين منا مي آييم تعجب مي کنيم اين همه قرباني براي چيست؟ اصولامگر ذبح حيوان مي تواند حلقه اي از مجموعه يک عبادت باشد؟!
اما هنگامي که مسئله قرباني ابراهيم(ع) را به خاطر مي آوريم که عزيزترين عزيزانش و شيرين ترين ثمره عمرش را در اين ميدان در راه خدا ايثار کرد و بعدا سنتي به عنوان قرباني در منا به وجود آمد، به فلسفه اين کار پي مي بريم.
قرباني کردن رمز گذشت از همه چيز در راه معبود است، قرباني کردن مظهري است براي تهي نمودن قلب از غير ياد خدا و هنگامي مي توان از اين مناسک بهره تربيتي کافي گرفت که تمام صحنه ذبح اسماعيل و روحيات اين پدر و پسر به هنگام قرباني در نظر مجسم شود و آن روحيات در وجود انسان پرتوافکن گردد.
هنگامي که به سراغ جمرات (سه ستون سنگي مخصوصي که حجاج در مراسم حج آنها را سنگباران مي کنند و در هر بار هفت سنگ با مراسم مخصوص به آنها مي زنند) اين معما در نظر ما خودنمايي مي کند که پرتاب اين همه سنگ به يک ستون بي روح چه مفهومي مي تواند داشته باشد و چه مشکلي را حل مي کند؟ اما هنگامي که به خاطر مي آوريم اينها يادآور خاطره مبارزه ابراهيم قهرمان توحيدبا وسوسه هاي شيطان است که سه بار بر سر راه او ظاهر شد و تصميم داشتاو را در اين ميدان “جهاد اکبر” گرفتار سستي و ترديد کند، اما هر زمان ابراهيم قهرمان او را با سنگ از خود دور ساخت، محتواي اين مراسم روشن تر مي شود.
مفهوم اين مراسم اين است که همه شما نيز در طول عمر در ميدان جهاد اکبر يا وسوسه هاي شياطين روبرو هستيد و تا آنها را سنگسار نکنيد واز خود نرانيد پيروز نخواهيد شد.
اگر انتظار داريد که خداوند بزرگ همان گونه که سلام بر ابراهيم فرستاده و مکتب و ياد او را جاودان نموده، به شمانظر لطف و مرحمتي کندبايد خط او را تداوم بخشيد.
و يا هنگامي که به “صفا” و “مروه” مي آييم و مي بينيم گروه گروه مردم از اين کوه کوچک به آن کوه کوچک تر مي روند و از آنجا به اينجا باز مي گردند و بي آنکه چيزي به دست آورده باشند اين عمل را تکرار مي کنند، گاه مي دوند و گاه راه مي روند، مسلماتعجب مي کنيم که اين ديگر چه کاري است و چه مفهومي مي تواند داشته باشد؟!
اما هنگامي که به عقب بر مي گرديم و داستان سعي و تلاش آن زن باايمان “هاجر” را براي نجات جان فرزند شيرخوارش اسماعيل در آن بيابان خشک و سوزان به خاطر مي آوريم که چگونه بعد از اين سعي و تلاش، خداوند او را به مقصدش رسانيد، چشمه زمزم از زير پاي نوزادش جوشيدن گرفت ناگهان چرخ زمان به عقب بر مي گردد، پرده ها کنار مي رود و خود را در آن لحظه در کنار “هاجر” مي بينيم و با او در سعي و تلاشش همگام مي شويم که در راه خدا بي سعي و تلاش کسي به جايي نمي رسد!
و به آساني مي توان از آنچه گفتيم نتيجه گرفت که”حج” را بايد با اين رموز تعليم داد و خاطرات ابراهيم و فرزند و هسمرش را گام به گام تجسم بخشيد تا هم فلسفه آن درک شود و هم اثرات عميق اخلاقي حج در نفوس حجاج پرتوافکن گردد که بدون آن آثار قشري بيش نيست.
کلمه حج در ده مورد در قرآن آمده است و در هر يک از اين موارد به يکي از احکام و امور مربوط به اين دستور مهم اشاره شده است از جمله:
- اعلام عمومي که به وسيله قهرمان توحيد، ابراهيم عليه السلام بعد از بناي خانه خدا انجام شد و مردم جهان را براي طواف اين مکان مقدس دعوت کرد.
“و اذن في الناس بالحج يا توک رجالاو علي کل ضامر ياتين من کل فج عميق”:
مردم را براي انجام دستورات حج دعوت کن تا پياده و سواره بر شتران لاغر از دره هاي ژرف و دور به سوي تو آيند.
- اصل حج که به واسطه آيه 97 سوره آل عمران در اسلام تشريع شده است:
“ولله علي الناس حج البيت من استطاع اليه سبيلا”
“بر هر فردي که توانايي داشته باشد، که به سوي پروردگار برود حج خانه اش فرض است”.
- ماه هايي که اين اعمال در آنها انجام مي شود آنجا که مي خوانيم “الحج اشهر معلومات” (انجام مناسک حج بايد در ماه هاي معين باشد.)
- حدود و شرايط واعمالي که در مراسم حج بايد انجام گيرد همانند آيه مورد بحث:
“واتموا الحج والعمره لله...”
- فلسفه اجتماعي و فوايد آن، آنجا که مي خوانيم:
“ليشهدوا منافع لهم”
(تا منافعي که براي آنهاست دريابند)
از آيات مختلف قرآن و احاديث و تواريخ اسلامي به خوبي استفاده مي شود که خانه کعبه پيش از ابراهيم(ع)، حتي اززمان آدم(ع) برپا شده بود. در آيه 37 سوره ابراهيم از قول اين پيامبر بزرگ مي خوانيم: ربنا اني اسکنت من ذريتي بواد غير ذي زرع عند بيتک المحرم” (پروردگارا! بعضي از فرزندانم را در اين سرزمين خشک وسوزان درکنار خانه تو سکونت دادم.)
اين آيه گواهي مي دهد موقعي که ابراهيم با فرزندشيرخوارش اسماعيل و همسرش به سرزمين مکه آمدند اثري از خانه کعبه وجود داشته است.
در آيه 96 سوره آل عمران نيز مي خوانيم: ان اول بيت وضع للناس للذي بيتکه مبارکا: ”نخستين خانه اي که به منظور پرستش خداوند براي مردم ساخته شد در سرزمين مکه بود، مسلم است که پرستش خداوند و ساختن مرکز عبادت از زمان ابراهيم آغاز نگرديده بلکه قبلاو حتي از زمان آدم عليه السلام بوده است.)
اتفاقا تعبيري که در قرآن به چشم مي خورد نيز همين معني را مي رساند آنجا که مي گويد: ”به ياد آوريد هنگامي را که ابراهيم و اسماعيل پايه هاي خانه (کعبه) را بالامي بردند و مي گفتند: “پروردگارا! ازما بپذير تو شنوا و دانايي” (و اذ يرفع ابراهيم القواعد من البيت و اسماعيل ربنا تقبل منا انک انت السميع العليم.)
اين تعبير مي رساند که شالوده هاي خانه کعبه وجود داشته و ابراهيم واسماعيل پايه ها را بالابردند.
در خطبه معروف قاصعه از نهج البلاغه نيز مي خوانيم:
“آيا نمي بينيد که خداوند مردم جهان را از زمان آدم تا به امروز به وسيله قطعات سنگي... امتحان کرده است و آن را خانه محترم خود قرار داده، سپس به آدم و فرزندانش دستور داد که به گرد آن طواف کنند.”
آيات قرآن و روايات اين تاريخچه معروف را تائيد مي کند که خانه کعبه نخست به دست آدم ساخته شد، سپس در توفان نوح فرو ريخت و بعد به دست ابراهيم و فرزندش اسماعيل تجديدبنا گرديد.
ولله علي الناس حج البيت من استطاع اليه سبيلا
در اين جمله دستور انجام حج به همه مردم داده شده است و از آن تعبير به يک بدهي و دين الهي شده است که بر ذمه عموم مردم مي باشد زيرا فرموده است “ولله علي الناس” (براي خدا بر مردم است...)
واژه “ حج” در اصل به معني قصد است و به همين جهت به جاده و راه “محجه” (بر وزن موده) گفته مي شود، زيرا انسان را به مقصد مي رساند وبه دليل و برهان حجت مي گويند، زيرا مقصود را در بحث روشن مي سازد و اما اينکه اين مراسم مخصوص را حج ناميده اند براي اين است که به هنگام حرکت براي شرکت در اين مراسم “قصد زيارت خانه خدا” مي کنند وبه همين دليل در آيه فوق اضافه به بيت (خانه کعبه) شده است.
همان طور که سابقا اشاره کرده ايم مراسم زيارت خانه کعبه نخستين بار در زمان ابراهيم “رسميت” يافت و سپس به صورت يک سنت حتي در زمان عرب جاهلي ادامه يافت و در اسلام به صورت کامل تر و خالي از هر گونه خرافه دوران جاهلي تشريع گرديد (البته از نهج البلاغه (خطبه قاصعه) و بعضي از روايات به خوبي استفاده مي شود که فريضه حج از زمان آدم عليه السلام تشريع شده بود ولي رسميت يافتن آن بيشتر مربوط به زمان ابراهيم عليه السلام است.)
حج بر هر انساني که توانايي داشته باشد در عمر فقط يک بار واجب مي شود و از آيه فوق نيز بيش از اين استفاده نمي گردد زيراحکم مطلق است و با يک بار انجام دادن امتثال حاصل مي شود.
تنها شرطي که در آيه براي وجوب حج ذکر شده مسئله استطاعت است که با تعبير “من استطاع اليه سبيلا” (کسي که توانايي راهپيمايي به سوي خانه کعبه داشته باشد) بيان شده.
البته در روايات اسلامي و کتب فقهي، استطاعت به معني “داشتن زاد و توشه و مرکب و توانايي جسمي و باز بودن راه و توانايي بر اداره زندگي به هنگام بازگشت از حج” تفسير شده است ولي در حقيقت همه اينها در آيه فوق مندرج است، زيرا استطاعت در اصل به معناي توانايي است که شامل تمام اين امور مي شود.
فلسفه و اسرار عميق حج:
مراسم پرشکوه حج- همچون عبادات ديگر- داراي برکات و آثار فراواني در فرد و جامعه اسلامي است که اگر طبق برنامه صحيح انجام پذيرد واز آن بهره برداري درستي شود مي تواند هر سال منشا تحول تازه اي در جوامع اسلامي گردد.اين مناسک بزرگ در حقيقت داراي چهار بعد است که هر يک از ديگري ريشه دارتر و پرسودتر است:
بعد اخلاقي حج: مهمترين فلسفه حج همان دگرگوني اخلاقي است که در انسان ها به وجود مي آورد، مراسم “احرام” انسان را به کلي از تمينات مادي و امتيازات ظاهري و لباس هاي رنگارنگ و زر و زيور بيرون مي ريزد و با تحريم لذايذ و پرداخت به خودسازي که از وظايف محرم است او را از جهان ماده جدا کرده و درعالمي از نور و روحانيت و صفا فرو مي برد و آنها را که در حال عادي بار سنگين امتيازات موهوم و درجه ها و مدال ها را بر دوش خود احساس مي کنند يک مرتبه سبکبار و راحت و آسوده مي کند.
بعد سياسي حج: به گفته يکي از بزرگان و فقهاي اسلام، مراسم حج درعين اينکه خالص ترين وعميق ترين عبادات را عرضه مي کند، موثرترين وسيله براي پيشبرد اهداف سياسي اسلام است. روح عبادت، توجه به خدا و روح سياسي توجه به خلق خداست ، اين دو در حج آنچنان به هم آميخته اند که تار و پود يک پارچه!
حج عامل موثري براي وحدت صفوف مسلمانان است. حج عامل مبارزه با تعصبات ملي و نژادپرستي و محدود شدن در حصارمرزهاي جغرافيايي است. حج وسيله اي است براي شکستن سانسورها واز بين بردن خفقان هاي نظام هاي ظالمانه اي که در کشورهاي اسلامي حکمفرما مي شود. حج وسيله اي است براي انتقال اخبار سياسي کشورهاي اسلامي ازهر نقطه به نقطه ديگر و بالاخره حج عامل موثري است براي شکستن زنجير هاي اسارت واستعمار و آزاد ساختن مسلمين.و به همين دليل در آن ايام که حاکمان جبار همچون بني اميه و بني عباس بر سرزمين هاي مقدس اسلامي حکومت مي کردند و هرگونه تماس ميان قشرهاي مسلمان را زير نظر مي گرفتند تا هر حرکت آزاديبخش را سرکوب کنند، فرا رسيدن موسم حج دريچه اي بود به سوي آزادي و تماس قشرهاي جامعه بزرگ اسلامي با يکديگر وطرح مسائل مختلف سياسي.روي همين جهت امير مومنان علي(عليه السلام) به هنگامي که فلسفه فرايض و عبادات را مي شمرد درباره حج مي گويد: الحج تقويه للدين: (خداوند مراسم حج را براي تقويت آئين اسلام تشريع کرد.)
بي جهت نيست که يکي از سياستمداران معروف بيگانه در گفتار پرمعني خود مي گويد: ”واي به حال مسلماناناگر معني حج را نفهمند و واي به حال دشمنانشان اگر معني حج را درک کنند.”!
و حتي در روايات اسلامي حج به عنوان جهاد افراد ضعيف شمرده شده، جهادي که حتي پيرمردان و پيرزنان ناتوان با حضور در صحنه آن مي توانند شکوه و عظمت امت اسلامي را منعکس سازند وبا حلقه هاي تو در توي نمازگزاران گرد خانه خدا و سردادن آواي وحدت و تکبير، پشت دشمنان اسلام را بلرزانند.
بعد فرهنگي: ارتباط قشرهاي مسلمانان در ايام حج مي تواند به عنوان موثرترين عامل مبادله فرهنگي و انتقال فکرها درآيد.
مخصوصا با توجه به اين نکته که اجتماع شکوهمند حج نماينده طبيعي و واقعي همه قشرهاي مسلمانان جهان است (چرا که در انتخاب افراد براي رفتن به زيارت خانه خدا هيچ عامل مصنوعي موثر نيست و زوار کعبه از ميان تمام گروه ها، نژادها، زبان هايي که مسلمانان به آن تکلم مي کنند برخاسته و در آنجا جمع مي شوند.)
لذا در روايات اسلامي مي خوانيم: يکي از فوايد حج نشر اخبار و آثار رسول الله(ص) به تمام جهان اسلامي است.
بعد اقتصادي حج: برخلاف آنچه بعضي فکر مي کنند استفاده از کنگره عظيم حج براي تقويت پايه هاي اقتصادي کشورهاي اسلامي نه تنها با روح حج منافات ندارد بلکه طبق روايات اسلامي يکي از فلسفه هاي آن را تشکيل مي دهد.چه مانعي دارد مسلمانان در آن اجتماع بزرگ پايه يک بازار مشترک اسلامي را بگذارند و زمينه هاي مبادلاتي و تجاري را در ميان خود به گونه اي فراهم سازند که نه منافعشان به جيب دشمنانشان بريزد ونه اقتصادشان وابسته به اجانب باشد که اين دنياپرستي نيست، عين عبادت است و جهاد.و لذا در روايت “هشام بن حکم” از”امام صادق(ع)“ ضمن بيان فلسفه هاي حج صريحا به اين موضوع اشاره شده بود که يکي از اهداف حج، تقويت تجارت مسلمانان و تسهيل روابط اقتصادي است. و در حديث ديگري از همان امام(ع) در تفسير آيه “ليس عليکم جناح ان تبتغوا فضلامن ربکم” (بقره -198) مي خوانيم که فرمود: منظور از اين آيه کسب روزي است فاذا احل الرجل من احرامه و قضي فليشتر ليبع في الموسم: “هنگامي که انسان از احرام بيرون آيد و مناسک حج را به جا آورد در همان موسم حج خريد و فروش کند (و اين موضوع نه تنها گناه ندارد بلکه داراي ثواب است.)همين معني در ذيل حديثي که از “امام علي بن موسي الرضا”(ع) به طور مشروح در بيان فلسفه هاي حج وارد شده است آمده و در پايان آن مي فرمايد: ليشهدوا منافع لهم.اشاره به اينکه آيه “ليشهدوا منافع لهم” هم منافع معنوي را شامل مي شود وهم منافع مادي را که از يک نظر همه معنوي است.
ابعاد فرهنگي، سياسي و اقتصادي حج اسدالله افشار
□
دفعات مطالعه اين مطلب: 375 بار
|
فهرست نشريات
