|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه ايران86/10/25: تحول معماري اسلامي در مسجد جامع اردستان
magiran.com  > روزنامه ايران >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 6999
شنبه 27 بهمن 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID2825
magiran.com > روزنامه ايران > شماره 3838 25/10/86 > صفحه 11 (ايران زمين) > متن
 
      


تحول معماري اسلامي در مسجد جامع اردستان


نويسنده: ساشا رياحي مقدم


    
    در ميان كوير خشك و سوزان مركزي ايران، به سبب وجود قنات هاي متعدد تاريخي، شهر كهن اردستان سرسبز و خرم با سكوتي دل انگيز و قدمتي بسيار قرارگرفته است. در مركز محله محال (از محلات تاريخي اردستان) مجموعه بناهاي تاريخي، فرهنگي در كنار مسجد جامع با تزئينات و خطوط معماري باشكوه و بي نظيرش، جلوگاه بخشي از ويژگي هاي هنرو معماري دوره اسلامي ايران است. در اين نوشته شرح مختصري از قابليت هاي نهفته معماري در اين ارسن شهري بيان مي شود. پيش از آغاز هر كلامي ياد استاد، مرحوم دكتر باقرآيت الله زاده شيرازي را كه زحمات فراواني در مطالعه و بررسي اين مجموعه متحمل شده اند گرامي مي داريم.
    *واژه شناسي
    واژه اردستان با عنوان هاي اَزدستان، اَزدَستان، اَزگ دَستان، اَرگستان و اَرجستان در متون تاريخي آورده شده است. به زبان بومي كه لهجه اي از زبان پهلوي است، اردستان را «آرسون» يا «اَسون» و گاهي هم «اَردستون» مي گويند. كلمه اردستان در زبان هاي باستاني به معناي جايگاه مقدس و پاك، جايگاه درستي و راستي و سرزمين مردمان متدين با خاكي به رنگ آرد، بيان شده است.
    * اقليم اردستان
    رشته كوه هاي مركزي ايران عامل عمده سكونت و زندگي در حاشيه كوير به شمار مي آيند و تقريباً تمامي آبادي و رستاق هاي خرد و كلان بر سر شاهراه باستاني ري - كرمان در دامنه اين ارتفاعات شكل گرفته اند. بخش هايي از مركز اين سلسله جبال بين كوه كركس (كاشان) و شيركوه (يزد) با نام كوه هاي اردستان شناخته مي شود كه شهر تاريخي اردستان و ديگر آبادي هاي اين محدوده در ميان دره ها و دامنه كوه و جلگه هاي شمالي آن تا حاشيه كوير مركزي پراكنده اند. اگر بر روي نقشه جغرافيايي ايران خطي از گوشه شمال شرقي (سرخس) به گوشه جنوب غربي (خرمشهر) و خطي ديگر از گوشه شمال غربي (كوه آرارات) به گوشه جنوب شرقي آن (خليج گواتر) ترسيم كنيم، اين ۲ خط همديگر را در نقطه اي قطع مي كنند كه اصطلاحاً مركز ايران خوانده مي شود. اردستان در اين نقطه يعني مركز جغرافيايي كشور قرار دارد و يكي از شهرستان هاي شمالي استان اصفهان است. تقريباً بيشتر نقاط جنوب غربي اين منطقه، كوهستاني و بخش هاي شمالي بيابان و كوير است و مساحتي در حدود ۱۱۲۹۳ كيلومتر مربع دارد. ناحيه كوهستاني كه از جنوب غربي شروع و تا جنوب شرقي و قسمتي از مشرق اردستان امتداد مي يابد، هوايي معتدل سرد و سالم دارد. آب اين منطقه گوارا و شيرين و از قنوات تأمين مي شود. ناحيه گرمسير از شمال شرقي تا شمال غربي و قسمتي از غرب اردستان امتداد داشته و هواي اين ناحيه گرم متغير به واسطه نزديكي به كوير و شن ها و ريگ هاي روان اغلب اوقات، غبار آلود است. ميزان بارندگي در اين اقليم بسيار كم و معمولاً از پاييز تا اواخر بهار است. وزش باد در فصول مختلف تفاوت دارد و شامل باد كويري، باد كاشي، باد خراسان و باد قبله است.
    * پيشينه تاريخي اردستان
    درباره قدمت بناي اوليه سكونتگاه اردستان نظرهاي متفاوتي وجود دارد. برخي از تاريخ نويسان بناي شهر را به دستان ابن سام نسبت داده اند و زواره (شهري در نزديكي اردستان) را از بناهاي برادر رستم مي دانند. يكي از اديبان دوره قاجاريه مي نويسد: در دوره سلاطين عجم، اراضي نطنز و قراي خمسه از متعلقات جوشقان قالي و اردستان و كاشان و قم و حدود كنار رودخانه عراق جزو مملكت اصفهان بوده و آنها را سلاطين عجم بنا نهاده وآباد ساخته اند. از سوي ديگر اهالي اردستان مي گويند كه سرزمين آنجا جزو املاك و تيول رستم دستان بوده و رستم در آنجا ارگي داشته به نام ارگ رستم دستان كه امروز به مرور زمان تبديل به كلمه اردستان شده است. همچنين باغ و گذري به نام فرامرز پسر رستم در محله باب الدحي، آب و ملك و خانه اي در محله كبودان به نام «كاوه» و قريه اي در يك فرسنگي شهر به نام «شيده» پسر افراسياب موجود است. اردستان پايتخت اردوان چهارم اشكاني بوده و او قصر مجللي در مجاورت دشت محله راميان بر روي تپه اي ساخته كه آن به «تل عاشقان» مشهور بوده و مردم به زبان محلي آنجا را كوپه عاشقان گويند. در شهر اردستان قنات بزرگي به نام «آرمنه» وجود دارد كه باني آن را آرمن شاه يا اروند شاه فرزند كي قباد از ملوك كيان مي دانند. كهن ترين تاريخ مكتوب اين شهر به عهد كيانيان مي رسد. دژ ارونه (كه تا اوايل سلطنت ناصرالدين شاه قاجار موجود بوده و سپس به باغ تبديل شده است) و بناي شهر را به بهمن بن اسفنديار بن گشتاسب بن سهراب بن اروند شاه بن كي قباد، از پادشاهان كياني نسبت داده اند. در واقع بناي ابتدايي اردستان، قلعه اي با حصار و باروي بسيار استوار بوده و نزديك حصار خندقي قرار داشته كه هنوز آثارش باقي است. طبق نقل حمزه اصفهاني، در ميان قلعه، آتشكده اي وجود داشت كه همان آتشكده مهراردشير است. از عهد اشكانيان اثر قابل توجهي به جز قنات خسروشاه اشكاني باقي نمانده است. عده اي از مورخان محل تولد انوشيروان را اردستان مي دانند و معتقدند مادر وي اردستاني بوده است و تا هنگام عزيمت به مدائن، در آن جا زندگي مي كرده است. انوشيروان ساساني زماني كه به سلطنت رسيد براي كودكاني كه هم درس او بودند در اردستان كوشك هايي بنا كرد كه اكنون از بين رفته است. در عهد اسلام نيز از قرن نخست هجري قمري، بناهايي در اردستان به وجود آمده است. در قرن نخست هـ . ق، امام حسن عليه السلام از اردستان عبور كردند و در مسجد كهن و در مسجد كبودان، نماز خواندند كه هر
    ۲ مسجد به نام ايشان ناميده شدند. در قرن ۲ و ۳ هـ . ق، بناي نخستين مسجد جامع اردستان به دست عمر بن عبدالعزيزآل ابودلف به انجام رسيد. اين مسجد قبلاً آتشكده يا معبد بوده است. هلاكوي مغول در قرن ۷ هـ . ق به قتل و غارت ساكنان شهر پرداخت و آن را به صورت نيمه ويران درآورد. مسجد جامع اردستان در محله محال كه بزرگ ترين محله از ميان محلات اردستان است، قرار دارد.
    * عناصر و فضاهاي تاريخي
    مركز محله محال اردستان شامل مجموعه اي از بناهاي گوناگون خدماتي، مذهبي و فرهنگي است. اين ارسن شهري شامل ابنيه تاريخي چون مسجد جامع اردستان، مدرسه حاج حسين نورالدين، حمام پايين مسجد، حسينيه، آب انبار، كاروانسرا و بازارچه سنتي است. از كاروانسراي مجموعه امروزه آثاري بر جاي نمانده است و به دليل تعريض خيابان كاملاً تسطيح شده است. حمام مجموعه داراي ۲ بخش مردانه و زنانه بوده و ۲ ورودي در قسمت هاي جنوبي و غربي خود دارد و بخش زيادي از ساختار اين ساختمان در حال تخريب است. بازارچه مجموعه در قسمت شرقي مسجد جامع واقع شده و در فرم پلان در راستاي ورودي جنوبي و جنوب شرقي مسجد قرار گرفته است. مدرسه حاج حسين نيز به اداره ميراث فرهنگي اردستان تغيير كاربري داده است. آب انبار و حسينيه مجموعه محله نيز مورد مرمت و بازسازي قرار گرفته و از نظر ساختاري كاملاً پايدار هستند.
    *مسجد جامع اردستان
    بناي اوليه مسجد جامع اردستان براساس بررسي هاي صورت گرفته، مربوط به قرون اوليه اسلامي است و در دوره سلجوقي تجديد بنا و در دوره هاي بعدي، بخش هاي مختلفي به آن اضافه شده است. مسجد اوليه با فرم شبستاني، داراي صحن مركزي (ميانسرا)، شبستان هاي ستوندار در ۴ سمت حياط، ديوار خشتي محصور كننده و سر در بوده است. از ديدگاه ساختاري، ستون هاي موجود داراي تفاوت هاي مشخصي هستند كه به نظر مي رسد به دليل وجود دوره هاي مختلف ساختماني باشد. بقاياي ستون ها، ديوارها و آرايه هاي مسجد اوليه، در دالان ورودي جنوب غربي، شبستان غربي و شمال شرقي نمايان شده است. ساخت مايه بنا از آجر با ملات گچ بوده و تزئينات آن را گچبري، آجركاري و نقاشي روي گچ تشكيل مي داده است. البته ساختمان كنوني مسجد با طرح ۴ ايواني در كنار ابنيه تاريخي ديگري چون حسينيه، آب انبار، مدرسه علميه، كاروانسرا و بازارچه سنتي قرار گرفته و مشتمل بر سردر، حياط مركزي، ايوان هاي چهارگانه، گنبدخانه، شبستان هاي متعدد، رواق، فضاهاي زير زميني و كتيبه هاي تاريخي و آرايه هاي نفيس و با شكوه است. اين مسجد در اصل ۶ ورودي داشته كه از طريق دالان هايي به صحن مركزي مربوط مي شده، اما ظاهراً
    ۲ ورودي مسدود شده و ورودي اصلي در گوشه جنوب غربي مسجد قرار گرفته است. ايوان جنوبي صحن با طاق گهواره اي و تزئينات بسيار زيباي گچبري، آجركاري و كتيبه تاريخي (مربوط به دوره سلجوقي) با اهميت ترين ايوان مسجد است. ساختمان ايوان جنوبي از سوي ابوطاهربن غالي ساخته شده و بر جانب غربي مدخل گنبدخانه، سنگ نبشته اي مشتمل بر فرمان شاه عباس اول مبني بر تخفيف ماليات شيعيان اردستان، مربوط به قرن دهم هـ . ق، نصب شده است. ايوان شمالي با توجه به كتيبه هاي موجود، مربوط به اوايل دوران صفوي است و با توجه به كاوش هاي انجام شده به طور مستقيم بر روي مسجد اوليه قرار گرفته است. با عنايت به اين نكته كه ايوان هاي شرقي و غربي نيز در دوره صفوي شكل گرفته اند، مي توان گفت كه مسجد دوره سلجوقي با فضاهاي صحن مركزي، گنبدخانه، ايوان جنوبي و شبستان هاي ستوندار مجاور ميانسرا شكل يافته است. درگوشه شمال غربي مسجد، مناره آجري ساده وكم ارتفاعي قرار دارد كه بخش فوقاني آن از بين رفته است. به نظر مي رسد كه بناي اصلي مناره متعلق به دوره سلجوقي يا بعد از آن باشد. مسجد جامع اردستان در دهه هاي اخير از سوي استاد مرمت و معماري ايران، مرحوم دكتر باقر
    آيت الله زاده شيرازي مورد مطالعه، كاوش و بررسي قرار گرفت. همان طور كه بيان شد مسجد جامع اردستان داراي ورودي هاي متعددي است كه عامل ارتباط فضاهاي اطراف با مسجد هستند. اين امر نشان دهنده نقش گسترده ارتباطي مسجد در طول تاريخ است و بيانگر اين ويژگي است كه ساختمان به چه صورت، با گذرهاي متعدد اطراف خود به آساني امكان ارتباط با شهر را برقرار مي سازد. در اين مسجد وجود ورودي هاي متعدد در اطراف بنا نقش مركزيت مسجد در ارسن (مجموعه) را نيز نمايان مي كند. اگر اين مسجد در يك راسته بازار و يا بافت قديمي شهري به تنهايي كاربرد داشت، شايد ورودي ها و دسترسي هاي كمتري را مي طلبيد ولي با توجه به نيازهاي موجود، اين ورودي ها خود را از اطراف و گوشه هاي ساختمان به داخل كشيده است و هر كدام پاسخگوي نياز دسترسي به مسجد جامع از طرف يكي از عناصر مجموعه است. مسجد جامع اردستان در ادوار مختلف تاريخي دستخوش تغييرات و دگرگوني هايي گشته كه علاوه بر تحولات به وجود آمده در فرم بنا و فضا هاي موجود، اين مسأله در تزئينات مسجد جامع نيز صادق است. با توجه به دوره هاي مختلف ساخت بنا، تزئينات موجود در آن نيز به دوره هاي متفاوتي باز مي گردد. قديمي ترين بخش تزئينات به كار گرفته شده در بناي مورد نظر، مربوط به ساختمان اوليه مسجد است. دوره دوم تزئينات به كار رفته در بنا مربوط به دوره اي است كه مسجد به صورت شبستان ستوندار بوده. از اين دوره نيز در دور ستون هاي شبستان تزئينات گچبري بر جاي مانده كه حائز اهميت و بسيار زيبا هستند. بقيه تزئيناتي كه در بنا وجود دارد از زمان تبديل شدن مسجد ازطرح شبستاني به ۴ ايواني است. در هر دوره تزئينات زيبايي اجرا شده و گاهي دوره جديد دوره متأخرتر را پوشانده است. در زير ايوان جنوبي مسجد، تزئينات گچبري زيبايي يافت مي شود كه بسيار ماهرانه كار شده و همچنين در اطراف ورودي از ايوان جنوبي به گنبد خانه نيز اين تزئينات ادامه مي يابد كه شامل كتيبه اي از آيات قرآن كريم است. سطح طاق نماها با گچ پوشيده شده و مهرهاي گچي به صورت چهارتايي، شكل چليپايي را به وجود آورده است. در بين بند هاي عمودي آجرها نيز مهرهاي نقش دار گچي به كار رفته است. محراب مسجد جامع اردستان يكي از زيباترين جلوه هاي هنر معماري ايران در دوره اسلامي به شمار مي رود كه پس از گذشت ساليان دراز، همچنان پرآوازه و بي نظير است.
    * كارشناس ارشد مرمت معماري مدرس دانشگاه آزاد اسلامي اليگودرز
    
    
    
    


 روزنامه ايران، شماره 3838 به تاريخ 25/10/86، صفحه 11 (ايران زمين)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 4884 بار
    



آثار ديگري از "ساشا رياحي مقدم "

  آسياب هاي هفتگانه را دريابيم
ساشا رياحي مقدم، ايران 5/5/87
مشاهده متن    
  تنوع خانه هاي روستايي در اقليم خشك كوير
ساشا رياحي مقدم، ايران 19/1/87
مشاهده متن    
  شگفتي معماري در مهرپادين
ساشا رياحي مقدم، ايران 17/1/87
مشاهده متن    
  شگفتي معماري در مهرپادين
ساشا رياحي مقدم، ايران 14/1/87
مشاهده متن    
  امنيت و معماري در روستاي تاريخي سريزد
ساشا رياحي مقدم، ايران 22/12/86
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

ايران
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
نشريه مهندسي نقشه برداري و اطلاعات مكاني
متن مطالب شماره 4 (پياپي 904)، آذر 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است