 
|
درباره هستي و جلال الدين محمد /رويكرد پرسشگرانه به مولانا
نويسنده: محمد صادقي
هستي و جلال الدين محمد
كيوان نجم آبادي
نشر چشمه
چاپ اول 1386
در پيشگفتار كتاب «هستي و جلال الدين محمد» آمده است: «آنگاه كه قلم به دست گرفتم تا درباره انديشه هاي جلال الدين محمد بنويسم، نخست از خود پرسيدم آيا درست است پس از اين همه پيشرفت هاي شگفت انگيز در دانش و فن، به گذشته بازگرديم و درباره باورهاي گذشتگان به كندوكاو بپردازيم؟ چون نيك انديشيدم همه پيشرفت ها را تنها در جهان دانش و فن ديدم و پيشرفت در جهان معني را هنوز در خم يك كوچه، شايد هم سردرگم تر و دربندتر از گذشته، در چنبر زمان يافتم. از خود پرسيدم مگر بنياد عرفان بر نوگرايي، پيشرو بودن، بي پروايي در گسيختن بندها و رهايي نيست؟...» 1
به اين ترتيب و در نگاه نخست، نويسنده كتاب مي كوشد كنجكاوي خوانندگان را برانگيزاند و اين پندار را به وجود آورد كه كتاب از رويكردي تازه برخوردار است و پرسشگرانه و جست وجوگرانه به مولوي و انديشه هاي او نگريسته است.
اما اگر دقيق تر نگاه كنيم، نويسنده ابتدا به زندگي جلال الدين محمد بلخي پرداخته و در ادامه بينش، جهان نگري، كارنامه عرفان در گذر زمان، ريشه هاي بينش جلال الدين و... را بررسي كرده و درباره اين موضوع ها نيز جستاري فراهم آورده (كه گاه ساده انگارانه به نظر مي آيد) و در تلاش برآمده تا زندگي و انديشه هاي مولوي را بار ديگر براي خوانندگان بيان كند. البته اين مطلب را هم در نظر داريم كه شايد اين كار را ديگران انجام داده باشند و چه بسا بهتر هم انجام داده باشند. اما در اينجا اين پرسش به وجود مي آيد، آيا مولوي در سخنان، نوشته ها و... اهل فرهنگ، انديشه و ادب ايران به اندازه كافي شناسانده نشده؟ و اگر اين اتفاق افتاده، چرا با موضوع هاي تازه و نگاه هاي نو به سراغ مولوي نمي روند؟
شناخت گذشته اين سرزمين و ادبيات ايران بي ترديد راه ما را براي ورود به جهان نو هموار تر مي سازد و بارها اين جمله را شنيده ايم كه گذشته چراغ راه آينده است اما اگر شناخت و آگاهي از گذشته با نگاه انتقادي، موشكافانه و پرسشگرانه همراه نباشد چندان به كار امروز ما نمي آيد و تلاشي سودمند را در پي نخواهد داشت، و شوربختانه ناديده انگاشتن چنين نگاهي فراوان به چشم مي آيد.
براي نمونه مي توان به موضوع حكمت و فلسفه در انديشه مولوي اشاره داشت، نويسنده كتاب «هستي و جلال الدين محمد» در بيان انديشه مولوي به اين نكته پرداخته كه فلسفه و حكمت در راه شناخت فرارو به كار مي آيد و در فراسو گمراه كننده است و در ادامه همين مطلب با اشاره به شعري از مولوي آورده است: «اين پاره خرد (عقل جزيي) آدمي را از نور دور مي كند و به تاريكي مي كشاند. اين خرد آدمي ناساز خرد همادي (عقل كلي) است.» 2 نويسنده يك گام هم پا را فراتر نگذاشته و تنها به بيان گفته هاي مولوي پرداخته كه چندان كار چشمگير و مهمي به شمار نمي آيد. جالب است، اگر نيك بنگريم درمي يابيم، آنچه ما را از دنياي نو دور نگه داشته و موجب عقب ماندگي ما شده، پاس نداشتن عقل و گريز از خردگرايي است. دنياي نو بر مدار عقل و علم قرار گرفته و توجه به همين عقل جزيي است كه توانسته زندگي انسان را بهبود و سامان بخشد و جهان نو را بيافريند. يكي از اهالي انديشه درباره اين موضوع چنين مي گويد: «...اما جان كلام اين است كه رسيدن به آن عقل كل و خرد ناب، آرزويي ديرياب و صعب الوصول است. پس به جاي اينكه عقل ورزي و خردگرايي - به معناي عرفي و زميني اش- را متاعي مشكوك تلقي كرده و احتياط را در پرهيز از آن بدانيم - كه اين همه درماندگي علمي و معنوي ثمره و ميوه نامبارك تعطيل عقل و ترخيص خردورزي است- سزاوار است عقل، اين پيامبر غريب و بي حواري را پاس بداريم و حرمت اش را - كه بركشيده و فروخته اند- دوباره زنده كنيم.» 3
ادبيات عرفاني بخش بزرگي از ادبيات ايران را شامل مي شود و مولوي از چهره هاي درخشان آن است... اگر در دوران ما به مولوي توجه بيشتري شده و شعر و انديشه اش توجه بسياري را به خود جلب كرده بهتر است بيشتر از اينكه بارها مورد ارزيابي كارشناسان ادبي قرار گيرد، اندكي هم با بهره گيري از دانش هاي ديگر مانند روانشناسي، جامعه شناسي و... تحليل و بررسي شود تا دريچه هاي نو به سوي آن باز شده و پژوهش درباره آن به دايره ادبيات محدود نشود. با وجود فاصله زياد جهان قديم و جهان جديد از يكديگر براي ما كه هنوز از گذرگاه هاي دنياي قديم رهايي نيافته ايم بازنگري و بازانديشي در گذشته و ميراث گذشتگان بسيار ضرورت دارد و البته در هنگام اين پژوهش ها و... بايد نگاهي هم به رويدادهاي دنياي پيراموني داشته باشيم وگرنه در دهكده جهاني هم تنها و غريب مي مانيم.
...اما در پايان، نبايد اين گونه پنداشت كه تمام انديشه ها و آراي گذشتگان بايد با دنياي امروز همخواني داشته باشد و مقصود هم اين نيست، ولي شايد بتوان گره هاي محكمي كه از گذشته تا امروز ناگشوده مانده را با اندكي انديشيدن يافت و سرانجام گشود.
پي نوشت ها:-
1- نجم آبادي، كيوان، هستي و جلال الدين محمد، تهران، چشمه، 1386، ص15.
2- همان ص128. در اشاره به اين بيت از مولوي:
عقل جزوي آفتش وهم است و ظن- زانكه در ظلمات شد او را وطن
3- برگرفته از گفت وگوي نگارنده با دكتر سيد عبدالحميد ضيايي.
درباره هستي و جلال الدين محمد /رويكرد پرسشگرانه به مولانا محمد صادقي
□
دفعات مطالعه اين مطلب: 126 بار
|
فهرست نشريات
