 
|
ميراثي از روزگار گذشته
نويسنده: محمد صادقي
اگر نگاهي به فرهنگ و ادبيات خودمان داشته باشيم، مي بينيم كه مبهم گويي و پيچيده گويي از عادت هاي ديرينه ما و ميراثي از روزگار گذشته است كه تا امروز به جا مانده و خود جاي انديشيدن فراوان دارد و در شعر و ادبيات ايران نيز اين نكته بسيار ديده مي شود ولي جالب است بدانيم سعدي به عنوان يكي از قله هاي شعر و ادب كمتر به اين عادت آلوده است. سخن وي ساده، روان و شيوا است و از ابهام كمتري برخوردار است. هرچند مهم ترين مسائل انساني را با نگاهي ژرف مي نگرد و بدون ترديد اين ويژگي از امتياز هاي برجسته شاعر تواناي روزگار پيشين ما به شمار مي رود. سخنان پرمغز، آموزه هاي اخلاقي و انديشه هاي شاعر در روزگار ما بيش از پيش ملموس و محسوس مي نمايد و به عبارتي به كار امروز ما مي آيد. اگر از منظر عشق و عرفان هم به سعدي بنگريم، عشق و عرفان در انديشه سعدي در مقايسه با مولوي از جنبه هاي عملي تري برخوردار است و برخلاف مولوي كه در دوردست هاي ناممكن به جست وجوي حقيقت مي پردازد و سير مي كند، عشق و عرفاني كه سعدي از آن سخن مي گويد در دسترس قرار دارد و دست يافتني تر به نظر مي آيد. سعدي واقع گرا تر بوده و از اين جهت است كه روي زمين و در كنار ما ايستاده و با ما سخن مي گويد و نسبت به گيتي توجه فراواني دارد و همين زندگي دشوار را كه گاهي تنگناهايي را براي آدمي به وجود مي آورد، مي ستايد و بر ارزش زندگي، درست زندگي كردن، نوع دوستي، عدالت، عشق ورزي، خرد ورزي، زيبايي دوستي، آزار نرساندن به ديگران و... تاكيد مي كند و انديشه اش را بر پايه عدم خشونت استوار كرده و با نگاهي تساهل آميز معتقد است كه:
عدو را به الطاف گردن ببند
كه نتوان بريدن به تيغ اين كمند
سعدي را با بوستان و گلستان مي شناسند و شهرت وي بيشتر از جهت آفريدن اين دو اثر ماندگار است اما بايد به خاطر داشته باشيم كه وي غزل هاي عاشقانه كم نظيري دارد و سيماي او در غزل سرايي و سرود عشق هر خواننده صاحب ذوقي را مشعوف مي سازد.
او به تفصيل از غم، شادي، درد، لذت و... عشق، از وصال و فراق سخن ها مي گويد كه خود نشان دهنده تجربه هاي دلپذير، عميق و پاك شاعر در عاشقي است.
در عاشقانه هاي سعدي كمتر نشانه يي از پرده پوشي، پنهان كاري و لفاظي به چشم مي آيد و به همين خاطر است كه وي را آموزگار عشق لقب داده اند....
برخي اين پرسش را مطرح ساخته اند كه چطور سعدي در پاره يي موارد دوگانه سخن مي گويد و با تناقض هاي موجود در آثار وي چه بايد كرد؟
جايي مي گويد:
پرتو نيكان نگيرد آنكه بنيادش بد است
تربيت نااهل را چون گردكان بر گنبد است
اما اين سخن پاياني شاعر نيست:
سگ اصحاب كهف روزي چند
پي نيكان گرفت و مردم شد
يا جايي مي گويد:
گر راست سخن گويي و در بند بماني
به زان كه دروغت دهد از بند رهايي
و در جايي ديگر دروغ مصلحت آميز را بهتر از راست فتنه انگيز مي داند، و.... پاسخ اين پرسش بسيار روشن است: انديشه ورزي گاه به تناقض گويي مي انجامد و سعدي شاعري است كه به متن جامعه خود نزديك بوده، درباره جهان پيرامونش مي انديشيده، تجربه ها و افكار خويش را همراه با حكايت هايي كه جمع آوري مي كرده با مردم در ميان مي گذاشته و از اين رو نمي توان بر وي خرده گرفت. سعدي شاعر زندگي است، كنجكاو و جست وجوگر است و هنر بزرگش اينكه مسائل و مشكلات را با زباني ساده بيان مي كند. اگر بيشتر دقت كنيم و درست بينديشيم، در زندگي تناقض زياد به چشم مي آيد و اين تناقض موجود در گفتار او را حتي مي توان نشانه واقع بيني او شمرد زيرا در هر زمان و مكان و موقعيت، انسان واكنش هاي مختلف از خود بروز مي دهد.
يكي ديگر از موارد مناقشه برانگيز در شعر سعدي آنجاست كه اين گونه مي سرايد:
سعديا حب وطن گرچه حديثي است صحيح
نتوان مرد به سختي كه من اينجا زادم
برخي افراد سخت آشفته مي شوند كه سعدي نسبت به ميهن خويش بي تفاوت بوده و اين نكته احساسات ناسيوناليستي آنان را سخت جريحه دار مي سازد اما شايد طرز تلقي و برداشت آنان از اين شعر درست نباشد چنان كه برخي از اهل انديشه بر اين باور هستند كه «عارفان و مفسران سنت تفسير عرفاني بر اين نكته تاكيد كرده اند كه در روايت (حب الوطن من الايمان) وطن به هيچ وجه به معني قراردادي عرفي (سرزمين، خاك، زادگاه، زيست محيط يا اقليم جغرافيايي) به كار نرفته است و آنچه در اين روايت و ديگر ماثورات آمده، دلالت بر موطن معنوي و ملكوتي دارد. عارفان ما با استناد به روايت (الدنيا سجن المومن و جنه الكافر) و زندان انگاري دنيا يعني اين وطن، بر آنند كه مفهوم ديني وطن واقعي را بايد به معني ديار دوست يا كوي يار و به تعبير دقيق تر لقاءالله و وصال تلقي و تعبير كرد و همواره ديگران را نيز از كاربرد اين واژه در معناي گيتيانه و دنيوي بر حذر داشته اند.»1
پي نوشت:
1- برگرفته از گفت وگوي نگارنده با دكتر سيدعبدالحميد ضيائي.
ميراثي از روزگار گذشته محمد صادقي
□
دفعات مطالعه اين مطلب: 119 بار
|
فهرست نشريات
