 
|
ميراث زيباي سلجوقي در خرقان/بازسازي برج هاي دو گانه ادامه دارد
نويسنده: آزاده گروسي
برج هاي آرامگاهي خرقان در يك كيلومتري حصار ارضي - از توابع خرقان غربي و در ۳۲ كيلومتري جاده قزوين - همدان قرار دارند.
اين برج ها در محوطه وسيعي به فاصله كمي از يكديگر قرار گرفته اند و از بسياري جهات به هم شبيه اند اما برج شرقي، قديمي تر از برج غربي است. بناي برج شرقي داراي نقشه ۸ ضلعي با ستون هاي مدور در ۸ گوشه است كه قسمت ازاره آن در سال ۱۳۴۷ ه . ش تعمير و مرمت شده است. تمامي بنا به ضخامت ۶۰ سانتيمتر با آجرهاي ساده به ابعاد ۵ ، ۱۹ و ۱۹ سانتيمتر يا ،۵ ۲۰ و ۲۰ سانتيمتر ساخته شده سپس روي آن پوششي تزئيني با آجر به ضخامت ۲۱ سانتيمتر اجرا شده است. قطر ستون هاي دور گوشه هاي بنا، به جز دوتاي آنها كه راه پله مارپيچ منتهي به بام را دربرمي گيرند همگي يكسان است.
براي رسيدن به راه پله ها بايد از در مستطيل شكل كوتاهي كه داخل اتاق مقبره قرار دارد، گذشت. تعداد پله هاي هر راه پله ۲۲ عدد است، با توجه به ويژگي هاي تاريخي بناي برج، مي توان گفت كه در ميان گنبدهاي ۲ پوسته اي كه پوسته دوم آنها مخروطي شكل نيست. اين بنا نخستين گنبد ۲ پوسته قرن پنجم هجري به شمار مي رود و از اين نظر حايز اهميت است. نماي خارجي بناي برج كاملاً از آجرهاي تزئيني است. وجود همين نماي آجري است كه منظر برج را به صورت يكي از زيباترين و چشم گيرترين آثار معماري قرن پنجم ايران درآورده است. اين تزئينات روي ساقه گنبد و ضلع هاي هشت گانه صورت گرفته است. قالب سازي هاي تزئيني داخل تاق نماهاي ضلع هاي هشت گانه هر يك داراي طرح و نقش خاصي هستند كه هيچ يك با ديگري يكسان نيست. تنها در ۳ ضلع بنا، طرزچينش به صورت برجسته اي انجام گرفته است. اين شيوه كار، با نقشي كه براي اجرا انتخاب شده نيز انطباق دارد.
ضلع سر در ورودي برج، تزئين بيشتري دارد. در اين محل، تزئينات خاصي كه عبارت از كتيبه اي ۲ خطي است وجود دارد. مضمون ۲ خط كتيبه مزبور عبارت است از: «به تاريخ سنه ستين و اربعمائه (۴۶۰) عمل محمدبن مكي الزنجاني القبه» بناي برج غربي از نظر طرح و نقشه به بناي قديمي تر بسيار شباهت دارد. نقشه آن نيز هشت ضعلي است و در گوشه ها، ستون هاي مدور كار گذاشته شده است. در اين اثر ارتفاع ستون ها كمي بيش تر از اثر قبلي است و تا روي ساقه گنبد ادامه يافته است و چنين مي نمايد كه به يك كلاهك گنبدي شكل ختم مي شده اند. در اين بنا، معمار به جاي دو راه پله مارپيچي يك راه پله ساخته است. در بالاي ستوني كه راه پله مارپيچي درون آن ساخته شده است پنجره اي مستطيل شكل با قوس جناغي در پوشش خارجي قرار دارد تا نور لازم را در مسير راه پله تامين سازد. در اين برج معماري با رعايت ابعاد برج قبلي، حدود ۵۵ سانتيمتر به ارتفاع آن افزوده تا حالت كشيده تري به بنا ببخشد. گنبد خارجي آن مانند بناي قبلي داراي رگه هاي برجسته آجري است.
وضع در ورودي برج، مؤيد اين است كه در دوره هاي بعد، به ناچار دستكاري شده و تغييراتي در آن يافته و از تزئينات آن كاسته شده است. از نظر تزئيني، بناي مزبور در مقايسه با برج قديمي اختلافات قابل ملاحظه اي را نشان مي دهد كه بيشتر مربوط به نماسازي ضلع ها و سردر ورودي است در قسمت ساقه گنبد از همان شيوه برج قديمي الهام گرفته شده است چنانكه سمت بالاي ساقه را دور تا دور ۸ حاشيه پهن با نقش هاي هندسي و پيچ درپيچ بسيار زيبا فراگرفته است و سپس در زير آن يك حاشيه باريك كتيبه قرار دارد. نماسازي تزئيني ضلع هاي هشت گانه برج به اين صورت انجام گرفته است كه متصل به ستون هاي مدور از پايين تا بالايك حاشيه كم عرض آجرچيني شده و در واقع براي هر ضلع يك چارچوب به وجود آمده است.
حاشيه اين قوس هاي تزئيني در همه ضلع ها جز
۲ ضلع مانند برج اول ساده است.
در ضلع هاي سوم و هشتم اين حاشيه با آجركاري برجسته ظريفي تزئين شده است. ضلع هاي هشت گانه در جهت طول به ۲ بخش و به نحو جالبي تقسيم شده اند چنان كه در وسط يك رگه آجري برجسته سراسري به وجود آمده و در زير آن ۳ طرح طاق نماي تزئيني شكنجي برجسته اجرا شده است كه هر يك در داخل چارچوب مستطيل شكلي قرار گرفته اند. در داخل اين طرح هاي سه گانه، تزئينات جالبي كه با قسمت زير و بالافرق دارند، ايجاد شده است. در بالاي اين حاشيه قسمتي قرار دارد كه بين بخش قوسي شكل طاق نما و رگه افقي آجري برجسته محصور است. اين قسمت هاي هشت گانه هر يك با طرح هاي متنوع خود جلوه خاصي به بنا بخشيده اند. تناسبي كه ميان ۲ بخش پايين و بالاي هر ضلع از نظر طولي در نظر گرفته شده است حكايت از آشنايي كامل هنرمند سازنده به اصول مربوط به انتخاب ابعاد مناسب دارد. درباره نحوه آجركاري بايد گفت كه در اين بنا شيوه اي تازه به كار گرفته شده است كه در ساخت بناهاي ديگري چون گنبد سرخ مراغه هم به كار گرفته شده و به اوج كمال رسيده است. اين شيوه عبارت است از به كار بردن تكه هاي كوچك آجرهاي چهارگوش كه منجر به ايجاد فضاهاي خوش نقشي در متن آجركاري ها مي شود. ضلعي كه در وسط بنا قرار دارد از نظر تزئينات با ساير ضلع ها و همچنين ضلع مربوط به در ورودي برج اول، اختلاف دارد. در اينجا هنرمند براي بلندتر نشان دادن قسمت سردر از عرض چارچوب كاسته و ميان ستون هاي مدور و رگه آجر برجسته چارچوب فاصله ايجاد كرد و آن را به نحو هنرمندانه اي زينت كرده است. مضمون كتيبه سردر عبارت است از «عمل ابوالمعالي بن مكر الزنجاني به تاريخ سنه ثمانين و اربعانه » در برج هاي خرقان مقبره هايي نيز وجود دارد كه ضريح آنها منبت كاري هاي زيبايي را به نمايش گذاشته اند. اين مقبره ها متعلق به ۲ نفر به نام هاي ابوسعيد بيجار و ابومنصور ايلتاي تي تكين است كه در سده هاي بعدي به صورت آرامگاه درآمده اند . اين ۲ برج را مي توان با برج شبلي و دماوند و آرامگاه اميراسماعيل ساماني در بخارا مقايسه كرد و شايد بتوان هنر آجركاري آن را الهام يافته از معماري دوره ساماني و آل بويه دانست. در طول قرن هاي چهارم و پنجم بيش تر برج هاي شمال و آل بويه با نقشه دايره ساخته مي شدند.
انتخاب نقشه هشت ضلعي در ساخت برج در قزوين كه فاصله زيادي با سرزمين هاي شمالي ايران ندارد نشانه مهارت و ذوق سرشار هنرمندان است چرا كه امكان ابداع و ارائه تزئينات متنوع و بديع در برج هاي هشت ضلعي بسيار آسان تر است. در بناي مزبور حدود ۳۰ نقش مختلف به كار برده شده است. اين امر، حكايت از وجود يك سنت كهن مربوط به طرح نگاره هاي مختلف دارد كه ابتدا در دوره ساساني روي گچ انجام مي شده و سپس در كارهاي آجري به كار رفته است تركيب و تنظيم طرح هاي مختلف در اين ۲ بنا همانند هنري كه در طرح ريزي متناسب هيئت مكي بنا به كار رفته است قابل ستايش است.
مهدي رضا پور، رئيس سازمان ميراث فرهنگي و صنايع دستي استان قزوين مي گويد: برج هاي خرقان درسال هاي ۴۶۰ تا ۴۸۶ هجري قمري به فاصله زماني كمي از هم ساخته شده اند.
يكي از گنبدها گورتكين فرزند صدقه و ديگري گورپسر اوالسيز است. معمار برج قديمي تر «محمد... زنجاني» و دومي ابوالمعالي محمد بن... زنجاني بوده است .
وي ادامه مي دهد: اين برج ها در اثر زلزله آوج در سال ۱۳۸۱ آسيب ديدند . به طوري كه گنبد شرقي به طور كامل و گنبد غربي در حدود ۹۰ درصد آسيب ديدند و ترك و شكاف در كالبد آجري ايجاد شد.
رئيس سازمان ميراث فرهنگي و صنايع دستي استان قزوين با اشاره به اين كه در كل حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد بنا آسيب جدي ديده است تصريح مي كند: مرمت استحفاظي بلافاصله پس از زلزله شروع و مرمت استحكام بخشي ۶ ماه بعد شروع شد.
رضاپور در خصوص مدت مرمت برج هاي آرامگاهي خرقان افزود: زمان مرمت طرح براي اعتبارات بانك جهاني ۱۶ ماه بود كه ۵ ماه نيز تمديد شد و حدود ۱/۵ سال نيز از سوي اعتبارات ملي و استاني توانست قوام خود را بازيابد.
برجعلي زاده، ناظر طرح برج هاي خرقان نيز مي گويد: اصل برگشت پذيري، عدم دخالت در اصالت بنا، مرمت براساس شواهد از اصول رعايت شده در اين بناست.
وي در خصوص اهميت برج ها مي افزايد: شاخصه معماري دوره سلجوقي از كهن ترين نمونه گنبدهاي ۲ پوسته گسسته با تزئينات شاهكار هنر آجري و نمونه نقاشي هاي دوره سلجوقي و مقبره بودن اين بناست.
ناظر طرح برج هاي خرقان مي گويد: مرمت و بازسازي گنبد هر ۲ برج، استحكام بخشي اضطراري و كالبد بنا، محوطه سازي بالغ بر ۳ هزار مترمربع، ساخت مجموعه نگهباني، انشعاب برق و ايجاد سرويس بهداشتي سيار از جمله فعاليت هاي انجام شده تاكنون است.
برجعلي زاده با بيان اين كه مرمت بدنه و تزئينات و مرمت هاي تكميلي هنوز صورت نگرفته است مي گويد: حدود ۱۹۶ ميليون تومان از محل اعتبارات بانك جهاني تاكنون براي مرمت قسمت هاي مذكور هزينه شده است.
ميراث زيباي سلجوقي در خرقان/بازسازي برج هاي دو گانه ادامه دارد آزاده گروسي
□
دفعات مطالعه اين مطلب: 824 بار
|
فهرست نشريات
