 
|
نقدي بر استنباط هاي
نويسنده: رضا مرادي غياث آبادي
در صفحه ادبيات روزنامه اعتماد به تاريخ 23 ارديبهشت 1387، گفتاري از آقاي «فريدون جنيدي» منتشر شده است كه در بردارنده پاره يي استنباط هاي نجومي است. ايشان در اين گفتار آورده اند كه ويرايشگر شاهنامه بايد در زمينه هاي گوناگوني همچون دين شناسي، ستاره شناسي، متون پهلوي سپاهيگري و همه مسائل و رموز زندگي و فرهنگ ايرانيان آگاهي داشته باشد و چون اين آگاهي ها و تخصص ها را در خود سراغ داشته اند، در چند سال اخير دست به كار تهيه نسخه يي از شاهنامه شده اند.آقاي «جنيدي» در اين گفتار كوتاه نمونه هايي را مثال زده اند كه چگونه برخي از بيت هاي شاهنامه را با توجه به شناختي كه خودشان از ستاره شناسي داشته اند، الحاقي دانسته و آنها را از شاهنامه زدوده اند. نادرستي اظهارات نجومي ايشان اين نگراني را به وجود مي آورد كه بسياري از بيت هاي اصيل شاهنامه به دليل تصورات اشتباه ايشان از شاهنامه حذف شده باشد. ايشان بيت معروف «همان تير و كيوان برابر شده ست، عطارد به برج دوپيكر شده ست» را از فردوسي نمي داند و دلايل و نكاتي كه اقامه مي كند چنين است:
1- چون تير نزديك ترين به خورشيد و كيوان دور ترين به خورشيد است و ممكن نيست كه اين دو با يكديگر برابر شوند. يعني تصور كرده اند منظور از برابري، رسيدن اين دو به يكديگر در فضا است. در حالي كه اصطلاح «برابري» در اينجا و در بسياري از متون نجومي سده هاي چهارم و پنجم هجري به معناي «مقارنه» كه همان مجاورت دو جرم آسماني از ديد ناظر زميني است، مي باشد و ارتباطي با نزديكي واقعي آن دو با يكديگر ندارد.
2- در همه جا «ستاره» براي «سياره» و «گروه خورشيدي» براي «منظومه خورشيدي/ سامانه خورشيدي» به كار رفته است كه داراي معاني متفاوت و متناقضي در ستاره شناسي هستند.
3- كيوان را بزرگ ترين سياره منظومه خورشيدي مي داند. در حالي كه چه در دانش امروز و چه در دانش عصر فردوسي، بزرگ ترين سياره منظومه خورشيدي به درستي همانا مشتري يا اورمزد دانسته مي شده است.
4- عطارد را يك نام عربي مي داند، در حالي كه نام عربي عطارد «الزيبق» است. درست است كه بسياري از نام هاي اجرام آسماني ظاهري عربانه دارند اما نام هايي غيرعربي هستند كه توسط ايرانيان از روي تطور لغات ايراني، سرياني و ديگر زبان هاي غيرعربي متداول در بين النهرين باستان وضع شده است.
5- آورده اند كه بهرام هر 240 سال يك بار به زمين نزديك مي شود، در حالي كه دوره تناوب هلالي بهرام يا مريخ 780 روز يا 14/2 سال است كه در نتيجه دو بار در دوره تناوبي خود تقريباً سالي يك بار به زمين نزديك مي شود. هيچ يك از سيارات منظومه خورشيدي داراي دوره تناوب 240 ساله نيستند و طولاني ترين آنها كه همانا كيوان يا زحل باشد، حدود 30 سال است.
6- سياره كيوان را با اورمزد/ مشتري يكي انگاشته اند و از عبارت «ستاره اورمزد يا كيوان» استفاده كرده اند، در حالي كه اورمزد نام فارسي مشتري/ برجيس است. كيوان همواره و در همه متون و زمان ها منتسب به زمان و زروان بوده است.
7- آورده اند كه عطارد اختياري از خود ندارد كه به برج دوپيكر برود و نمي تواند بدان برود و اصلاً قدرت و توان و يارا ندارد كه به برج دوپيكر برود. لازم است اين نكته بسيار ابتدايي را نيز توضيح داد كه يك سياره در دوره تناوب خود از همه برج هاي فلكي كه دوپيكر يا جوزا نيز يكي از آنهاست، عبور مي كند. اين دوره تناوب براي عطارد برابر است با 116 روز. به عبارت ديگر عطارد در هر چهار ماه يك بار وارد برج دوپيكر مي شود. يادآوري اين نكته نيز لازم است كه در اختربيني ايراني، دوپيكر يا جوزا، خانه شرف عطارد دانسته مي شده است. همچنان كه شير يا اسد، خانه خورشيد بوده و نشان شير و خورشيد از همان باور برگرفته شده است. (براي نمونه بنگريد به شرح ثمره بطلميوس از خواجه نصيرالدين طوسي)
8- آورده اند كه چون تير به خورشيد نزديك است و با آن طلوع مي كند، در هر برجي واقع است كه خورشيد در آن باشد و ممكن نيست به برج دوپيكر رفته باشد. در حالي كه تير الزاماً همراه خورشيد طلوع نمي كند اما به آن نزديك است. به همين دليل ممكن است كه در برج مجاور از برج اقامتگاه خورشيد باشد. همچنين ممكن است كه خورشيد نيز در برج دوپيكر باشد. گويا ايشان منكر امكان عبور خورشيد از دوپيكر هستند.لازم به يادآوري است كه بيت بالادر نسخه خالقي اصيل دانسته شده است. (دفتر هشتم، ص 413)
البته بديهي است كه به فرض وجود يك نادرستي علمي در يك اثر ادبي، به هيچ وجه نشانه الحاقي بودن آن نيست. در قاعده متداول تصحيح متون، نادرستي روايت نشانه نادرستي سخن و نيز نادرستي سخن، نشانه نادرستي روايت نيست. از همين رو است كه نمي توان به مانند ايشان حكم داد كه بيت مشهور «توانا بود هر كه دانا بود، ز دانش دل پير برنا بود» الحاقي است چرا كه برنا در معناي شناخته شده آن از نظر ايشان (كه كودك پنج تا ده ساله باشد) به كار نرفته است. بهتر مي بود ايشان پيش از اينكه اين بيت مشهور را به خاطر استنباط خود الحاقي و مجعول بدانند، توضيح مي دادند كه چگونه است در همه متون و لغت نامه هاي فارسي و پهلوي اين واژه برابر با «جوان» دانسته شده است و نيز توضيح مي دادند كه آيا منظور فردوسي از واژه برنا در بيت هاي زير نيز كودك پنج تا ده ساله بوده است؟: «چو بنشست بر تخت شاه اردشير، از ايران برفتند برنا و پير»، «پدر پير گشته ست و برنا تويي، بجنگ و بمردي توانا تويي»، «دو صد مرد برنا ز فرمانبران، ابا دسته نرگس و زعفران.» آيا منظور ابوالحسن بيهقي در تاريخ بيهقي كه آورده است: «گفت اي برنا، مهر زن چند كرده اي؟» نيز كودك پنج تا ده ساله است؟
نقدي بر استنباط هاي رضا مرادي غياث آبادي
□
دفعات مطالعه اين مطلب: 242 بار
|
فهرست نشريات
