|
درياچه زريبار نفس هاي آخر را مي كشد
بزرگ ترين درياچه آب شيرين جهان در خطر نابودي
نويسنده: سوران حسيني
درياچه زريبار در دو كيلومتري شمال غربي شهرستان مريوان و در ارتفاع 1285 متري از سطح دريا قرار دارد و از زيباترين ميراث هاي طبيعي استان كردستان به شمار مي آيد. آب اين درياچه از چشمه هاي جوشان و رودخانه هاي چندي كه به آن مي ريزد، تامين مي شود. تاريخچه پيدايش اين درياچه كه به گفته كارشناسان يكي از بزرگ ترين چشمه هاي آب شيرين جهان محسوب مي شود به دوران سوم زمين شناسي برمي گردد.
حجم آب درياچه از 5/22 ميليون متر مكعب تا 5/47 ميليون مترمكعب در طول سال متغير است . طول درياچه شش كيلومتر، عرض آن 1700 تا سه هزار متر است و مساحت آن حدود 720 هكتار است .وجه تسميه زريوار و زريبار كه هر دو در منطقه متداول است ، به واژه «زري » به معني درياچه باز مي گردد. پسوند «وار» و «بار» پسوند تشبيهي و زريبار يا زريوار به معني درياچه وار است .درباره اين درياچه افسانه هاي متعددي وجود دارد كه مشهورترين آنها وجود شهري مدفون (افسانه درويش) زير آب هاي درياچه است . آب درياچه شيرين است و از تعدادي چشمه هاي كف جوش و نزولات جوي تامين مي شود. درياچه زريبار به دليل نيزارهاي اطراف و همچنين گياهان آبزي و حاشيه يي از جمله بارهنگ آبي، هزار ني، نيلوفر آبي، ني، لويي، جگن، بزواش، نعناع و گندميان زيستگاه مناسبي براي انواع جانداران از جمله ماهيان، پرندگان و پستانداران است. انواع پرندگان بومي شامل اردك سبز، خوتكا، چنگر، گيلار، پرستوي دريايي و انواع كشيم از بوميان درياچه زريبار است. گونه هاي بومي كه در درياچه زندگي مي كنند شامل سياه ماهي خالدار، سياه ماهي معمولي، عروس ماهي، مارماهي و گونه هاي رها شده شامل كپور معمولي، كپور آينه يي، فيتو فاك، مور سفيد و كپور سرگنده است. بر اساس تحقيقات به عمل آمده پنج گونه پلانكتون گياهي و 17 گونه پلانكتون جانوري در درياچه شناسايي شده است. پستانداراني نيز در درياچه زندگي مي كنند كه عبارتند از: سگ آبي، روباه، گرگ، خوك وحشي، خرگوش و نوعي گربه وحشي.
موقعيت خاص درياچه
درياچه زريبار با آب شيرين و جنگل هاي سرسبز اطرافش از موقعيت ويژه و كم نظيري برخوردار است. مناظر متنوع، جنگل، دشت و درياچه در چهار فصل سال هر تماشاگري را مجذوب و مسحور مي كند. اين ويژگي به همراه ساير پتانسيل هاي بالقوه درياچه همچون ماهيگيري، قايقراني و شنا در جذب گردشگران بسيار موثر است و توجيه اقتصادي خوبي براي سرمايه گذاري توسط بخش خصوصي و دولتي دارد. اين شرايط و وجود مبادلات تجاري موجب مي شود مريوان به قطب گردشگري و اقتصادي غرب كشور تبديل شود.
عوامل تهديدكننده تالاب زريوار
- احداث سد خاكي موسوم به سد دايك (كه در قسمت جنوبي درياچه واقع شده) در برابر اين درياچه موجب شده است تا حدودي سيستم درياچه از يك اكوسيستم باز به يك اكوسيستم بسته تبديل شود و همچنين نسلي از ماهيان بومي درياچه كه به طور معمول هنگام تخم ريزي جريان كم عمق رودخانه زريبار را انتخاب مي كردند، منقرض و نابود شوند.
- ورود رسوبات و شن هاي جاري و فضولات حيواني و انساني به درياچه از طريق بند انحرافي قزلچه سو كه رودخانه فصلي قزلچه سو را به درياچه زريبار متصل مي كند.به دليل بارش فراوان در شهرستان مريوان كه به طور معمول حداكثر بارش در فصل بهار است، جريانات سطحي موجب جابه جايي مقادير زيادي رسوبات فرسايش يافته از كوه ها و مسير حركت خود مي شوند كه در صورت انتقال آب رودخانه قزلچه سو به درياچه زريبار سالانه مقادير عظيمي از رسوبات به داخل درياچه منتقل شده كه اين خود موجب كاهش عمق درياچه و مساحت آن خواهد شد.
- ورود فاضلاب هاي انساني و مواد زائد جامد روستاهاي حاشيه درياچه (كه در حال حاضر بالغ بر 9 روستا است) روي درياچه موجب افزايش شديد ازت در آب درياچه شده و شرايط مناسبي را براي رشد و توسعه نيزارها و گياهان آبزي مزاحم فراهم كرده است و همچنين از كيفيت آب شيرين درياچه به شدت كاسته خواهد شد و تعفن شديدي حواشي درياچه زريبار را دربر مي گيرد.
- تخريب جنگل هاي اطراف درياچه و عواقب حفر چاه هاي متعدد و بهره برداري بيش از اندازه از آنها در اطراف درياچه مي تواند علل مختلفي داشته باشد كه از مهم ترين آنها مي تواند موارد زير باشد:
1- تغييرات كاربري جنگل به زمين زراعي از سوي برخي افراد سودجو در روستاهاي حواشي درياچه 2- استفاده از چوب درختان جنگلي به منظور استفاده براي سوخت زمستاني 3- آتش سوزي هاي متعدد كه در سال هاي اخير افزايش يافته كه خود موجب نابودي هميشگي جنگل ها مي شود. 4- خاكبرداري از برخي از نقاط جنگل به نام استفاده از معدن يا استفاده هاي ديگر 5- نبود نظارت دقيق و اصولي از سوي مسوولان ذي ربط در برخورد با دشمنان جنگل ها و مراتع.
در مورد حفر چاه در اطراف درياچه نيز كه موجب كاهش آب دهي چشمه هاي كف درياچه شده آب كف درياچه خود مستقيماً در حفظ و بقا يا نابودي زريبار تاثيرگذار است.
- فعاليت هاي غيراصولي تفريحي شامل ماهيگيري، شكار بي رويه، قايقراني و... است و اين نكته در حالي است كه ميليون ها نفر را در جهان كه ميلياردها دلار را صرف اين فعاليت ها مي كنند، به خود مشغول كرده است اما كسب اين درآمدها منوط به رعايت اين نكته است كه تالاب ها،درياچه ها را از حالت طبيعي خود خارج نكنند. صنعت ماهيگيري در امريكا 45 ميليون نفر را به خود جذب كرده است كه سود ناشي از آن 24 ميليارد دلار در سال برآورد مي شود.
- نبود شناخت كافي و درك روشن از مسائل زيست محيطي در ميان اقشار مختلف جامعه، به خصوص در بين برخي از مديران و مسوولان دولتي كه عده زيادي از آنها از اهميت مسائل زيست محيطي غافل بوده و آن را در رده هاي آخر دسته بندي مي كنند و فقط به نتايج حاصله از طرح ها و توجيه كردن آنها بدون ارزيابي كردن اثرات زيست محيطي(EIA) آنها مي انديشند و برنامه ريزي مي كنند كه اين خود يكي از بزرگ ترين و مهم ترين عوامل در تخريب بيش از پيش محيط زيست توسط ارگان هاي دولتي به شمار مي آيد و متاسفانه روز به روز روند اين تخريب ها سرعت يافته است.
- نپرداختن به مقوله آموزش به طور جدي و اصولي در ساختار برنامه هاي حفاظت محيط زيست كه ركن اصلي و بنيادي هر سازمان و ارگان و دولتي است و بالطبع در مورد حفاظت از محيط زيست لزوم آموزش هاي زيست محيطي درميان تمامي اقشار مردم (باسواد و بي سواد)حرف اول را در دنياي امروز مي زند.
- شكار غيرقانوني پرندگان (اردك، چنگر، قو و...) و پستانداران (خرگوش، خوك وحشي و... ) توسط متخلفان كه از ساكنان شهر مريوان و روستاهاي مجاور درياچه اند، باعث شده است اين زيستگاه تبديل به مكاني ناامن براي پرندگان بومي و مهاجر شود كه بعد از كيلومترها پرواز، خسته و كوفته قصد سكني گزيدن در اين محل را براي مدت كوتاهي دارند. به راستي اين شيوه پذيرايي و مهمان نوازي دور از انصاف و جوانمردي است و در بين اين اقشار، افراد باسواد و به ظاهر تحصيلكرده و فرهنگي نيز به چشم مي خورند كه جاي بسي تاسف است. لازم به توضيح است در اولين گزارش ملي به كنوانسيون تنوع زيستي در دي ماه 1379 ( دسامبر 2000)، درياچه زريوار با مساحت دو هزار هكتار به عنوان منطقه شكار ممنوع معرفي شده است اما تاكنون هيچ اقدام مثبتي در اين رابطه صورت نگرفته و همچنان تخريب با نرخ تصاعدي در حال پيشرفت است.
- از ديگر مواردي كه به آن بايد اشاره كرد مساله ريختن بچه ماهي هاي پرورشي (غيربومي) توسط شيلات با نظارت نمايندگان حفاظت محيط زيست استان در درياچه است كه از مبنا و پايه علمي برخوردار نبوده و سال به سال بر تعداد آنها افزوده مي شود، بدون اينكه گوشه چشمي به ميزان كمبود اكسيژن محلول، رشد جلبك ها، پيشرفت نيزارها و رسوبات درياچه داشته باشند. موارد فوق دست به دست هم داده و تغييرات فاحش و ملموسي در شرايط اكولوژيكي و تعادل زيستي درياچه به وجود آورده است و در سال هاي اخير به علت بي احتياطي از طريق رهاسازي گونه هاي مختلف ماهي در درياچه كه به منظور ايجاد اشتغال و توسعه شيلات انجام گرفته و نبود نظارت كافي و تمهيدات لازم نوعي خرچنگ آب شيرين (به گفته كارشناسان حفاظت محيط زيست) وارد درياچه شده است كه با توجه به فراهم بودن محل و عوامل مناسب براي رشد و نداشتن دشمن طبيعي در درياچه به شدت توليد مثل كرده و در نهايت تهديدي براي ماهيان و موجب برهم زدن تعادل زيستي درياچه شده است.
تعدد مديريت و ناهماهنگي ميان نهادهايي كه خود را متولي درياچه مي دانند (از جمله محيط زيست، شيلات، امور آب، شهرداري، جهاد كشاورزي و...) به عنوان يكي از مشكلات اصلي گريبانگير درياچه شده است. از سال هاي گذشته بسياري از دستگاه ها و ادارات مريوان هركدام به نحوي و به طريق خاص خود از درياچه استفاده غيركارشناسانه به عمل آورده و آسيب هايي را هم به آن وارد كرده اند .بسياري از ادارات هر كدام براي خود مهمانسرايي اختصاصي بر بالاي تپه مشرف به درياچه احداث كرده اند كه اين ساخت و سازها خارج از هرگونه طرح جامعي است كه بايد براي زريبار تهيه مي شد. اين ساختمان ها كه نماهاي نامناسبي دارند علاوه بر لطمه زدن به محيط طبيعي و جنگلي اطراف درياچه دفع فاضلاب شان هم براي درياچه و هم براي خود ادارات ذي ربط مشكل آفرين شده است. علاوه بر اين شهرداري از يك طرف ادعا مي كند كه حفظ نظافت درياچه را برعهده دارد، پس بايد از آن كسب درآمد كند و با اجاره دادن قايق براي قايقراني و پاركينگ درياچه به بخش خصوصي از درياچه بهره برداري مي كند، از سوي ديگر اداره جهاد كشاورزي و امور آب روستايي نيز به دليل احداث سد يا دايك خاكي درياچه خود را مسوول درياچه دانسته و از طريق فروش آب آن كسب درآمد مي كنند. شيلات با همكاري نهادهاي ديگر با ريختن تخم و بچه ماهي غيربومي در درياچه علاوه بر انقراض ماهي هاي بومي درياچه با همكاري تعاوني هاي صيد سالانه ده ها تن ماهي از آن استخراج مي كنند. محيط زيست نيز بنا بر وظيفه اش مجوز صيد ماهي و شكار پرندگان نيزار هاي درياچه را صادر مي كند و با تعداد كم نيرو و نداشتن مهارت به حراست از درياچه پرداخته است. همچنين اداره آب و فاضلاب نيز براي تامين آب جمعيت روزافزون شهر مريوان علاوه بر احداث ده ها حلقه چاه در سال هاي گذشته هر ساله ناچار به احداث چندين حلقه چاه ديگر مي شود و... اين فقط بخشي از سرنوشت تاثربرانگيز درياچه زريبار است و اين همه متولي در گذشته هر كدام از جانب خود بدون هماهنگي با ساير ادارات، براي درياچه پروژه تعريف كرده ، در آن سرمايه گذاري كرده و كسب درآمد كرده اند. اين ناهماهنگي ادارات در گذشته هم موجب نابودي سرمايه و بيت المال شده، هم به اكوسيستم درياچه آسيب وارد كرده است. به عنوان مثال قبل از احداث سد خاكي و آبگيري آن شهرداري بودجه كلاني را به ساخت اسكله و پياده رو كنار درياچه اختصاص داد كه پس از آبگيري سد تمامي تاسيسات احداث شده زير آب فرو رفت.
- به جز موارد فوق عوامل متعدد ديگري از جمله منفعت طلبي هاي شخصي، افزايش روزافزون جمعيت، گسترش شهرنشيني، پيشرفت و توسعه صرفاً يك بعدي و سريع، بهره برداري بدون ضابطه از منابع طبيعي، توليد مستمر انواع آلوده كننده ها و... از عوامل موثر در تخريب محيط زيست بوده كه چنين روندي زمين را تبديل به مكاني غيرقابل سكونت براي ساكنان آينده آن (نسل هاي فردا)خواهدكرد.
بر همين اساس در اصل 50 قانون اساسي چنين آمده است: «در جمهوري اسلامي، حفاظت محيط زيست كه نسل امروز و نسل هاي بعد بايد در آن حيات اجتماعي رو به رشدي داشته باشند، وظيفه عمومي تلقي مي شود، از اين رو فعاليت هاي اقتصادي و غير آن كه با آلودگي محيط زيست يا تخريب غيرقابل جبران آن ملازمه پيدا كند، ممنوع است.»
در رابطه با تفاوت هاي درياچه زريبار با ساير جاهاي طبيعي در كشور از لحاظ اختصاص دادن امكانات و منابع از سوي دولت و رسيدگي به آن بايد گفت:
- زيبايي هاي متنوع درياچه و بي نظير بودنش از لحاظ طبيعي را نمي توان با هيچ جاي ديگري مقايسه كرد.اما نبايد كتمان كرد احداث هتل هاي بسيار مجهز وگرانبهاي شهر بسيار كوچك سرعين و امكانات و تاسيسات تفريحي توريستي نمك آبرود شمال بدون سرمايه گذاري كلان دولتي امكان پذير نمي شد. بنابراين هرگز نمي توان آن مكان هاي مذكور را از لحاظ سرمايه گذاري و ارائه خدمات با درياچه زريبار و مريوان مقايسه كرد.
- در هر حال با تخصيص اعتبارات كلان و جهشي و ويژه و نيز با بازنگري در مديريت ها مي توان اين خطاي مديريتي را جبران كرد. همان طور كه اشاره شد مديران كاردان با تشخيص دقيق و ارائه گزارش هاي كارشناسانه و تعريف پروژه هاي ضروري مي توانستند از معضلاتي كه دامنگير درياچه شده، جلوگيري كنند اما آنان با دفاع از عملكرد خود و آوردن هزاران توجيه به پاك كردن صورت مساله مي پرداختند و ذهن مسوولان رده بالاي خود را از واقعيات منحرف مي كردند. در نتيجه برخي از مديران ذي ربط به دليل نپذيرفتن نواقص كار خود و دفاع از حوزه مديريتي شان از انجام اقدامات جدي و علمي براي حفظ درياچه پيشگيري كردند. واضح است هيچ انساني خالي از نقص نيست و براي رسيدن به وضعيتي مطلوب تر بايد به نقد عملكرد گذشته خود بپردازيم و با پذيرفتن انتقاد، نقاط ضعف خود را بهتر مي شناسيم و بدون داشتن سعه صدر هرگز نمي توانيم نواقص خود را تشخيص بدهيم و براي رفع آن اقدام كنيم.
در رابطه با سرمايه گذاري از طريق جذب سرمايه و گردشگرهاي داخلي و خارجي بايد گفت:
- شايد هر يك از ادارات با فعاليت هاي خود در درياچه خواسته باشند خدمت و كمكي را ارائه كرده باشند اما كارهايي كه كارشناسانه انجام نگرفته باشد بازدهي خوبي به دنبال نخواهد داشت. جذب سرمايه از طريق ارائه طرح توجيهي علمي براي درياچه مفيد است اما بدون هماهنگي با ساير ادارات و بدون شناخت كامل از وضعيت زيست محيطي درياچه زيانبار خواهد بود. هر اداره با توجه به وظايف محوله و حيطه تخصصي خود و با هماهنگي با سازمان مربوطه اش به برنامه ريزي و جذب سرمايه براي درياچه اقدام مي كند و اين اقدام هاي جداگانه براي پروژه يي واحد يعني درياچه يادآور همان مثل معروف «آشپز چو دوتا شود آش يا شور يا بي نمك مي شود» خواهد شد. بي ترديد تلاش هايي به عمل آمده اما تا رسيدن به وضعيت مطلوب راه درازي مانده است.
در اين راستا نبود نگرش سيستمي در مباحث مديريتي يكي از معضلات جدي در ايران است كه سازمان هاي مختلف با مديريت هاي موازي و تلاش در راستاي كسب منافع بخشي خود، موجب مشكلات عديده يي در كشور شده اند. درياچه زريبار نيز از اين امر مستثني نبوده و هنوز مشخص نيست درياچه زريبار از لحاظ اولويت بندي چه كاربري دارد؟ به نظر كارشناسان به دليل موقعيت خاص جغرافيايي مريوان با آب و هواي مناسب، پوشش گياهي انبوه و موقعيت تجارتي اين شهر بهتر است مسوولان امر با ديدي واقع گرايانه شرايط و تسهيلات لازم را براي گسترش توريسم و گردشگري در درياچه زريبار فراهم آورند و با تعيين مديريت واحد درياچه زريبار، اين درياچه زيبا را به يكي از قطب هاي گردشگري تبديل كنند.
راهكار مشكلات مطرح شده
1- تخريب سد درياچه و تامين آب كشاورزي منطقه مريوان و زمين هاي اطراف درياچه كه قسمت شمالي آن بيلو و قسمت جنوبي آن وله ژير و قسمت شرق آن گاران است از طريق بند انحرافي «كه لينكه وه» كه از سد گازان تامين مي شود كه هم باعث تامين آب كشاورزي منطقه مي شود و سطح آب دشت هاي اطراف درياچه را به طور نسبي بالامي برد.
2- بستر مناسب براي وجود ضمانت اجرايي براي تصميم گيري ها
3- فرهنگ سازي در ميان مردم منطقه جهت پالايش محيط زيست
4- ايجاد هيات هاي متخصص براي مطالعات علمي در مورد تمامي جنبه هاي زريبار
5- ايجاد سدهاي رسوب گير در كوهستان هاي اطراف درياچه
6- تخليه سدهاي رسوب گير در سال
7- تلاش در راه ثبت زريبار به عنوان تالاب در مجامع بين المللي مربوطه براي استفاده از قوانين جاري در اين باب
8- ضرورت توجه به عوامل انساني و نقش ان جي او ها در اين رابطه
9- نظارت دقيق و شفاف بر نهادهاي مسوول از طريق مركز كشور براي حذف مديران ناكارآمد.
در كل با توجه به موقعيت نامطلوب درياچه زريبار، اين درياچه بايد در اولويت برنامه ريزي منطقه يي قرار بگيرد و با برگزاري كنفرانس از سوي مسوولان ذي ربط در ارتباط با مسائل مربوط به درياچه زريبار نگاه كارشناسي و اصولي به اين درياچه از سوي محققان و صاحب نظران دانشگاهي تبيين شود.
البته نبايد اين نكته را از نظر دور داشت كه هرگونه فعاليتي كه نشاني از توسعه دارد تنها در «هماهنگي با طبيعت» توسعه پايدار قلمداد مي شود و توسعه پايدار وقتي تحقق مي يابد كه اطلاعات زيست محيطي همه گير شده و مشاركت مردم در حفظ و حراست از آن دوچندان شود. بدون حمايت مردمي، جهش به سمت توسعه مشكل آفرين خواهد بود، بنابراين آموزش مردم در زمينه محيط زيست امري ضروري و الزامي است.
درياچه زريبار نفس هاي آخر را مي كشد / بزرگ ترين درياچه آب شيرين جهان در خطر نابودي سوران حسيني
□
دفعات مطالعه اين مطلب: 531 بار
|
فهرست نشريات
