|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه جام جم87/6/16: كوتاه مثل آه
magiran.com  > روزنامه جام جم >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 5244
سه شنبه 15 آبان 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID2835
magiran.com > روزنامه جام جم > شماره 2373 16/6/87 > صفحه 8 (ادبيات) > متن
 
      


كوتاه مثل آه
تب هايكوسرايي در جان شاعران افتاده است

نويسنده: محمدرضا شالبافان


    شعر كوتاه، طرح، هايكو، هاشور و ترانك نام هايي هستند كه اين روزها به بسياري از سروده هاي كوتاه شاعران، بويژه شاعران جوان كشور اطلاق مي شوند. اسم هايي كه هرگز درخصوص دلايل نامگذاري اين قالب ها اتفاق نظر وجود ندارد و اين شعرها هر اسمي بر آنها بگذاريم بيشتر با بازي هاي زباني شكل مي گيرند و محوريت خود را بر كشف هاي لحظه اي شاعر قرار داده اند.
    چند وقتي است تب سرودن هايكو كه يك قالب وارداتي از ادبيات ژاپن است، به نسل گذشته هم سرايت كرده است و چند تن از شاعران نامدار كه سابقه خود را مديون شعرهاي غيركوتاهند، با انتشار مجموعه هايي مستقل طبع خود را در سرايش شعر كوتاه آزموده اند. همين تب بهانه اي شد تا به سراغ تني چند از صاحب نظران و شاعران نام آشناي اين عرصه برويم و با آنها درخصوص دلايل علاقه مندي ناگهاني شاعران به سرودن شعر كوتاه، بخصوص هايكو بپرسيم.
    اولين نكته اي كه در شعر كوتاه اين روزها خود را بشدت نشان مي دهد، سردرگمي در نامگذاري قالبي است كه اين روزها مورد توجه شاعران نسل اول، دوم و سوم قرار گرفته است.
    غلامرضا كافي، شاعر و منتقد درخصوص نامگذاري شعرهاي كوتاه مي گويد: مطرح ترين نام در اين عرصه طرح است كه خود آن هم پايه و اساسي ندارد. طبيعتا براي اين كه پرهيز شود از اسم هايكو، از عنوان طرح استفاده مي شود و عنوان طرح هم ريشه آنچناني ندارد. البته در گذشته هاي دور، خسرواني ها سروده مي شدند كه شعرهايي 3 لختي بودند كه مي توان گفت به نوعي با هايكو مناسبت دارد. وي درخصوص هايكو تاكيد مي كند: هايكو شعر كوتاه نيست و خود مقدمه شعرهاي بلند ژاپني بوده است كه «هاكا» نام داشته اند و در ادامه خود به قالبي مستقل تبديل شده است. چيزي مانند اتفاقي كه براي غزل افتاد در قبال قصيده.
    كافي كه خود عنوان ترانك ها را براي مجموعه سروده هاي كوتاهش برگزيده است، مي افزايد: به هر روي، به نظر من براي اهالي فن عنوان هايي چون طرح يا ترانك شعر كوتاه را به ذهن متبادر مي كند و همين بسنده است و خيلي نبايد در لحظه به مجادله پرداخت و بيشتر بايد به تطبيق شعرها نظر داشت.
    بسياري از شاعران امروز ايران علاقه دارند سروده هاي خود را هايكو بنامند؛ در حالي كه به اعتقاد دكتر كافي، هر شعر كوتاهي هايكو نيست.
    وي مي گويد: هايكو كاملانظام مند است و اگرچه از هاكا گرفته شده، امروزه ابتدائا يك قالب ادبي است كه از 2 لخت تشكيل مي شود و وزن هجايي كه وزن عمده ادبيات شرق و ادبيات گذشته ما است، در آن حضور دارد. هايكو در مجموع 17 هجا دارد كه 2 لخت كناري 5 هجايي و لخت مياني 7 هجايي است. البته در اين فرم، تصرف هايي هم شده است و حتي خود باشو هايكوهايي 16 و 18 هجايي داشته است. ضمن اين كه در هايكوهاي مدرن و آنهايي كه پس از دوره مي جي به وجود آمدند، حتي هايكوي 9 هجايي هم داريم.
    از منظر ديگر، نوع ادبي هايكو به گونه اي است كه مضمون هايي خاص را در خود جاي مي دهد و «فصل واژه» يكي از دستمايه هاي اصلي هايكوست. اين در حالي است كه هيچ كدام از اينها، براي طرح مطرح نيستند و سفر كوتاه ما از نظر هجايي ووزني، از نظر تعداد لخت ها و مضمون و محتوا نظام مند نيست. البته ما با اين تفاوت ها كنار آمده ايم و طرح فقط از نظر كوتاهي مشابهت هايي با هايكو دارد.
    وي با اشاره به مسابقه شعر كوتاه سرايي در سال هاي اخير مي گويد: شايد يكي از استادان فن در اين عرصه قدسي قاضي نور باشد كه طرح هايش هجاهاي مختلف دارد. از طرف ديگر، كسي چون بيژن جلالي كه حتي در طرز نوشتن از نوشتار عمودي ژاپني تبعيت مي كند، چندان به تعداد لخت ها و مشابهت آن به هايكو پايبند نيست. در اين ميان، كسي كه سعي كرده كاملابراساس هايكو بسرايد، سيروس نوذري است كه 300 و اندي اثرش غالبا 3 لختي هستند و از فصل واژه استفاده مي كنند و فضاي زباني و تصويري شعرهايش مانند هايكوست.
    او درباره تب شعر كوتاه دوره اخير مي گويد: زماني كه يدالله رويايي شعرك را به راه انداخت و با همين نظر مجموعه لب ريخته ها را منتشر كرد، نظريه اش اين بود كه در عصر امروز كه عصر سرعت است، بايد دامن شعر كوتاه شود. آن زمان اين حرف خيلي جدي گرفته نشد و چندان هم مصداقي نداشت. ضمن اين كه ادعاي پلي فونيك (چندصدايي) در شعر برخلاف اين نظر به حرف اضافه و دراز دامني شعر مي پرداخت. اما امروزه به گمانم تنوع طلبي و دقت بيشتر سرمنشاء اين تب است؛ چرا كه صرف كوتاه نويسي ايجاد انگيزه نمي كند.
    كافي بنيان كار در شعر كوتاه را در خلاصه گويي مي داند و مي گويد: همان گونه كه هر اثر موزون و معنايي شعر سنتي نيست، شعر كوتاه هم بايد به تعبير دكتر شفيعي كدكني ماندگاري و مانايي و ته نشيني در ذهن داشته باشد. البته به اعتقاد من، كشف شاعرانه در هر قالبي پسنديده است و وقتي ما اساس را بر شعر كوتاه مي گذاريم، بايد بدانيم به همان ميزان كه شعر بسرعت خوانده مي شود، به همان ميزان هم مي تواند سريع فراموش شود. پس اساس كار در طرح بر آفرينش ادبي است و حداقلي بايد براي آن در نظر گرفت كه به عقيده من بازي زباني از مهمترين آن حداقل هاست. البته اگر تلميح و تلويحي كه بر ذهن خواننده استوار باشد، در آن رخ دهد نيز بهتر است.
    
    هايكو نگاه انسان شرق آسيا به جهان
    سيد احمد نادمي، شاعر، مترجم و منتقد ، آشفتگي در نامگذاري قالب تازه اي را كه شاعران در پي آن اند، نشان دهنده سردرگمي در ادبيات مي داند و مي گويد: مثلاكسي كه شعر خود را طرح نامگذاري مي كند، با آن پيشينه فرهنگي كه از طرح در ذهن ماست و به اثري اطلاق مي شود كه تا اثر هنري شدن فاصله دارد، ما را به اين باور ترغيب مي كند كه اثر اواصلاشعر نيست. در حالي كه بسياري از اين طر ح ها، با شعر هم سنگند و مي توان از چنين نامگذاري هايي به اعتماد به نفس نداشتن شاعران آنها پي برد. از طرف ديگر، هايكو پديده اي است كه از فرهنگ آسياي جنوب شرقي تعريف مي پذيرد و نوع نگاه به جهان در آسياي جنوب شرقي رايج است، نوع خاص را در بازتاب هنري خودش پيدا كردكه هايكو نام گرفت و از ديد هايكو سرايان بزرگي چون باشو در روزگاران گذشته هايكو با بيان حكمت فاصله اي نداشته است. به اعتقاد نادمي، بر آنچه امروزه گاه در شعر فارسي سروده مي شود، مي توان با مسامحه نام هايكو را نهاد. اگرچه به عقيده وي، همه اين شعرهاي كوتاه اگر ويژگي هاي شعر را داشته باشند، شعر هستند و اصل در قضاوت شعريت اثر است، نه كوتاه و بلندي آن وي مي گويد: درست است كه موسيقي سنتي، شعر سنتي و سنت شعري ما بر مبناي عروض است؛ اما در همين فرهنگ خودي شعرهايي هم داريم كه موسيقي خود را از هجا مي گيرد؛ مانند شعرهايي كه با شكسته شدن كلمات رسمي شكل مي گيرند. از طرف ديگر، بسياري از شعرهاي بومي و اقليمي ما با استفاده از موسيقي هجايي سروده شده اند. شعر هايكو هم با هجاهاي خاصي در 3 سطر سروده مي شود. پس زبان فارسي از نظر موسيقايي با هايكو سرايي مشكلي ندارد از طرف ديگر، تاثير هايكو پس از سروده شدن هم در زبان فارسي، دور از دسترس نيست و مي توان با نوعي ديالكتيك شعري در 3 سطر و با استفاده از همان هجاهاي شعري هايكو را به فارسي بگوييم. اما شعري كه بدون رعايت هجاها به تاثير هايكو برسد، به نوعي مي تواند هايكو واره باشد. درست مثل كاري كه مرحوم سيدحسن حسيني در هايكو واره هاي نوروزي خود در اواخر عمرش كرد.
    
    شعر كوتاه موثر و زيبا
    او با اشاره به اعتباري بودن كوتاهي و بلندي شعر مي گويد: خود من بشدت به شعرهاي كوتاه علاقه مندم؛ چرا كه گمان مي كنم اين شعرها با وضعيت انسان امروز همخوان هستند. البته اين سخن نفي كننده شعرهاي بلند نيست. چرا كه بزرگترين شاعراني كه در جهان مي شناسيم، شاعر شعرهاي بلند بوده اند. اما همان ها هم به شعرهاي كوتاه توجه دارند. يكي از دلايل علاقه من اين است كه مي توان شعرهاي كوتاه را در هر حالتي به انسان امروز ارائه كرد.
    اين شعرها عملابا كاركرد خاص خود وارد زندگي انسان امروز هم مي شوند. به همين دليل، من شعرهاي كوتاه را بسيار موثر مي دانم و زيبايي شان را مانند زيبايي يك گل مي دانم كه در يك لحظه به انسان تقديم مي شود و اتفاقا براي نجات انسان هاي امروز از بحران هاي ماشيني مي تواند كمك بسيار خوبي باشد.
    نادمي با بيان اين كه بايد توقعمان را ترميم كنيم و كار هر شعري انكشاف و رسيدن به يك كشف نيست، مي گويد: در تعريف سنتي شعر كهن فارسي هدف يك شعر خيال انگيز است. اين خيال انگيزي هم مي تواند با يك اشاره ايجاد شود و هم مي تواند با يك خطابه مفصل.
    
    هايكو در شعر فارسي جايگاهي ندارد
    صادق رحماني، شاعر كه خود نيز مجموعه اي از شعرهاي كوتاه دارد، سابقه توجه به شعر كوتاه را در ادبيات فارسي از هزاران سال پيش تاكنون مي داند و مي گويد: شعرهاي كوتاه خسرواني و نوخسرواني در شعر ما سابقه طولاني داشته اند اما از دهه 40 به بعد نامگذاري هاي مختلفي كه سليقه سرايندگان در خلق آنها بيشترين نقش را داشته، ارائه شده است چيزي كه به نام هايكو معروف است، به نظر من جايگاهي در شعر كوتاه فارسي نخواهد داشت و دليلش هم آن است كه هايكو چارچوب خاص خود را دارد، يك ارمغان وارداتي است از ژاپن و به نظر من نامگذاري هايكوي ايراني يك اسم غيرمنطقي خواهد بود. او مي گويد: اما شعر كوتاه در اين ميان مي تواند نامي طبيعي تر و منطقي تر باشد؛ هرچند در تقابل با آن قالبي به نام شعر بلند نداريم. به احتمال زياد، شاعران نوپردازي كه در دهه هاي 40 و 50 فعاليت مي كردند، گاهي اوقات وقتي در ايده هاي خود نمي توانستند ساختار شعر بلند را به پايان برسانند، بناچار ايده هاي كوتاه خود را با عنوان طرح قلمي مي كردند و طرح در حقيقت يك پيش شعر است.
    نامگذاري ها چون هيچ كدام تعريف شايسته اي ندارند و تئوريسين ها و نظريه پردازان ادبي هم در اين زمينه تعريفي از اين شعرهاي كوتاه نكرده اند. همچنان در فضاي تعليق و حيراني به سر مي برند. همين نامگذاري سليقه اي سبب شد من در كتاب سبزها، قرمزها، نامگذاري سليقه اي رباعيات نيمايي را انجام بدهم؛ هر چند مي شود براي آن چارچوب و حد و مرز هم مشخص كرد.
    رحماني با اشاره به رويكرد غير قابل انكار به شعر كوتاه در فضاي مجازي و رسانه هاي مكتوب، يكي از دلايل اين اتفاق را چنين برمي شمارد: روزگار ما روزگار سرعت است و بسياري از مخاطبان مجالي براي بازخواني شعرهاي بلند و انديشه هاي بلندتر ندارند و تمايل دارند در قالب هاي كوتاه، انديشه هايي كه داراي نكته هاي ريزي هستند، دريافت كنند. وي مي افزايد: دليل ديگر بازمي گردد به مساله اي به نام ماندگاري شعر. در شعرهاي بلند بيشتر شاهديم كه بيت هايي و گوشه هايي در ذهن مخاطب مي مانند. كما اين كه اخيرا عباس كيارستمي بيت هايي از حافظ را انتخاب و با فرمت جديد آن را براي روزگار ما منتشر كرده است. همين مساله سبب مي شود شاعران به سمت شعرهاي كوتاه بيايند. پيام كوتاه هم اين روزها به رواج شعر كوتاه كمك مي كند. اين امكان البته براي شعرهاي بلند وجود ندارد و شاعران هم همواره علاقه مند بوده اند كه ضمن يافتن مخاطب ايده هاي خود را به ايشان منتقل كنند.
    
    شعر كوتاه با شناسنامه ايراني
    شاعر «سبزها، قرمزها» ادامه مي دهد: ساختارها و غالب هاي شعري ما از روزگاران پيشين جداگانه بررسي مي شدند و امروز هم بايد همين گونه باشد. تعريف دوبيتي و رباعي با مثنوي متفاوت است. با همين توضيح مقايسه شعر كوتاه و ظرفيت لحظه اي آن با شعر بلند قابل قبول نيست و شعرهاي بلند ساختار، معماري و مهندسي خاص خودشان را دارند. با همين تعريف، من معتقدم شعر كوتاه قالبي مجزا از شعر سپيد و قوالب ديگر فارسي است.
    شعر كوتاه بايد داراي انسجام باشد، در لحظه باشد، نكته داشته باشد و بسيار فشرده شكل بگيرد و اگر به سمت باز كردن آن نكته برويم، اولين شاخصه شعر كوتاه از بين خواهد رفت.
    رحماني در پايان تاكيد مي كند شعر كوتاه بهتر است داراي آهنگ و ريتم باشد. به همين دليل است كه شعرهاي كوتاه و هايكوهايي كه اين روزها منتشر مي شود، چون ريتم و موسيقي ندارد، چندان مورد استقبال و اقبال مردم قرار نمي گيرد و دقيقا به همين دليل رباعيات و دوبيتي ها بيشتر در ميان مردم رايج و زبانزد مي شود. همچنين بايد شاعران بپذيرند كه ما شعر كوتاه ايراني داريم و نيازي نيست از اسم هايي چون هايكو استفاده كنيم و مي توانيم با ترميم و اصلاح قالب هاي خودمان، شعر كوتاه با شناسنامه ايراني داشته باشيم
    


 روزنامه جام جم، شماره 2373 به تاريخ 16/6/87، صفحه 8 (ادبيات)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 837 بار
    



آثار ديگري از "محمدرضا شالبافان"

  مردمي بودن، راز ماندگاري / بيست و هفتمين دوره شب شعر عاشوراي شيراز با حضور شاعران جوان و پيشكسوت برپا شد
محمدرضا شالبافان، جام جم 16/10/91
مشاهده متن    
  احياي يك بازي فرهنگي فراموش شده / استقبال جوانان از مشاعره رضوي
محمدرضا شالبافان، جام جم 14/8/88
مشاهده متن    
  سمت سرازير پايتخت
محمدرضا شالبافان، جام جم 5/6/88
مشاهده متن    
  كنگره اي فارغ از سكه و جنجال / گزارشي از دومين كنگره سراسري شعر جوان آييني مرودشت
محمدرضا شالبافان، جام جم 15/5/88
مشاهده متن    
  تغزل در حوالي حماسه / نگاهي به مجموعه غزل «تشنج كلمات» سروده صالح سجادي
محمدرضا شالبافان، جام جم 22/4/88
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
فصلنامه نقد كتاب كودك و نوجوان
متن مطالب شماره 17، بهار 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است