 
|
كوهستان پاك، فرصتي براي نفس كشيدن
به بهانه برگزاري مراسم پاكسازي كوهستان
نويسنده: حميده سادات هاشمي
نامگذاري روز كوهستان پاك براي برج هاي آب تنها فرصتي است تا يك بار ديگر، اما متفاوت تر به كوهستان ها نگاه كنيم. چندين سال است در ايران، روز چهارم مهر به نام روز كوهستان پاك شناخته شده و در روزهاي تعطيل نزديك به اين روز كوهنوردان در هر راه كوهستاني اي كه هستند، با پاكسازي مسير از زباله در حفاظت كوه ها مي كوشند، اين مراسم امسال تا پايان مهر ادامه دارد و به صورت گسترده تري در حال اجراست.
رها كردن زباله در كوه آشكارترين شكل بي اعتنايي به مسووليتي است كه هر كس نسبت به محيط اطراف خود دارد و اين روند شكل نازيبايي را از وسعت بي مانند كوهستان بر جاي مي گذارد كه تن سبز كوهستان بايد تا سال هاي سال آن را تحمل كند.
اگرچه با گسترش برنامه هاي توسعه اي مشكلات كوهستان ها از رها سازي زباله ها نيز فراتر رفته و هم اكنون تخريب ها و تهديدهاي جبران ناپذيري مانند معدن كاوي، چراي دام، جاده سازي و دفن زباله هاي خطرناك محيط كوهستان را احاطه كرده است.
نمي دانم، اما كاش براي يك بار هم كه شده در اين روزها كه بهانه اي براي پرداختن به اين بخش از محيط زيست مرتفع و دست نيافتني كشور است، اخبار خوشي از نجات اين مناطق از انتشار آلاينده ها به دست بشر شنيده مي شد.
كوهستاني كه بي دريغ پهناي وجود خود را زير پاهاي كوهنوردان و طبيعت گردان گسترده است نياز به گفتن ندارد كه تنها حفظ حرمتش را مي خواهد و نه چيز بيشتري. رها كردن زباله در اين حريم و تخريب اين مناطق خطايي است كه هرگز بسادگي جبران نخواهد شد و اين فرصت تنها بهانه اي است براي تلنگر زدن به وجدان مسوولاني كه بايد در قبال حفاظت از اين مناطق پاسخگو باشند و طبيعت گرداناني كه براي لحظه اي آرامش بي مرز به كوهستان ها پناه مي برند.
مهر آمد و چون سال هاي گذشته دوستداران محيط زيست براي برگزاري آيين نمادين زدودن زنگارهاي يك ساله از دامان پاك طبيعت ايران در مسيرهاي كوهستاني اطراف تهران گرد هم جمع شدند، دوستداران طبيعت و گروه هاي كوهنوردي در اين مناسبت گرد هم مي آيند و به آغوش كوهستان مي شتابند تا با همت سبز خود كمي از اثرات رفتارهاي نابخردانه برخي از انسان ها را كه ناآگاهانه بر جاي مانده است، بكاهند تا كمك كنند كوهستان دوباره و آرام نفس بكشد.
در جهان از حدود 4 دهه پيش كوهستان ها مورد توجه گروه ها و سازمان هاي زيست محيطي قرار گرفتند. در كشور ما براي نخستين بار در حدود 10 سال پيش به همت برخي تشكل هاي غيردولتي حفظ محيط كوهستان كار پاكسازي كوهستان ها آغاز شد.
در كشور هاي غربي آخرين يكشنبه سپتامبر كه آخرين ماه تابستان آنهاست، به عنوان روز جهاني پاكسازي كوهستان نامگذاري شده است و در ايران نيز براي بهره برداري بيشتر از اين روز و حضور بيشتر و بهتر مردم، نخستين جمعه مهر ماه را روز پاكسازي كوهستان ناميدند.
طرح ويژه پاكسازي كوهستان با هدف فرهنگ سازي و تشويق و ترغيب شهروندان به حفظ محيط زيست كوهستان، امسال به مدت 3 هفته علاوه بر برخي كوهستان هاي سراسر كشور در كوهستان هاي شمال تهران اجرا مي شود.
براساس تلاش هاي صورت گرفته از سوي ناحيه ويژه كوهستان از خرداد امسال فعاليت هايي در قالب يك طرح جامع شكل گرفته است كه به مديريت ارتفاع، تلاش در رفع معضلات و مشكلات موجود در كوهستان مي پردازد و طرح پاكسازي كوهستان را از 6 مهر به مدت 3 هفته با همكاري شهرداري منطقه يك و تشكل هاي مردمي انجام مي دهد.
امسال علاوه بر حضور فعال تشكل هاي مردمي پاكسازي مسيرهاي كوهستاني شمال تهران با همكاري نيروهاي خدمات شهري نيز در حال اجراست كه در هفته اول مسير دركه، در هفته دوم در مسير كوه دربند و در هفته سوم در مسير كلكچال به انجام مي رسد و در آخرين روز طرح كه 26 مهر است، جشن كوهستان در مسير كلكچال با اجراي برنامه هاي متنوع فرهنگي هنري به پايان مي رسد.
مسوولان شهرداري به منظور پاكسازي اساسي تر كوهستان امسال از هيات هاي كوهنوردان استان تهران نيز براي پاكسازي ارتفاعات بالادست كمك خواسته اند.
بي شك شما نيز در مسيرهاي كوهنوردي خود تاكنون با دره هايي كه از انواع بطري ها لبريز شده اند، برخورد كرده ايد. بررسي ها نشان داده است زباله هاي خشك بيشترين حجم زباله هاي كوهستان را به خود اختصاص مي دهند كه 80 درصد آن را نيز بطري هاي آب و نوشابه تشكيل مي دهد.
اين در حالي است كه كوهنوردان براحتي مي توانند با آشنايي با روش هاي ساده اي از رها سازي اين حجم از زباله جلوگيري كنند. به عنوان مثال، با استفاده از يك قمقمه ساده مي توانند از توليد حجم وسيعي زباله در محيط كوهستان جلوگيري كنند.
از آنجا كه مكانيسم هاي اجراي اين طرح نيز بايد از سوي شهرداري پيش بيني شود تا اين زحمت تنها در كوتاه مدت به نتيجه نرسد و پايدار باقي بماند، به گفته مسوولان در حال حاضر 100 سطل زباله در 3 مسير كوهنوردي در حال جاسازي است و در اين طرح 6 هزار كيسه زباله بين كوهنوردان توزيع مي شود.
جالب است بدانيد مكانيسم هاي كنترل پاكسازي كوهستان در كشورهاي مختلف متفاوت است شايد امروزه ديگر تنها نبايد به موعظه و پند و اندرز اكتفا كرد، بلكه بايد با مكانيسم هاي قانوني از اين روند جلوگيري كرد. به طوري كه امروزه در بسياري از كشورهاي پيشرفته محموله هاي كوهنوردان هنگام صعود توسط ماموران و مسوولان حفاظت از كوهستان چك شده و آنها موظف هستند قوطي هاي خالي مواد غذايي همراه خود را هنگام بازگشت برگردانند و اگر اين اتفاق نيفتد، آنها جريمه مي شوند.
به اين ترتيب، ناخواسته بسياري از كوهنوردان نسبت به رها سازي زباله در محيط كوهستان حساس مي شوند و با اين مكانيسم مسير هاي كوهستاني براي هميشه بكر و بي نظير مي ماند.
به اعتقاد بسياري از كارشناسان، در كشور ما نيز وقت آن رسيده است كه تنها به پند و اندرز اكتفا نكنيم و با تعيين و تصويب مكانيسم هاي اجرايي و قانوني و ايجاد راهكارهاي موثر نسبت به حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي اقدام كنيم.
كوهستان وسعت پرواز پروانه ها
بررسي ها نشان مي دهد اكوسيستم هاي كوهستاني يكي از مهم ترين زيستگاه هاي پروانه هاي ايران هستند كه امروزه به دليل تغيير كاربري و از سوي ديگر بر اثر چراي مفرط دام در مراتع، زيستگاه اين حشرات به خطر افتاده و زندگي پروانه ها را نيز در معرض تهديد قرار داده است.
به نحوي كه متاسفانه در برخي مناطق، تعداد گونه هاي قابل مشاهده پروانه ها بسيار كمتر از سال هاي گذشته است.
از سوي ديگر، از آنجا كه ايران كشوري كوهستاني است، حفظ اكوسيستم هاي كوهستاني براي حفاظت از گونه هاي حشرات بسيار اهميت دارد؛ به طوري كه در صورت نابودي حشرات، اكوسيستم كوهستاني به خطر مي افتد و در صورت نابودي كوهستان حشرات از ميان مي روند.
تحقيقات نشان داده است حشرات در گرده افشاني و چرخه مواد غذايي نقش اساسي در اكوسيستم ها دارند كه اين مساله در اكوسيستم هاي كوهستاني بويژه در ارتفاعات بالاخود را بيشتر نشان مي دهد.
اكوسيستم هاي كوهستاني درارتفاعات وابسته به گياهان بالشتكي مثل گونه هاي خاردار هستند؛ چراكه اين گياهان در فصل سرما حشرات را در خود جاي مي دهند.
براساس مطالعات، در صورت نابودي گياهان، يك سانتي متر از خاك كوهستان كه طي 100 سال تشكيل شده است، با بارش يك باران شسته مي شود و از ميان مي رود و وقوع اين سيلاب ها زيستگاه پروانه ها را تهديد مي كند.
از سوي ديگر، شاهد تبديل و تغيير اراضي كوهستاني، جنگلي و زمين هاي كشاورزي هستيم، به طوري كه هم اكنون مناطق كوهستاني زاگرس، البرز، شمال خراسان و آذربايجان تحت فشار اين نوع تخريب ها هستند.
بررسي ها نشان داده است كوهستان هاي شمال خراسان داراي بارندگي هاي كمتر و مراتع كمتر هستند؛ اما در عين حال به دليل كوچ نشيني دام زيادي در منطقه وجود دارد كه اول بهار حركت كوچ نشين ها شروع مي شود و چراي حيوانات، مرتع را از ميان مي برد.
تحقيقات نشان داد است تنوع پروانه هاي ايران در كوه هاي زاگرس بيشتر است. اين كوه ها به دليل ويژگي هاي خاص، موقعيت جغرافيايي و توپوگرافي منحصر به فرد از نظر زمين شناسي از قابليت بالاي گونه زايي برخوردار است كه اين امر در مورد پروانه ها خود را بيشتر نشان داده است، چرا كه اين منطقه داراي شرايط آب و هوايي منحصر به فرد است.
عليرضا نادري، يك كارشناس و متخصص در زمينه حشرات بر اساس بررسي هاي انجام شده، براي پروانه هاي استان تهران گفت: استان تهران داراي 3 يا 4 گونه بومي (اندميك) پروانه است كه در هيچ كجاي دنيا قابل مشاهده نيست. در كوهستان توچال با ارتفاع 4000 متر در فصول مختلف مي توان حدود 100 گونه پروانه را مشاهده كرد، يعني يك چهارم پروانه هاي كشور در كوهستان توچال قابل مشاهده هستند.
كوه ها، برج هاي آب
كوه ها را به سبب ايفاي نقشي اساسي در توليد و توزيع حدود 80 درصد آب هاي شيرين جهان، برج هاي آب نام نهاده اند.
كوه ها يك پنجم سطح خشكي هاي زمين را تشكيل مي دهند و مسكن حداقل 10 درصد از جمعيت جهان در اين نواحي قرار دارند. بيش از نيمي از جمعيت جهان به آبخيزهاي كوهستاني وابسته اند. كوه ها سرچشمه اصلي منابع آب شيرين جهان هستند كه بدون آن حيات موجودات زنده ممكن نيست.
كوه ها همانند سدي در برابر جريانات هوا قرار دارند. اين امر موجب بروز بارش در ارتفاعات مي شود. كوه ها در تمام نقاط دنيا فيلتر ورود هواي پاك به مناطق شهري هستند.
وزيدن بادها و شرايط متحول جوي به علت حضور فيزيكي ناهمواري هاي كوهستان است. در حقيقت كوهستان ها، آب و هوا را تغيير مي دهند و آب و هوا، كوهستان ها را تحت تاثير متقابل قرار مي دهد.
از نظر طبيعي كوهستان ها حلقه ارتباطي گردش آب (هيدرولوژي) ميان رطوبت آسمان در جو، با زمين و جريان هاي سطحي و زيرزميني آن است. بنابراين، وجود رشته كوه هاي البرز در شمال و زاگرس از شمال غربي تا جنوب شرقي فلات ايران است كه كشور پهناور ما را از منابع نسبتا خوبي برخوردار كرده است.
حفاظت از تنوع گونه هاي گياهي و جانوري نقش تعيين كننده اي در اقتصاد شهرها، جوامع كوهستاني بويژه در ايجاد مشاغل پايدار براي آنها دارد. به همين دليل، براي حفاظت از آنها احتياج مبرم به تحقيق، مطالعه و آموزش است. تخريب و برداشت بي رويه در زمينه هاي مختلف، باعث آسيب پذيري زيستگاه شده و نسل تعدادي از گونه هاي گياهي و جانوري را در معرض تهديد جدي و خطر انقراض قرار داده است.
كارشناسان معتقدند اهميت كوه ها در تنظيم آب و هواي جهان اگر بيشتر از جنگل هاي باراني نباشد، به يقين كمتر نيست. در اين اكوسيستم، مخازن عظيمي از گونه هاي ارزشمند گياهي و جانوري وجود دارد و جنگل هاي واقع در اين مناطق، مخازن ژنتيكي بسيار بزرگي در طبيعت هستند.
مناطق كوهستاني در معرض شرايط سخت محيطي مانند دماي پايين، بادهاي شديد و تند، حساسيت بالا، نوسانات بالاي درجه حرارت و فرآيند كند ترميم قرار دارند.
تحقيقات نشان مي دهد كوه ها در تامين غذا، گذراندن اوقات فراغت و زيستگاه موجودات نيز نقشي مهم ايفا مي كنند، اين مناطق همچنين از اصلي ترين مراكز سكونت، صنعت و كشاورزي هستند و به همين دليل گوناگوني فرهنگي فراواني در اين عرصه ها مشاهده مي شود و توانايي بالقوه اي براي توسعه اكوتوريسم دارند.
كوه ها جزاير تنوع زيستي و محل زندگي گونه هاي بي نظير و بي شماري از گياهان و جانوراني است كه در هيچ جاي ديگر اين كره خاكي يافت نمي شود.
در شرايط سخت آب و هوايي، محدوده تطابق انساني و بيولوژيكي در مناطق كوهستاني فراتر مي رود و در ارتفاعات بالاگياهان و جانوران بومي مكانيسم هاي تطبيقي ويژه اي را در خود توسعه داده اند.
بعضي گياهان وحشي در شرايط سخت كوهستان، گستره وسيعي را به وجود آورده اند و كاملابا محيط سازگارند.
شكنندگي اين اكوسيستم ها باعث شده است تغييزات جزيي در دما، بارندگي يا ثبات خاك ايجاد شود و اين خود مي تواند به از بين رفتن كل جامعه گياهي و جانوري منجر شود.
از آنجا كه اكوسيستم هاي كوهستاني محل مناسبي براي پرورش گياهان دارويي است، آمار ها نشان مي دهد حدود 80 درصد جمعيت جهان به داروهاي سنتي وابسته اند، اما متاسفانه يكي از 8 گونه گياهي كه از بيوم هاي كوهستاني به دست مي آيند، در معرض خطر انقراض قرار دارند.
با افزايش جمعيت و بالارفتن تقاضا براي آب سالم، ظرفيت و پتانسيل بروز مناقشات بر سرآب نيز فزوني يافته است.به دنبال اهميت مديريت مناسب و اصولي اكوسيستم هاي كوهستاني به منظور تامين منابع آبي جهان، حفظ امنيت بلندمدت اين منابع براي بقاي بشر توجه تمام دولت ها را به خود جلب كرده است.
بر اساس، آمار سازمان هاي بين المللي، هر روز از هر 2 نفر انسان روي كره زمين يك نفر تشنگي خود را به وسيله آبي كه از كوه ها سرچشمه مي گيرد برطرف مي كند لذا تهديد اين منابع به نوعي تهديدي براي ادامه حيات تمام ساكنان كره زمين است.
به اين ترتيب مشخص است يك ميليارد چيني، هندي و بنگلادشي، 250 ميليون نفر در آفريقا و كل جمعيت كاليفرنيا به جريان آب ممتد، تازه و تميز كوه ها متكي هستند.
با اين وجود، هنوز آينده اين منابع در پرده اي از ابهام است و حمايت از اين اكوسيستم ها توچه ويژه اي را مي طلبد.
از سوي ديگر، با گسترش شهرها به سمت كوه ها بويژه كوه شهرهاي ايران، احداث جاده هاي كوهستاني، فشار بي رويه توريسم آن هم در شرايطي كه جايگاه و نقش آن از نظر اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي تعريف نشده و آحاد مختلف مردم تحت آموزش هاي خاص اكوتوريسم قرار نگرفته اند، از دلايل ديگري است كه اعمال مديريت ويژه را در كوهستان ها مي طلبد.
كوهستان ها بستر و زيربناي توسعه از ساليان دور بوده اند، تحولات علمي، صنعتي، اجتماعي و فرهنگي مربوط به قرن هاي گذشته تاكنون بر پايه وجود منابع غني كوهستان ها شكل گرفته است.
از اين رو توجه مسوولان به لزوم برنامه ريزي و مديريت، توانمند شدن و توانمند سازي اقشار مختلف مردم با نگاه دقيق و علمي به اكوسيستم ها براي پايش، حفاظت، بهره برداري پايدار و اشتغالزايي براي جوامع محلي، ضرورتي است انكارناپذير است.
همچنين همان طور كه روند توسعه امروز پيش مي رود، كوهستان ها همانند ديگر منابع طبيعي از تعدي و تعرض انسان ها محفوظ نمي ماند و بايد با مكانيسم هاي قانوني از چراي بي رويه، معدن كاوي ها و جاده سازي ها جلوگيري كرده و محيط زيست كوهستان را براي نسل هاي آينده و حيات مردم بومي وابسته به اين مناطق حفظ كرد.
كوهستان پاك، فرصتي براي نفس كشيدن / به بهانه برگزاري مراسم پاكسازي كوهستان حميده سادات هاشمي
□
دفعات مطالعه اين مطلب: 296 بار
|
فهرست نشريات
