|
كشاورزي واقعي با آب هاي مجازي
نگاهي به روش هاي نوين تامين آب در كشورهاي گرم و خشك- بخش پاياني
نويسنده: پيتر راجرز
مترجم: عبدالله مصطفايي
بخش اول اين مقاله با عنوان نگاهي به چگونگي تامين و تخصيص منابع آب در كشورهاي مختلف روز شنبه به چاپ رسيد. امروز بخش پاياني اين مقاله را مي خوانيد.
يكي از نكات بارز ديگر آن است كه با تامين «آب مجازي» مي توان تقاضا براي آب جهت آبياري را در مناطق خشك و نيمه خشك پايين نگه داشت. اصطلاح آب مجازي بيانگر مقدار آبي است كه براي توليد مواد غذايي يا كالاهاي تجاري به مصرف مي رسد. اگر اين مواد غذايي يا كالاها به يك منطقه خشك صادر شود ديگر در آن منطقه خشك، نيازي به مصرف آب براي توليد اين مواد نيست. بنابراين موارد فوق الذكر بيانگر نوعي از انتقال آب به مناطق پذيرنده است، يعني تامين آب اين مناطق خشك با «آب مجازي» انجام شده است.
ممكن است در ابتدا مفهوم آب مجازي شبيه يك سيستم حسابداري به نظر برسد، ولي با تامين اين مواد غذايي و كالاها مي توان به كشورهاي خشك كمك كرد تا آنها مجبور نباشند از منابع آب خود جهت توليد اين مواد يا كالاها استفاده كنند تا درنهايت اين آب به ديگر مصارف ضروري تعلق يابد.
ميزان تجارت جهاني آب مجازي سالانه فراتر از 800 ميليارد متر مكعب است كه اين رقم 10 برابر آب رود نيل است. آزادسازي تجارت محصولات كشاورزي و كاهش محدوديت هاي تعرفه يي باعث افزايش بارزي در جريان آب مجازي در سطح جهان خواهد شد. به عنوان مثال مي توان انتظار داشت با آزادسازي كامل تجارت محصولات كشاورزي، ميزان تجارت جهاني اين آب دو برابر شده و به رقم 1/7 تريليون مترمكعب بالغ شود. به رغم منافع چندگانه تجارت آب مجازي، نبايد از ياد برد كه جمعيت رو به تزايد شهرها نيازمند آب واقعي جهت نوشيدن، بهداشت و سلامتي خود هستند. در چنين شرايطي كه نياز مناطق شهري فزوني مي يابد، پيشنهاد مي شود با به كارگيري سيستم هاي دفع فاضلاب خشك يا با مصرف آب كم (مثل توالت هاي داراي كمپوست سازي خشك با سيستم جداسازي ادرار) مصرف آب در سيستم هاي بهداشتي كاهش يابد. در اين فناوري بخش مايع فاضلاب، جدا شده و جهت استفاده در كشاورزي به كار مي رود و بخش جامد نيز در همان محل به صورت كمپوست آلي درآمده و با هدف غني سازي به خاك افزوده مي شود. در اينجا نيز اصول عمليات، شبيه كمپوست سازي برگ ها در محيط باغ است و از ميكروب هاي هوازي جهت تجزيه فضولات انساني(به يك ماده غيرسمي و غني از مواد مغذي فسفر و نيتروژن) استفاده مي كنند. نهايتاً كشاورزان مي توانند از اين كمپوست آلي به عنوان كود در جهت افزايش بازدهي محصولات استفاده كنند. از اين فناوري مي توان به نحو ايمن و موثري(حتي در مناطق پرجمعيت شهري) استفاده كرد كه شاهد اين مدعا تاسيسات نصب شده در اطراف شهر استكهلم طي پروژه Gebers Housing Project و ديگر پروژه هاي مشابه است.
اساساً مهندسان عمران مي توانند با به كارگيري اين فناوري، سيستم تامين آب را از سيستم فاضلاب جدا كنند و جهت سيفون توالت از همين فاضلاب بازيافتي استفاده كنند كه با توسعه اين كار، مقدار زيادي در آب مصرفي صرفه جويي مي شود. به علاوه با بهره گيري از كمپوست هاي توليدي در اين روش مي توان از مصرف كودهاي شيميايي توليدشده از سوخت هاي فسيلي جلوگيري كرد. البته برخلاف ديدگاه طرفدار محدودسازي تقاضاي آب ديدگاهي نيز براي افزايش عرضه آب وجود دارد كه راه حل رفع كمبود آب را در افزايش عرضه مي داند. همان طور كه مي دانيد فقط سه درصد از آب هاي كره زمين را آب شيرين تشكيل مي دهد و بقيه آنها آب شور است و اين تجهيزات شيرين سازي است كه مي تواند براي بهره برداري از اين آب هاي شور مورد استفاده قرار گيرد. اخيراً با كاهش شديد قيمت سيستم هاي غشايي اسمز معكوس (RO) در سطح جهان، تقريباً در اكثر شهرهاي ساحلي مي توان با مقبوليت مناسبي به منابع جديد براي آب آشاميدني دست يافت.(علاقه مندان به بحث شيرين سازي آب مي توانند به مقاله «ساخت كشتي پيش از توفان» روزنامه اعتماد، مورخ 28/11/86 مراجعه كنند.)
طي فرآيند اسمز معكوس آب شور به درون يكي از دو محفظه موجود در دستگاه راه مي يابد. اين دو محفظه توسط يك غشاي نيمه تراوا جداسازي شده اند كه قادر است آب را از خود عبور دهد. در محفظه دوم نيز آب شيرين قرار دارد. در ادامه مقدار معيني فشار به محفظه اول اعمال مي شود. با گذشت زمان نيروهاي فشاري باعث عبور مولكول هاي آب از غشا و ورود به محفظه آب شيرين مي شوند. مهندسان با بهبود سيستم از طريق ساخت غشاهاي بهتر(كه نيازمند فشار كمتر و انرژي كمتر براي فيلتر كردن آب هستند) و نيز از طريق مدولار ساختن مجموعه كه باعث آسان سازي ساخت و راه اندازي سيستم هاي اسمز معكوس مي شود، توانسته اند هزينه هاي راه اندازي اين سيستم ها را كاهش دهند. امروزه مجموعه هاي بزرگ اسمز معكوس را از امريكا گرفته تا خاورميانه و نيز در سنگاپور و خاور دور مي توان مشاهده كرد.
در حال حاضر دانشمندان روي تلفيق سيستم هاي اسمز معكوس با نانولوله هاي كربني كار مي كنند تا بدين وسيله راندمان جداسازي بهبوديافته و امكان كاهش 30 درصدي هزينه هاي شيرين سازي آب فراهم آيد. اين فناوري كه نمونه هايي از آن نيز ساخته شده است به سمت تجاري سازي پيش مي رود. هر چند بهره وري انرژي در سيستم هاي اسمز معكوس افزايش يافته است ولي نبايد اين حقيقت را از ياد برد كه به كارگيري اين سيستم ها هنوز به دليل انرژي بر بودن آنها، با محدوديت هايي مواجه است و از اين رو توسعه اين سيستم ها متاثر از افزايش دسترسي به برق قابل اعتماد است. (در مورد جديدترين روش هاي تصفيه فاضلاب، مطالعه مقاله «نوآوري در تصفيه فاضلاب براي مناطق خشك استراليا» روزنامه اعتماد، مورخ 25/10/86 پيشنهاد مي شود.)
بازگشت سرمايه
با توجه به مطالب فوق الذكر تعجب آور نخواهد بود كه در آينده راه حل مشكل كمبود آب، سرمايه گذاري مقادير زيادي پول در اين بخش است. در تجزيه و تحليل هاي شركت بوزآلن هميلتون برآورد شده است كه جهت تامين آب مورد نياز تمام مصرف كنندگان در سطح جهان سالانه بايد بيش از يك تريليون دلار صرف به كارگيري فناوري هاي موجود جهت حفاظت از منابع آب، تعمير و نگهداري و تعويض زيرساخت ها و نيز ساخت سيستم هاي فاضلاب شود.
مطمئناً ذكر اين رقم باعث ترس مي شود ولي اگر به دورنماي اهداف آن فكر كنيد، عدد آن چندان بزرگ نيز نيست.
اين رقم فقط 5/1 درصد از توليد ناخالص داخلي سالانه در سطح جهان است، در كلام ديگر اين به معني سرمايه گذاري 120 دلاري به ازاي هر نفر است كه حصول به آن، كار چندان ناممكني نيست. متاسفانه از اواخر دهه 1990 به اين طرف سرمايه گذاري در تاسيسات آب(به عنوان درصدي از توليد ناخالص داخلي)، نصف شده است. بنابراين اگر در دهه هاي بعدي بحران آب به وجود آيد نبايد آن را ناشي از نبود دانش فني دانست، بلكه بايد آن را ناشي از فقدان دورانديشي مديران تصميم گير و نيز ناشي از عدم تمايل به انجام سرمايه گذاري هاي مورد نياز دانست. با تمام اين تفاسير بايد گفت يك موضوع مهم براي خوش بيني به آينده صنعت آب وجود دارد و آن اين است كه كشورهاي پرجمعيت مثل چين و هند كه شديداً نيز نيازمند زيرساخت هاي آب هستند، رشد اقتصادي بسيار بالايي دارند كه مي تواند پاسخگوي نيازهاي مالي آنها در اين بخش باشد. در بخش ديگري از جهان يعني آفريقا كه امكان دسترسي مناسب به آب وجود ندارد، لازم به ذكر است كه براي جمعيت يك ميليارد نفري اين منطقه امكان سرمايه گذاري هاي بيشتر در اين بخش وجود نداشته و بايد كشورهاي ثروتمندتر كمك هاي مالي بيشتري را در اختيار ساكنان اين منطقه قرار دهند تا زيرساخت هاي لازم فراهم آيد. (علاقه مندان مي توانند به مقاله «نگاهي به صنعت آب و چالش هاي پيش روي آن» روزنامه اعتماد، مورخ 8/11/85 مراجعه كنند.) اگر جامعه بين الملل از خرد جمعي جهت مقابله با چالش ها استفاده كند، خواهد توانست از احتمال وقوع يك بحران جهاني در زمينه آب بكاهد. براي اين كار به نظر مي رسد تنها نبايد به دنبال اختراع روش هاي جديد بود بلكه بايد به سادگي با فناوري هاي موجود، تطبيق يافته و منابع آب را حفظ كرده و كيفيت و كميت آنها را بهبود بخشيد.
مطمئناً حل مساله آب در آينده نيز آسان نخواهد بود ولي اگر ما راه خود را درست آغاز كنيم و بر تداوم آن اصرار داشته باشيم، بدون شك موفقيت را در آغوش خواهيم گرفت، ولي در غير اين صورت بايد منتظر «جهاني تشنه» بود
كشاورزي واقعي با آب هاي مجازي / نگاهي به روش هاي نوين تامين آب در كشورهاي گرم و خشك- بخش پاياني پيتر راجرز / مترجم: عبدالله مصطفايي
□
دفعات مطالعه اين مطلب: 413 بار
|
فهرست نشريات
