 
|
سدها، برشانه هاي مردم و طبيعت
در همايش سد سازي و پيامدهاي آن بر منابع طبيعي عنوان شد
اكنون ايران بعد از چين و تركيه سومين سدساز بزرگ منطقه است. عاملي كه مقامات دولتي كشور هميشه با افتخار از آن ياد و بخش قابل ملاحظه يي از بودجه عمراني كشور را صرف ساخت سد در جاي جاي كشور مي كنند.
رويه ساختن سد در حالي در ايران با سرعت افسارگسيخته يي پيش مي رود كه امروزه امريكا كه روزگاري لقب سدساز بزرگ دنيا را با خود حمل مي كرد، بسياري از سدهاي بزرگ خود را از رده استفاده خارج كرده است.
اما ايران همچنان با پيمودن مسير آزمون و خطا به سدساز بزرگ منطقه بودن افتخار مي كند. همچنين با وجود سدهاي بي شماري كه در گوشه و كنار ايران ساخته شده يا در حال احداث است تابستان گذشته ايران با كمبود شديد برق و آب روبه رو بود.
چندي پيش چهارمين نشست انجمن اعضاي هيات علمي موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع با موضوع سد سازي و پيامدهاي آن بر منابع طبيعي در محل باغ گياه شناسي ايران برگزار شد.
در اين نشست ابتدا احمد آل ياسين پژوهشگر صاحب نام در حوزه آب و سازه هاي آبي به ايراد سخنراني پرداخت. دكتر آل ياسين كه در سال هاي دهه 50 مدير سازمان آب خوزستان و نخستين مدير سد دز بوده با اشاره به اينكه مخالف سدسازي نيست و تنها با سدسازي هاي بي رويه مخالف است، گفت: پرسش من اين است كه چرا هيچ يك از سدهايي كه در كشور ساخته شده، بعد از بهره برداري، مورد ارزيابي قرار نگرفته تا معلوم شود چقدر در تحقق اهداف اوليه موفق بوده است؟ چرا شبكه هاي آبياري سد دز از سال 1347 تاكنون هنوز ساخته نشده است؟ در تحليل هاي فني، سد بر شانه هاي كوه مي نشيند و مطالعات ژئوتكنيك و مكانيك خاك پاسخ پايداري آن را مي دهد. اما در تحليل اجتماعي و اقتصادي سد، متغيرهاي بيشتري دخالت مي كند، زيرا سد بر شانه هاي مردم و طبيعت مي نشيند و اين هر دو بايد تحمل سنگيني آن را داشته باشند. بنابراين مهم ترين متغيرهاي اثرگذار بر سياست هاي سدسازي را مي توان در دسترسي به آب براي همه افراد، جمعيت و روند افزايش آن، الگوي مصرف آب، الگوي مصرف غذا، پايداري منابع زيست محيطي، حفاظت اراضي كشاورزي و ممانعت از فرسايش خاك و مدفون شدن در توسعه شهرها خلاصه كرد.
وي درباره تاريخ سدسازي در ايران گفت: آثار سدهاي ساخته شده در ايران نيز از قبل از اسلام تاكنون هنوز در نقاط مختلف كشور ديده مي شود اما سدسازي مدرن در ايران به دوره رضاشاه در خوزستان برمي گردد كه پس از يك وقفه طولاني دوباره از اواخر دهه 1330 با احداث سدهاي مخزني همچون كرج و سفيدرود و دز توسط طراحان و پيمانكاران خارجي، فصل جديدي از سدسازي در ايران آغاز شد. خوشبختانه مهندسان ايراني در چند دهه اخير خيلي سريع جاي خود را در ميان طراحان و سازندگان سد در جهان باز كرده اند، به طوري كه در دهه هاي اخير سدهاي مخزني بزرگي توسط مهندسان ايراني طراحي و اجرا شده و به بهره برداري رسيده است. اما اينكه به واقع كدام عامل باعث شد ايجاد سد در جهان شدت بگيرد پرسش مهمي است كه به اعتقاد من پاسخ آن را در جمعيت جهان بايد جست وجو كرد.
دكتر آل ياسين مهم ترين مزاياي سد هاي مخزني را اينچنين دانست كه 90 درصد برق مصرفي در 24 كشور جهان از طريق همين سدها و نيروگاه هاي برقابي تامين مي شود. نيمي از سدهاي بزرگ براي مقاصد كشاورزي ساخته شده است، 12 تا 16 درصد مواد غذايي جهان محصول سدهاست، سدهاي 75 كشور جهان براي مقاصد كنترل سيلاب ساخته شده است، 30 تا 40 درصد از 277 ميليون هكتار اراضي آبي جهان هم اكنون به سدهاي بزرگ وابسته اند. جمع آوري سيلاب هاي فصلي مناطق خشك و كم باران از طريق سدها رونق بخش زندگي ساكنان محروم منطقه است و... به همين دليل تا سال 2005 ميلادي نزديك به 52 هزار و 400 سد در پاسخ به نيازهاي انرژي و آب كشاورزي جهان ساخته شد. از اين تعداد در جهان در ايران ساخت حدود 300 سد گزارش شده است.
دكتر آل ياسين از آغاز مخالفت با سدسازي در جهان از اواخر دهه 70 و اوايل دهه 80 ميلادي گفت: رفته رفته آثار و پيامدهاي زيانبار زيست محيطي سدسازي آشكار شد، به ويژه آنكه تا آن زمان هرگز مطالعات اجتماعي و زيست محيطي در مجموعه مطالعات مهندسي سدها جايگاهي نداشت. به همين مناسبت در آوريل 1997 از طرف بانك جهاني نمايندگان و صاحبنظران گوناگون در حوزه سدسازي به سوئيس دعوت شدند تا درباره سدها گفت وگو كنند. نتيجه اين گردهمايي به تشكيل «كميته جهاني سدها» منجر شد كه چندين محور را در دستور كار خود قرار داد. مروري بر اثرات احداث سدهاي بزرگ و بررسي گزينه هاي جانشين توسعه منابع آب و انرژي، تدوين خط مشي ها، استانداردها و ضوابط جهاني براي مقاصد طراحي، ارزيابي، اجرا و بهره برداري و سرانجام از كار انداختن سدها از مهم ترين اين محورها بود.
گزارش نهايي كميته جهاني سدها نهايتاً در نوامبر 2000 منتشر شد كه تا به امروز انبوهي از نظرات مخالف و موافق را با خود به همراه داشته است. مهم ترين نتايج بررسي سيستماتيك كميته سدهاي بزرگ كه روي 153 سد در 52 كشور از قاره هاي مختلف جهان صورت گرفت، به شرح زير است:
- عملكرد تعداد قابل ملاحظه يي از سد هاي بزرگ كمتر از اهداف طراحي آنها بوده است.
- اغلب سدها در مرحله ساخت از دو تا 10 سال تاخير در اتمام پروژه برخوردار بودند كه در نتيجه گران تر تمام شدند.
- قيمت تمام شده 81 سد ارزيابي شده، 56 درصد از برآورد طراحي اوليه آنها بيشتر شده است.
- شبكه هاي آبياري زير سدها عموماً به اهداف طراحي دست نيافتند. به عنوان مثال در كشور خودمان ايران، شبكه هاي آبياري سد دز در خوزستان كه بيش از 38 سال از ساخت آن مي گذرد، هنوز ساخته نشده است.
- ارزيابي سدهاي تامين آب شهري نشان داد 25 درصد از 29 سد ارزيابي شده، 50 درصد زير ظرفيت طراحي عمل كردند و 25 درصد ديگر، بيش از ظرفيت طراحي از خود قابليت نشان دادند كه البته 25 درصد دوم از جمله سدهاي چندمنظوره بودند.
- در مورد سدهاي كنترل سيلاب، نتايج به جز مواردي تقريباً رضايت بخش بود.
- از نظر توليد برق، سدها به اهداف طراحي نزديك بودند و نتايج رضايت بخشي به دست دادند.
- سدهايي كه بعد از سال 1990 و قبل از 2000 ساخته شدند عاري از معضلات زيست محيطي نبودند.
دكتر آل ياسين در قسمتي ديگر از سخنراني خود از بررسي هاي كارشناسان محيط زيست و ساير متخصصان روي نتايج مطالعات كميته سدها گفت: در اينجا مي توان مهم ترين آثار كلي و منفي سد ها را كه از دهه 1990 مورد توجه قرار گرفت به شرح زير خلاصه كرد:
- چندپاره شدن رودخانه هايي كه چندين سد در مسير خود دارند.
- دگرگوني زيست محيطي پيكره رودخانه
- اشباع اراضي پايين دست سدها
- تبخير بيشتر از سطح درياچه سدها
- در مواردي اثرات منفي روي تغذيه آبخوان ها
- آوار گي و جابه جايي اجباري ده ها ميليون نفر
- ممانعت از مهاجرت ماهيان و ساير آبزيان
- ايجاد تغيير در جريان طبيعي رودخانه
- تجمع رسوبات و مواد غذايي در مخازن سدها.
اين پژوهشگر برجسته ايراني گفت: تا سال 2007 بيش از 650 سد در امريكا تخريب شده است. براساس گزارش هاي موجود در مسير رودخانه بزرگ ايالت ماين در امريكا، سدهاي ساخته شده سبب انقراض نسل ماهي آزاد آتلانتيك مي شدند كه پس از تخريب سد ادوارد در سال 1999 وضعيت ماهي ها بهتر شد. از سوي ديگر در ايالات متحده قرار است در سال 2009 دو سد ديگر هم تخريب شود كه يكي از اين دو سد با 70 متر ارتفاع بلندترين سدي است كه در امريكا تخريب مي شود. توجه به اين نكته نيز ضروري است كه همزمان با تخريب سدها در امريكا از دهه 1990 ساخت سدهاي جديد هم ادامه يافت اما نه به شيوه گذشته، بلكه تمامي ملاحظات زيست محيطي در جريان ساخت سدها رعايت شده و مي شود اميدوار بود پيامدهاي سدها روي محيط زيست كمتر باشد.
آل ياسين درباره وضعيت آب در جهان گفت: وضعيت آب در جهان رو به وخامت است، چرا كه جمعيت جهان هرساله حدود 75 ميليون نفر افزايش پيدا مي كند. الگوي مصرف آب با ارتقاي سطح زندگي، در حال ترقي است، آب هاي زيرزميني رو به نقصان است، كيفيت آب ها مرتباً رو به كاهش مي رود، استحصال آب با محدوديت بيشتري روبه رو شده است. در ايران كه كشوري خشك و نيمه خشك در جهان است متوسط بارندگي250 ميلي متر است يعني 30 درصد از متوسط بارندگي جهان كمتر است. با اين اقليم و با اين منابع آب، ايران از گذشته هاي دور چند هزار ساله براي مبارزه با گرسنگي و قحطي نيازمند آبياري مصنوعي بوده و به همين علت از پيشتازان سدسازي جهان شناخته شده است.
او در بخش آخر سخنراني اش گفت: حال با آنچه درباره مزايا و معايب سدها به اجمال و فشرده بيان شد، سوال اين است كه در ايران چه بايد كرد؟ با سيمايي كه از بحران آب در ايران، بحران غذا در جهان و به تبع آن در ايران و رشد جمعيت ترسيم شد، مي بينيم سدسازي هم مي تواند رحمت باشد و هم مي تواند لعنت. تاكيد مي كنم سدسازي آخرين گزينه است، يعني زماني بايد اقدام به سدسازي كرد كه هيچ گزينه بهتري وجود نداشته باشد. در اين هنگام است كه بايد كليه استانداردهاي تعريف شده بين المللي رعايت شود. نمي توان سفارش كرد يا دستور داد كه در فلان نقطه سد ساخته شود.در پايان اين همايش بيانيه يي از طرف عده يي از كارشناسان و فعالان و سازمان هاي غيردولتي محيط زيست صادر شد. در بخشي از اين بيانيه آمده است: با توجه به اينكه در ايران تاكنون ارزيابي تطبيقي و راستي آزمايي سدها انجام نگرفته است و همچنين با عنايت به اينكه بخش بزرگي از شبكه هاي آبياري منسوب به سدهاي ساخته شده هنوز ساخته نشده است و برآورد شده كه با روند كنوني 70 سال زمان براي ساخت و اتمام آنها نياز است، آيا بهتر نيست ساخت هر سد جديدي را به اتمام كامل طرح هاي گذشته و رسيدن به درآمدهاي موعود آنها موكول كنيم؟ بنا به مراتب فرزانگي، ايجاب مي كند از طراحي و ساخت هر سد جديد بگذريم و با توجه به دستاوردهاي علمي جديد در پي جلوگيري از تخريب زيست محيطي به نحوه گزينش هاي علمي روز جهان دست يابيم. با همه عشق به اين سرزمين كه ميراث پرافتخار نياكان ماست چشم در راه واكنش شايسته مسوولان هستيم.
سدها، برشانه هاي مردم و طبيعت / در همايش سد سازي و پيامدهاي آن بر منابع طبيعي عنوان شد
□
دفعات مطالعه اين مطلب: 228 بار
|
فهرست نشريات
