|
از سين سلامت تا سين سل
به مناسبت روز ملي مبارزه با سل
نويسنده: علي اخوان بهبهاني
«سل قابل درمان است و نبايد كسي از اين بيماري بميرد.» اين جمله، پيام روز جهاني سل در سال 2006 بود. آرزويي كه هنوز محقق نشده است. سل، شايع ترين بيماري عفوني قابل پيشگيري است. اما هنوز هم نام آن براي بسياري ترسناك است و يادآور بيماري مهلكي كه سرانجامي جز مرگ ندارد. با پيشرفت هاي پزشكي ديگر سل، بيماري غيرقابل درمان نيست اما همچنان خطرناك است و اگر درست درمان نشود، مي تواند كشنده باشد.
سل، عفونت مزمني است كه به وسيله باكتري ايجاد مي شود. ميكروب سل بيشتر ريه را درگير مي كند، اما ديگر اعضاي بدن هم ممكن است به آن آلوده شوند. شايع ترين راه انتقال سل از طريق تنفس است. اين باكتري بيشتر افرادي كه با فرد بيمار ارتباط نزديك داشته باشند را مبتلامي كند. به همين علت همه اطرافيان فرد بيمار در معرض ابتلابه اين بيماري هستند؛ مگر اين كه بيمار تحت درمان صحيح قرار بگيرد. بيماري سل در 2 سال اول پس از ورود باكتري به بدن ظاهر مي شود.
براساس تازه ترين گزارش سازمان جهاني بهداشت، پيشرفت در زمينه تشخيص و كنترل بيماري سل به كندي صورت مي گيرد.
در اين گزارش تحت عنوان «كنترل جهاني سل 2008» آمده است كه سرعت پيشرفت براي كنترل همه گيري بيماري سل در سال 2006 (به عنوان آخرين سال با اطلاعات موجود در اين زمينه) كند بود. همچنين اطلاعات جديد مستند نشان مي دهد كه در زمينه تشخيص و شناسايي بيماران مبتلابه سل نيز اين روند كند است.
آمارها حاكي از آن است كه بين سال هاي 2001 تا 2005 متوسط نرخ تشخيص موارد ابتلابه سل تا سقف 6 درصد در سال رو به افزايش بوده است، اما بين سال هاي 2005 و 2006 افزايش اين نرخ به نيمه رسيده و به 3 درصد تقليل يافت. آمارها نشان مي دهد كه در سال 2006 تعداد مبتلايان جديد به بيماري سل 2/9 ميليون بوده كه از اين تعداد 700 هزار نفر مبتلابه ايدز و 500 هزار بيمار نيز دچار مقاومت دارويي چند گانه به سل بوده اند. همچنين بر اساس اين محاسبات، 5/1 ميليون نفر در سال 2006 بر اثر ابتلابه سل جان خود را از دست داده اند. به علاوه 200 هزار تن ديگر كه آلوده به ويروس ايدز بودند در اثر بيماري سل توام با ايدز مرده اند.
علت اين كندي آن بوده كه برخي برنامه هاي ملي كه طي 5 سال، ابتدا روندي سريع داشته اند، نتوانسته اند با همين سرعت در سال 2006 ادامه يابند. به علاوه در بيشتر كشورهاي آفريقايي هيچ افزايشي در تشخيص موارد ابتلابه سل از طريق اجراي برنامه هاي ملي وجود نداشته است.
بخش ديگري از مطالعات نيز نشان داده است كه بسياري از بيماران توسط ارائه كننده خدمات درماني خصوصي و سازمان هاي غير دولتي و انجمني تحت درمان قرار مي گيرند و بنابراين جاي تشخيص اين بيماران در برنامه هاي عمومي خالي مي ماند.
توصيه اين سازمان بر اين است كه براي پيشرفت، ابتدا بايد برنامه هاي عمومي هر چه بيشتر تقويت شوند. در مرحله دوم به طور كامل از پتانسيل ساير ارائه كنندگان خدمات مراقبت هاي سلامت استفاده شود.
همچنين تهيه فهرست ديگر مراكز خدمات مراقبتي كه با برنامه هاي ملي مشاركت مي كنند به ميزان چشمگيري بر نرخ تشخيص و درمان افراد نيازمند به معالجه خواهد افزود.
در گزارش جديد بر دو جنبه همه گيري سل كه مي تواند روند پيشرفت مقابله با اين بيماري را كند و در واقع مانعي بر سر راه پيشرفت در زمينه مبارزه با سل باشد، تاكيد شده است. نخستين جنبه، مقاومت چند دارويي ميكروب سل است كه طبق گزارش ماه گذشته سازمان جهاني بهداشت به بيشترين حدي كه تاكنون ثبت شده، رسيده است اما تا اين تاريخ واكنش در برابر همه گيري اين بيماري نامناسب بوده است.
با توجه به آزمايشگاه و ظرفيت درماني محدود كشورها پيش بيني مي كنند سال 2008 خدمات درماني را فقط براي 10 درصد از افراد دچار مقاومت چند دارويي در سراسر جهان ارائه كنند.
تهديد دوم براي پيشرفت مداوم تركيب كشنده سل و ويروس ايدز است كه به همه گيري سل در بسياري از بخش هاي جهان بويژه در آفريقا دامن مي زند.
با وجودي كه تركيب سل و ايدز چالش بزرگي است، برخي در زمينه مقابله با اين همه گيري دوگانه، رو به پيشرفتي قابل ملاحظه هستند.
مشكلي براي همه
سل يك مشكل بزرگ سلامت جامعه در سراسر دنيا، بخصوص در كشورهاي در حال توسعه است. سازمان بهداشت جهاني اين بيماري را يك مورد اورژانسي در كره زمين اعلام كرد. حدس زده مي شود كه از هر 3 نفر جمعيت جهان، يك نفر به باسيل سل آلوده است و در هر ثانيه يك نفر به تعداد آنان افزوده مي شود. از 7/1 ميليارد افراد آلوده به باسيل سل، 3/1 ميليارد نفر در كشورهاي در حال توسعه زندگي مي كنند. درحال حاضر 20 ميليون نفر درجهان به بيماري سل مبتلاهستند كه بيش از 80درصد اين موارد، تنها مربوط به 22 كشور درحال توسعه جهان است. سالانه 8 ميليون مورد جديد از بيماري سل يافت مي شود و 2 ميليون نفر به علت سل مي ميرند. اين عدد 26 درصد مرگ هاي قابل پيشگيري بالغان در سراسر دنيا را شامل مي شود. سالانه يك درصد به تعداد موارد جديد سل در دنيا اضافه مي شود و تا سال 2020 ميزان بروز اين بيماري در سراسر جهان 40 درصد افزايش خواهد يافت و تا آن زمان احتمالايك ميليارد نفر آلوده به ميكروب سل و 150ميليون نفر مبتلابه بيماري سل وجود خواهند داشت و 36 ميليون نفر نيز بر اثر اين بيماري، جان خود را از دست خواهند داد.
بين بيماري هاي واگير منطقه مديترانه شرقي كه ايران نيز عضو آن است بيماري سل بالاترين قرباني را مي گيرد؛ بيماري اي كه كاملاقابل پيشگيري و درمان است.
بيماري اي براي همه جا
مضمون بين المللي روز جهاني سل در سال 2007 اين جمله بود: «سل در هر كجا كه باشد، گويي در همه جا هست.» اين جمله بازتابي از وضعيت بيماري سل در جهان است. چنين مضموني اصلاح درك نادرست درباره سل را كه آن را بيماري اي مربوط به گذشته مي داند هدف قرار داده است. سل بيماري مربوط به گذشته نيست؛ همچنين بيماري منحصر به تهيدستان نيز نيست؛ كشف و درمان بيماران سلي فقط مسووليت وزارت بهداشت نيست. سل اگر در هرجايي ديده شود، مي توان آن را در هر كجاي ديگري نيز يافت. برنامه هاي ملي سل به تنهايي نمي توانند تمام موارد سل را كشف كنند و نمي توان از آنها توقع داشت صد درصد موارد را درمان كنند حتي اگر تلاش هايشان را دو برابر كنند يا فعاليت مهار بيماري را تا 10 برابر افزايش دهند.
پيشرفت قابل توجه
سال 1342 از هر 100 هزار نفر 142 نفر در ايران به بيماري سل مبتلابودند اما در سال هاي اخير با فعاليت هاي انجام شده اين بيماري بيش از 10 برابر كاهش يافته است. سال 1384 ميزان شيوع بيماري سل 8/6 درصد گزارش شده است، اما بر اساس آمارهاي سازمان بهداشت جهاني، در هر جمعيت يكصد هزار نفره ايراني، 12 نفر به بيماري سل مبتلاهستند. آمارها بيانگر آن است كه نظام بهداشتي كشور تنها توانسته، 57 درصد مبتلايان سل را در كشور تشخيص دهد. تشخيص ندادن بيماري و پس از آن گزارش نكردن آمار مبتلايان، يكي از معضلات نداشتن آمار صحيح در اين زمينه است.
روزي براي سل
براي كشور ما كه سال ها كابوس سل را بالاي سرخود مي ديد، توجه ويژه به اين بيماري چندان دور از ذهن نيست. 23 مهر روز ملي مبارزه با سل نامگذاري شده است. اين روز فرصتي مناسب براي يادآوري بيماري اي كه زماني تحت كنترل بود ولي به خاطر ايدز، فقر و... مجددا در سطح جهاني در حال افزايش است و كشور ما نيز از اين قاعده مستثنا نيست، حتي به دليل شرايط خاص در معرض خطر بيشتر است. «من سل را متوقف مي كنم.» اين شعار روز جهاني سل در سال 2008 است و مفهومش اين است كه همه ما در هر شرايط و موقعيتي از پزشك تا بيمار، از آموزگار تا محصل و... مي توانيم به نحوي جلوي گسترش اين بيماري را بگيريم.
ساماندهي وضعيت مهاجران
85 درصد موارد سل دنيا در 22 كشور است و 2 كشور افغانستان و پاكستان از اين 22 كشور در همسايگي ايران قرار دارند. اين در شرايطي است كه در سال هاي اخير برنامه سل كشور عراق مختل شده و همچنين موارد سل در بخش شمالي كشور نظير آذربايجان و ارمنستان هم بالاست. توجه داشته باشيم كشورهاي شوروي سابق ميزان بالايي از موارد سل مقاوم به دارو را در خود دارند. اين موضوع ضرورت ساماندهي وضعيت مهاجران خارجي را بيش از پيش نمايان مي سازد. با توجه به وضعيت كشورهاي همسايه درخصوص اين بيماري، بايد مهاجراني كه از اين كشورها به ايران سفر مي كنند، در بدو ورود از نظر وضعيت بيماري ها ازجمله سل مورد ارزيابي قرار گيرند؛ هرچند مهاجران غيرقانوني بيشترين خطر را دارند و راهكاري براي مقابله با آن نيز در اختيار سيستم بهداشتي درماني كشور قرار ندارد.
پيگيري درمان
هم اكنون در ايران موفقيت درمان سل حدود 84 درصد است كه با ايده آل آن يعني 85 درصد فاصله زيادي وجود ندارد، اما بايد توجه داشت كه برخي بيماران پس از مدت كوتاهي از شروع درمان، بهبود اندكي پيدا كرده و درمان را رها مي كنند و به همين علت درمان ناقص انجام مي شود.
متاسفانه در 75 درصد موارد مدتي پس از شروع دارو، درمان به صورت نيمه كاره رها و اين امر باعث مقاوم شدن بيماري مي شود. در اين حالت، 30 درصد موارد بيماران خود به خود درمان مي شوند، 50 درصد مي ميرند و در 20 درصد موارد بيماري آنها مزمن مي شود.
امروزه درمان سل در تمام دنيا، درماني استاندارد است كه همه بايد از آن تبعيت كنند. اين درمان به طور معمول تا 6 ماه ادامه مي يابد. در صورت به وجود آمدن مقاومت آنتي بيوتيكي بر اثر مصرف نادرست دارو، اين بيماري به درمان دارويي پاسخ مناسبي نمي دهد و در نهايت مبدل به بيماري سل مقاوم مي شود. به طور متوسط، هزينه تشخيص و درمان رايگان هر بيمار مبتلابه سل 200 هزار تومان است، اما هزينه درمان سل مقاوم به درمان 25 ميليون تومان است و 6 تا 24 ماه زمان مي برد. اين هزينه جداي از هزينه بستري، آزمايش ها و كشت هاي مكرري است كه درمان سل مقاوم به درمان نياز دارد. در نهايت نيز تنها 40 تا 60 درصد درمان موفق خواهد بود و بقيه بيماران با حفظ قدرت انتقال بيماري به ديگران محكوم به مرگ هستند. اين در حالي است كه درمان صحيح بيماري سل ضمن آن كه قابل بهبود و كنترل است، از به وجود آمدن سل مقاوم به درمان پيشگيري مي كند.
اگر فرد مسلول درمان بيماري را نيمه كاره رها كند، احتمال مقاومت سل به دارو 30 درصد خواهد بود. احتمال مقاومت سل به دارو براي بار دوم متوقف و رها كردن فرآيند درمان سل، 60 درصد و براي بار سوم، حدود 100 درصد است. هر فرد مبتلابه سل اگر درمان نشود، طي دوره بيماري خود مي تواند بين 12 تا 15 نفر را مبتلاكند.
وستا بهتر از شهر
درمان بيماران مبتلابه سل در مناطق روستايي و در شهرهاي كوچك و متوسط با نظارت كامل پرسنل بهداشتي يا آموزش ديده انجام مي شود. در جوامع شهري به لحاظ فرهنگ شهرنشيني، اشتغال و ترس افراد به خاطر طرد شدن از سوي اطرافيان اين تصور غلط كه سل غيرقابل درمان و نوعي انگ محسوب مي شود، وجود دارد. از اين رو در شهرهاي بزرگ درمان كامل سل مشكلات خاص خود را دارد.
در نظام بهداشتي كشور، تشخيص و درمان سل كاملارايگان است و اين در شرايطي است كه براي جلوگيري از گسترش سل، بيماريابي و درمان ديگر اعضاي خانواده هم به صورت رايگان انجام مي شود. البته در حال حاضر، هزينه بستري اين بيماران كاملارايگان نيست و آنها بايد 75 تا 90 درصد هزينه بستري را پرداخت كنند.
دو بيماري مهلك
بيماري ايدز عامل مهمي براي گسترش سل است. اين دو بيماري يكديگر را تشديد مي كنند؛ درنتيجه در بسياري از مناطق جهان همه گيري موازي سل متعاقب همه گيري ايدز رخ مي دهد. تخمين زده مي شود كه در 3 تا 5 سال آينده، 20 تا 25 درصد موارد سل در بعضي نواحي آسياي جنوب شرقي مستقيما به علت بيماري ايدز باشد. احتمال آلودگي به سل در فرد عادي با سيستم ايمني طبيعي تا پايان عمر، 5 تا 10 درصد است، حال آن كه احتمال ابتلاي يك بيمار مبتلابه ايدز به سل سالانه 7 تا 10 درصد است.
در ايران نيز تقريبا آزمايش يك درصد بيماران مبتلابه سل، از نظر ويروس ايدز مثبت است. از آنجا كه هنوز بيماري ايدز در كشور ما، خيلي شايع نيست، گرفتاري كمتري داريم، اما بايد توجه داشته باشيم پرشتاب ترين منطقه رشد ايدز در جهان، مناطق آسيايي مجاور كشور ماست و از اين نظر، واقعا در وضعيت خطرناكي قرار داريم.
براي ريشه كني
مراجعه ديرهنگام، ضعف بيماريابي فعال از سل، ضعف پيشگيري اطرافيان، ضعف گزارش دهي مراكز درمان خصوصي، عملكرد نامناسب مراكز تشخيص پاراكلينيكي، ضعف در تشخيص باليني پزشكان و ضعف در نظام آموزش دهي ازجمله نقاط ضعف ما در برابر بيماري سل است كه موجب شناسايي كم بيمار در كشور مي شود. جز اين موارد، كمبود آزمايشگاه هاي تشخيص سل، كمبود نيروي انساني متخصص، ضعف در مهارت تكنيسين هاي آزمايشگاهي و كافي نبودن ابزار و امكانات به عنوان مشكلات مطرح در تشخيص و درمان سل در كشور است. به ياد داشته باشيم، سل اكنون خطري بالقوه است؛ اندكي غفلت مي تواند كشور را با مشكلات بسياري مواجه سازد. براي مبارزه و ريشه كني سل نيازمند تخصيص بودجه كافي و اجراي مستمر برنامه هاي پايش و نظارت هستيم.
از سين سلامت تا سين سل / به مناسبت روز ملي مبارزه با سل علي اخوان بهبهاني
□
دفعات مطالعه اين مطلب: 135 بار
|
فهرست نشريات
