|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 در    جستجو:  
روزنامه جام جم87/11/10: زندگي پس از مرگ
magiran.com  > روزنامه جام جم >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4050
چهارشنبه بيست و نهم مرداد ماه 1393



خدمات سايت




 
MGID2835
magiran.com > روزنامه جام جم > شماره 2488 10/11/87 > صفحه 11 (انديشه) > متن
 
      


زندگي پس از مرگ
معاد، اعتقادي راسخ و عظيم در اديان آسماني

نويسنده: محمدرضا ابوئي مهريزي


    از معتقدات مشترك ميان اديان بزرگ جهان، بحث زندگي پس از مرگ است. اصولادغدغه همه انسان ها آگاهي از سرنوشت خويش است. بشر از نخستين روزهاي زندگي خود در اين عالم نسبت به استمرار حيات خود يا نابودي به وسيله مرگ نگران بوده است. وجود خداياني كه شوون مرگ و زندگي پس از مرگ را اداره مي كرده اند و به نام خداي مردگان يا خداي زيرزمين يا ... در ميان اسطوره هاي اديان باستاني مشهورند، بسط و عمق چنين اعتقادهايي را در ميان انسان ها و جوامع اوليه گواهي مي دهد.
    ادبيات و داستان هاي رايج ميان فرهنگ ها و تمدن هاي مختلف، اشعار شعرا و نقوش بازمانده از پيشينيان از كنده كاري هاي روي سنگ هاي غارها تا آثار نقاشان مشهور جهان نيز گوشه اي از دغدغه هاي انسان در اين مبحث است. اشكال متنوع آداب و رسوم ملل و تمدن هاي باستاني و اوليه تا امروز نسبت به مردگان از تشييع و چگونگي رفتار با جسد مردگان از غسل و تكفين و تدفين يا سوزاندن و خاكستر كردن آنها يا توجه به نوع لباس و تابوت و ... نيز توجه ويژه بشر را به اين امر مهم مي رساند؛ همچنين آيين هاي بزرگداشت و احترام به اموات و تلاش در پاسداشت ياد و خاطره آنان، احترام به ارواح يا احيانا پرستش اموات به صورت عمومي يا امواتي خاص چون گذشتگان و اجداد هر خانواده يا برگزاري مراسم هفته سالگرد و احيانا سالگردهاي متوالي، نثار گل يا انواع خوراكي ها و قرباني ها در فرهنگ هاي گوناگون همگي ريشه در اهميت داشتن موضوع مرگ و زندگي پس از آن و ميل بشر به جاودانگي و سعادت دارد.
    طبيعي است با اين همه اهتمام در ميان جوامع بشري به اين مساله مهم، اديان و آيين هاي سراسر عالم و رهبران آنها به وفور به آن توجه داشته و در آموزش ها و موعظه هاي مطرح شده در ميان اعتقادات ايشان وجود داشته باشد.
    در اين نوشتار علاوه بر نگاهي گذرا به آموزه هاي اسلامي به مساله معاد، گذري بر اعتقادات و توجه اديان بزرگ جهان به مساله مرگ و آينده انسان پس از آن خواهيم داشت. *
    پس از توحيد و يكتاپرستي، مهم ترين مساله مورد توجه در اسلام و قرآن معاد است، زيرا نزديك به يك چهارم آيات قرآني در تشريح و توضيح آموزه هاي معاد مطرح شده است. بسياري از مسائل مربوط به معاد از جمله امكان بازگشت به زندگي پس از مرگ و دلايل وقوع معاد پس از زندگي دنيا، نمونه هاي عيني معاد ، مباحث درباره برزخ و معاد جسماني و حتي جزئيات نعمت هاي بهشتي و عقوبت هاي جهنم، رسيدگي به پرونده اعمال، حساب و ميزان و ... در آيات قرآني بيان شده است. بيش از 70 اسم و ويژگي معاد در قرآن ذكر شده كه نمونه هايي از آن، يوم الحساب، يوم الانذار، يوم الوعيد، يوم التغابن، يوم الاخره، يوم الازفه، يوم الحسره و ... است.
    در قرآن بنا بر تفسير موضوعي قرآن تاليف آيت الله مكارم شيرازي حدود 6 نمونه دليل از ميان آيات قرآن در امكان بازگشت به زندگي پس از مرگ براي انسان وجود دارد مانند رستاخيز انرژي ها و حيات زمين و گياهان پس از مرگ و ... بعلاوه 7 دليل از ميان آيات قرآني در وقوع معاد وجود دارد مانند برهان عدالت، برهان حكمت، برهان رحمت، برهان هدف، حركت و ... .
    قرآن انكار معاد را از سوي منكران آن فرار از مسووليت پاسخگويي به اعمال دنيوي مي داند و از راه برهان و دليلي كه نزد آنان باشد. آنچه انگيزه منكران معاد است چيزي جز پيروي از هوي و هوس و جستجوي راهي براي توجيه لذت جويي هاي مادي نيست. «آيا انسان گمان مي كند كه استخوان هاي او را پس از مرگ (براي زنده شدن مجدد) گردآوري نمي كنيم. نه تنها اين كار را انجام مي دهيم بلكه سرانگشتان او را نيز متناسب خلق خواهيم كرد، اما انسان مي خواهد جلوي راه او (براي فساد و بي بندوباري) باز باشد (و لذا زنده شدن پس از مرگ را انكار مي كند) .»(قيامه 5 - 3)
    در اسلام به سختي جان كندن محتضر، فشار قبر به خاطر بداخلاقي و تضييع نعمت تصريح شده، همچنين به برزخ كه فاصله بين دنيا و آخرت به حساب مي آيد و محلي براي تكامل ارواح مومنين، بهره مندي موقت از نعمت هاي بهشتي و عقوبت هاي بدكرداري است. پاسخگويي به پرسش هاي فرشتگان سوال كننده در قبر، اجتماع ارواح نيكوكاران در دارالسلام و ارواح بدكاران در وادي يمن از ويژگي هاي دوره برزخ يا اتاق انتظار براي ورود به مرحله نهايي زندگي يعني قيامت است. مرگ همه موجودات حتي فرشتگان مخصوص و مقرب و بقاي ذات سرمدي باريتعالي قبل از قيامت، از جمله ويژگي هاي برپايي قيامت است. با برپايي قيامت و برخاستن مردگان و رسيدگي به پرونده اعمال و حشر همه انسان ها و گذار از پل صراط و مشخص شدن جهنمي ها و بهشتي ها، آخرين مرحله نجات يعني شفاعت شفاعت كنندگاني مانند پيامبر اسلام، اهل بيت و مومنين مقرب و علما و شهدا از گناهكاران رخ خواهد داد و بدينسان پيروان و دوستداران اسلام و بندگان صالح خداوند كه عناد و لجبازي نداشته و مطيع خداوند بوده اند رستگار شده و وارد بهشت ابدي و بهره مند از لذايذ مادي و معنوي مي شوند. در اعتقادات اسلامي، بهشت و جهنم داراي درجاتي و دركاتي است كه به نسبت قوت يا ضعف اعمال صالح و ايمان يا رذالت هاي اخلاقي و... تقسيم بندي و رتبه بندي ميان بهشتيان و جهنميان رخ مي دهد. عالي ترين درجات بهشتي از آن انبياء، علما و شهدا و پست ترين دركات جهنم از آن منافقين است. روايت هاي فراواني درباره جزييات مسائلي كه ذكر شد در لابه لاي متون اسلامي و كتب روايي مسلمين از همه فرق و مذاهب وارد شده و وجود دارد. همچنين فلاسفه و حكماي اسلامي و متكلمين گرايش هاي مختلف در اسلام كتاب ها، مقالات و آراء و نظريات متنوعي درباره معاد دارند.
    در ديگر اديان و آيين ها، مبحث معاد مانند اسلام مبسوط نيست، ولي آن مقدار كه از مطالعه عقايد و متون مذهبي ايشان، اعتقاد به معاد و زندگي جاويدان انسان استنباط مي شود، در اين جا به طور خلاصه ذكر مي گردد. در مسيحيت مهم ترين سمبل رستاخيز، وجود خود حضرت مسيح است. عيسي مسيح كه نزد مسيحيان خدايي تجسد يافته در ميان انسان ها براي به دوش گرفتن بار گناهان آنان است، وسيله نجات ديگر گناهكاران به حساب مي آيد. بعضي وجه تسميه نام ديگر عيسي را كه يسوع استخلاصي و رهايي خلايق از آتش جهنم دانسته اند؛ هر چند بنابر عقيده مسلمين، عيسي مسيح هرگز گرفتار دشمنانش نشد و خداوند او را نجات داد، اما مسيحيان او را زنده پس از مرگ مي دانند و رستاخير او از قبر كه موجب سعادت و نجات است، اساس عقيده مسيحيت در اعتقاد به خداست يعني با مرگ عيسي بشر از گناه و عذاب نجات يافته و عيسي خود را فداي گناهان انسان ها كرده است. اگر عيسي نيامده و بر صليب مصلوب نشده بود بنابر اعتقاد آنان آفرينش عالم و نزول و تجسم مسيح و رستاخيز او معنايي نداشت. مسيحيان ذات انسان را گناهكار مي دانند، زيرا آدم ابوالبشر با گناه خويش موجب سرايت گناه به نسل خويش است. سعادت انسان پس از مرگ تنها در گرو توبه اوست و توبه انسان بايد با پرداخت جريمه گناه همراه مي شد تا خداوند آن را مي پذيرفت، زيرا بشر با گناه شريعت الهي را شكست و اين كار مستلزم مجازات است و عيسي به عنوان نماينده و جانشين خدا به زمين آمد، به صليب كشيده شد و مجازات و مرگ او روي صليب موجب نجات انسان ها شد، مگر كساني كه خود نخواهند اين نجات شامل حالشان شود. پس رستاخيز مسيح يا برخاستن او از قبر پس از مرگ بر صليب و دفن، اساس ايمان مسيحيت و نجات مسيحيان است. آ نان اين رستاخيز را واقعي و جسماني مي دانند. از بررسي اعتقادات گفته شده بخوبي روشن مي شود كه 1- مسيحيان به زندگي پس از مرگ اعتقاد دارند. 2- سعادت انسان دغدغه اي است كه مانند ديگر اديان در مسيحيت مورد اهتمام است. 3- راه نجات و سعادت بشر با طراحي تجسد پسر خدا (خدا) در قالب عيسي و به صليب كشيده شدن او و هموار كردن رنج و مصائب بشر بر وجود خويش معلوم شد. 4- رستاخيز عيسي كه خود گواهي بر زنده شدن پس از مرگ است درباره عيسي مسيح اساس ايمان مسيحيت است. مسيحيان معتقدند عيسي پس از رستاخيز به آسمان عروج كرده و كنار خداوند قرار گرفته است. در آموز ه هاي مسيحيت، بهشت و جهنم وجود دارد و سعادت پس از مرگ آنچنان كه ذكر شد به ايمان به مسيح برمي گردد.
    زنده كردن اموات كه از معجزات حضرت عيسي بوده است خود دليل ديگري در توجه به مرگ و زندگي پس از آن بوده و همچنين امكان زنده شدن پس از مرگ را گواهي مي دهد.
    اما دردين زرتشت كه اعتقاد به معاد يكي از اركان اساسي تعاليم آن است، اهميت اساسي دارد زيرا هم پايان زندگي فرد و هم پايان عمر دنيا هر دو با هم فرجام جهان هستي هستند. جاودانگي انسان همانند جاودانگي بسياري از مقدسات دين زرتشت از معتقدات آنان است. جاودانگي، هم به معناي جزاي خير و پاداش زندگي پس از مرگ است و هم جايگاه حقيقي انسان و مرگ، سلاح روح شر يا اهريمن است. انسان براي نابودي و مردن پديد نيامده و مرگ پايان راه انسان نيست، زيرا اگر چنين شود اين اهريمن است كه فائق آمده و پيروز ميدان نبرد خواهد بود نه اهورا مزدا، بنابر اعتقاد زرتشتيان، روح انسان پس از مرگ تا 3 شب اطراف بدن ميت باقي مي ماند و پيرامون گفتار خويش در طول حيات دنيويش در شب اول مي انديشد. سپس در شب هاي دوم و سوم نيز درباره پندار نيك و كردار نيك خويش انديشه مي كند. توجه به گفتار نيك، پندار نيك و كردار نيك در دين زرتشت همانند ديگر اديان آسماني مورد اهتمام است.
    در اين سه شب روح، حسرت و دلدادگي نسبت به جسم دارد و اگر حمايت سروش دادگر نباشد ديوهاي در كمين روح، او را آزرده مي كنند. بازماندگان ميت مي توانند با دعا و قرائت متون مقدس، حمايت سروش را كه ايزد حامي اموات است، جلب كنند. اين شب ها زمان خوف و رجاء براي انسان است، خوف از انديشه هاي بد و اميد به انديشه هاي نيك وي در حيات دنيوي متوفي وجود دارد. پس از اين سه شب است كه روح براي داوري درباره اعمال خوب يا بدش كه اينك در برابرش وجود دارد نزد داوران مهر حضور مي يابد و براساس گفتار نيك و كردار نيك و پندار نيك وي در برابر بدي هايي از همان نوع سنجش صورت مي گيرد و وي راهي بهشت يا دوزخ مي شود. در اعتقادات زرتشتي برزخ نيز وجود دارد، اما برزخ همانند اعتقاد مسلمين جاي انتظار همه اموات نيست، بلكه فقط مردگاني كه نيكي ها و بدي هاي گفتار و پندار و كردار آنان برابر شود در هستگان يا برزخ جاي مي گيرند. هستگان مكاني است ما بين بهشت و دوزخ و در واقع معادل آن در فرهنگ اسلامي، مكاني به نام اعراف كه مابين بهشت و جهنم است. زرتشتيان تفكر مسيحيت را كه مرگ و زندگي فردي بتواند كفاره گناهان ديگران باشد را نمي پذيرند.
    بشر از نخستين روزهاي زندگي خود در اين عالم نسبت به استمرار حيات خويش يا نابودي به وسيله مرگ نگران بوده استدر معاد زرتشتيان، پلي براي عبور نيكوكاران و رستگاران به سوي بهشت وجود دارد.
    با عبور از اين پل، رويت ايزدان معنوي نيز امكان پذير است. در اسلام شبيه همين اعتقادات وجود دارد كه هر انساني بايد از پل صراط عبور كند و آن را بر بالاي جهنم قرار داده اند تا آنان كه بندگي خداي يكتا را نكرده اند و حق الناسي به عهده ايشان است، در ميانه راه در جهنم سقوط كنند.
    در اعتقادات اسلامي و زرتشتي گريه و زاري افراطي بر اموات جايز نيست و صبر و بردباري بر مرگ عزيزان ممدوح است.
    در اسلام لطمه زدن بر خود يا چاك دادن لباس و... جايز نيست و بازماندگاني كه صبر و بردباري پيشه كنند به پاداش نيكو وعده داده شده اند؛ اما در دين زرتشتي چنانچه بازماندگان گريه و زاري بيش از اندازه كنند اعتقاد بر اين است كه گريه و زاري آنان چون زياد شود همچون رودي طغيان كرده وگذر مرده آنان را از پل با مانع و مشكل مواجه مي كند، به همين دليل آن را گناه مي دانند.
    بهشت در آيين زرتشت كاملامعنوي است و طبقاتي به نام هاي گفتار نيك، پندار نيك و كردار نيك دارد و جهنم داراي 4 طبقه بدانديشي و بدزباني و بدرفتاري در بالاو انگره دمانا در يك تاريكي مطلق و بي نهايت در زير است كه روي هم بدترين هستي ناميده شده و در آن روان هاي بد با غذاهاي تلخ و زهرآگين عذاب مي شوند.
    در اسلام طرفداران معاد جسماني با ادله متعدد از قرآن و روايات اثبات مي كنند معاد جسماني نيز هست و بهره هاي نيكوكاران يا بدكاران در بهشت و جهنم علاوه بر بهره هاي معنوي، بهره هاي مادي و جسماني نيز است. طبقات بهشت به 8 و طبقات جهنم به 7 طبقه مي رسد. طبقات بهشت را درجه و طبقات جهنم را دركه گويند، همچنين انواع تقسيم بندي هاي بهشت همانند جنه، فردوس، اعلي عليين و... نشانگر تنوع نعمت هاي بهشتي هستند. عذاب ها، خوراك هاي جهنميان چون حميم، ضريع، زقوم و مكان هايي چون، اسفلالسافلين و... گوناگوني عذاب ها و مكان هاي عذاب را بيان مي كنند. بر خلاف معتقدات مسلمانان كه آتش و آب هاي جوشان و سوختن گوشت و پوست معذبين و حرارت فراوان را از قرآن در روايات معتبر خويش استخراج مي كنند. زرتشتيان به عذاب با آتش و ديگر عذاب هاي منشعب از آن نمي انديشند. آتش نزد آنان مقدس بوده و وسيله عذاب نيست، بلكه تاريكي و سردي از ويژگي هاي جهنم نزد زرتشتيان است در قرآن، آتش عذاب جهنم است و اعمال زشت گناهكاران موجب افروخته شدن عذاب است، يعني زشتي يا نيكي، عذاب هاي جهنم يا نعمت هاي بهشتي را مي سازند و در انديشه زرتشتيان نيز اهورا مزدا كسي را مجازات نمي كند، بلكه اهورا مزدا فقط پيروان دين زرتشت را از مواهب و آفريده هاي خودكه جز نيكي و خوبي نيست، مي بخشد و بهره هاي جهنميان همان مواهب اهريمني است.
    
    يهود و معاد
    براساس آموزه هاي اسلامي، همه انبياء به بهشت و سعادت بشارت داده اند و پيروان خويش را از عذاب هاي الهي ترسانيده اند و آنان را از سركشي و عصيان و شومي عاقبت اين اعمال انذار داده اند و فلسفه نبوت انذار و تبشير بوده است و اتمام حجت خداوند بر مردم، تا در روز قيامت عذري در برابر محبت هاي الهي باقي نمانده باشد.
    بنابر چنين آموزه هايي موسي بن عمران، پيامبر بزرگ خداوند نيز مي بايستي پيروان خود را نسبت به آينده ايشان انذار داده باشد و بحث معاد ميان يهوديان مانند ديگر اديان از همان ابتداي نبوت وي مطرح شده باشد.
    اما بيشتر دانشمندان دانش اديان تصريح مي كنند يهوديان اعتقاد روشني به آخرت و روز جزا ندارند و جزاي اعمالشان را بيشتر در اين جهان مي دانند و اعتقاد به رستاخيز كه در دين آنان ذكر شده، قدمتي به اندازه قدمت ديگر اعتقاداتشان ندارد. متخصصان علوم اديان بر آنند كه اعتقاد به بهشت و جهنم و روز جزا در تورات مطرح نشده و اين عقيده پس از همجواري بني اسرائيل با ايرانيان در دوره اسارت، از آيين زرتشتيان تاثير گرفته است. به نظر مي رسد مهم ترين و اولين منابع تشريح اعتقاد به معاد در منابع دين يهود، كتاب تلمود است. تلمود تركيبي از ميشنا و گماراست كه پس از دوران اسارت بابلي به وسيله دانشمندان بني اسرائيل تدوين شده است. آنان براي جلوگيري از نابودي ايمان و باورهاي دين خود به تدريس و جمع آوري احاديث شفاهي ميان بني اسرائيل پرداختند. در كتاب گنجينه تلمود آمده است معاد جزو اصول دين يهوديان است و در تعليمات ديني دانشمندان يهود هيچ يك از موضوعات مربوط به جهان مانند اعتقاد به رستاخيز مردگان داراي اهميت نيست و انكار آن گناهي بزرگ محسوب مي شود؛ اما گروهي از يهوديان به نام فرقه صدوقيان معتقد به نابودي روح همراه با معدوم شدن جسم بوده اند. همچنين در اين كه آيا معاد شامل همه انسان هاست يا بعضي از اقشار مردم را شامل مي شود، ميان دانشمندان يهودي اختلاف است. بعضي از آنان معاد را شامل حال همه مرده ها دانسته اند، در حالي كه گروهي ديگر آن را مختص يهوديان مي دانند و گروه سوم حتي يهودياني را كه نيكوكار نباشند و امتياز لازم را كسب نكرده باشند از پاداش زندگي پس از مرگ محروم مي دانند.
    اعتقاد به معاد و زنده شدن مردگان اختصاص به جهان ديگر ندارد، بلكه بنا بر نص قرآن كريم زنده شدن مردگان با انگيزه هاي مختلف ميان پيروان اديان مختلف در همين دنيا بارها رخ داده است و در آينده هم رخ خواهد داد، ازجمله زنده شدن 4 مرغ كشته شده كه گوشت و استخوان آنها كوبيده و به هم آميخته شده بود توسط ابراهيم خليل كه شيخ الانبياء است براي يقين مورد مطالبه وي از خداوند، همچنين زنده شدن مقتول بني اسرائيل كه ماجراي آن در سوره بقره ذكر شده است. زنده كردن مردگان توسط حضرت عيسي كه از شمار معجزات آن حضرت محسوب مي شود و همچنين معجزه اصحاب كهف كه از شمار مومنان موحد مسيحي محسوب مي شدند از ديگر نمونه هاي زنده شدن مردگان در همين دنياست؛ البته نمونه هاي ديگري نيز در قرآن در همين زمينه وجود دارد. در ميان حوادث مختلف تاريخ اسلام نيز نمونه هاي فراواني از اين دست وجود دارد، اما اعتقاد راسخ شيعيان به رجعت ائمه معصومين و مومنان در آخرالزمان بازگشت به زندگي پس از مرگ را در طيف وسيعي براي ياري دين خدا مطرح مي كند كه همه اين موارد حكايت از قدرت بي پايان خداوند تعالي دارد. اعتقاد به استمرار و حيات انسان و زندگي پس از مرگ در ديگر اديان و آيين ها نيز وجود دارد كه از حوصله اين مقاله بيرون است و بايد در فرصتي ديگر به اعتقادات اديان و آيين هاي بزرگ همانند هندو، بودا، شينتو و ساير دين ها پرداخت.
    عضو هيات علمي دانشگاه آزاد اسلامي يزد
    
    زندگي پس از مرگ / معاد، اعتقادي راسخ و عظيم در اديان آسماني محمدرضا ابوئي مهريزي
    


 روزنامه جام جم، شماره 2488 به تاريخ 10/11/87، صفحه 11 (انديشه)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 2151 بار
    



آثار ديگري از "محمدرضا ابوئي مهريزي"

  روز بصيرت
محمدرضا ابوئي مهريزي*، جام جم 9/10/91
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
وطن امروز
 پيشخوان
مجله زبانشناسي و گويش هاي خراسان
متن مطالب شماره 9 (پياپي 502)، پاييز و زمستان 1392را در magiran بخوانيد.

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1393-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.
 

 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655

فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!

توصيه می کنيم هنگام استفاده از اين سايت یه ويژه در هنگام جستجو از مرورگر IE استفاده کنيد.
 

تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است