|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه رسالت88/6/4: مروري بر غائله آذربايجان
magiran.com  > روزنامه رسالت >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 9438
چهار شنبه 1 اسفند 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID2829
magiran.com > روزنامه رسالت > شماره 6787 4/6/88 > صفحه 18 (تاريخ) > متن
 
      


مروري بر غائله آذربايجان
پيشه وري در آيينه تاريخ آذربايجان

نويسنده: حجت الله كريمي

مدخل: پس از وقايع شهريور 1320 علل عوامل داخلي تحت تاثير و در كنار عوامل بين المللي موجد بحرانهايي در مناطق مختلف كشور گرديد كه تعدادي از آنها قدرت و حاكميت متزلزل دولت مركزي را به چالش طلبيده و خواستار ايجاد حكومتهاي خود مختار شدند. نوع حكومتي كه در مناطق بحراني به عنوان شكل حكومت جديد مطرح گرديده و در برخي از مناطق موقتا استقرار پيدا كرد. حكومت جمهوري بود. از ميان جنبشها و جريانات مذكور كه فضاي نسبتا باز سياسي پس از سقوط رضا شاه شكل گرفتند، آذربايجان و كردستان از اهميت بيشتري بر خوردار بودند. لذا در چند بخش به بحث و بررسي و تحليل موارد ياد شده مي پردازيم موضوعات مذكور بيشتر از آن جهت مورد توجه و تحليل قرار ميگيرند كه روشن شود چگونه قدرتي خارجي صرفا براي نيل به مطامع و و تامين منافع خود اقدام به تحريك، ايجاد، پشتيباني و هدايت بحرانهاي داخلي نموده و از آنها به عنوان ابزار و اهرم فشاري جهت تحت فشار قرار دادن دولت مركزي براي كسب امتيازات بهره بردند و زماني كه احساس كردند در شرف رسيدن به اهداف خود قرار گرفته اند دست از حمايت و پشتيباني برداشتند.آذربايجان همواره در طول تاريخ پرفراز و نشيب ايران از جايگاه ويژه، مهم و تاثير گذاري برخوردار بوده است به ويژه در تاريخ معاصر ايران منطقه با توجه به موقعيت ويژه جغرافيايي منشا و مامن تحولات مهم و تاريخ سازي شده است. منطقه مذكور در دوره قاجار با توجه به اقامت وليعهد در آنجا به عنوان پايتخت دوم كشور نقش مهمي در روند تحولات سياسي ايفا مي كرد. در جريان مشروطه آذربايجانيان از پيشگامان مشروطه خواهي بودند و در راه حفظ آن نيز از بذل جان و مال دريغ نكردند. بعد از جنگ جهاني زماني كه مي رفت كشور تحت سيطره بيگانگان قرارگيرد، به رهبري شيخ محمد خياباني در راه حفظ استقلال كشور مبارزه نمودند. اما با استيلاي رضا شاه بر كشور و برقراري رژيم پهلوي با سياستهايي كه او به اجرا گذاشت حقوق قوميت ها بشدت پايمال شده و در اين ميان آذربايجان و آذربايجانيها نه تنها به مقام و شان در خور خود نرسيدند بلكه روز به روز تحت فشار هاي اقتصادي، اجتماعي و سياسي بيشتري قرار گرفتند به طوري كه طي دهه 1310 پا به پاي رشد و توسعه تهران، اين خطه پر جمعيت تجاري و و زراعي دستخوش ركود و وقفه شد در حاليكه آذربايجان بالقوه استاني ثروتمند و غني با منابع طبيعي و اقتصادي و دشت هاي زراعي پر بركت بود ولي فقر و فاقه در اين منطقه بيداد مي كرد.i
    با تبعيد رضا شاه كه موجب گشايش موقتي در فضاي سياسي كشور گرديد عقده ها و راز هاي سر به مهري كه در حدود 20 سال ديكتاتوري وي نهفته مانده بودند چون آتشي زير خاكستر سر انجام سر برآورده و مجال بروز پيدا كردند. در آذربايجان نيز اين فرصت مغتنم شمرد ه شده و البته با دخالت عوامل متعددي از جمله نيروي نظامي شوروي- كه علي رغم پيمان سه جانبه سال 1323 خاك ايران را ترك نكرده بودند- زمينه ايجاد بحران فراهم گرديد. در چنين فضايي بود كه سيد جعفر پيشه وري با حمايت و پشتيباني شوروي اقدام تشكيل فرقه دموكرات نموده رهبري آن را به عهده گرفت.
    مير جعفر جوادزاده خلخالي معروف به پيشه وري از چهره هاي فعال سياسي و از بنيان گذاران حزب عدالت در باكو واز موسسين حزب كمونيست ايران بود. در نهضت جنگل شركت نمود ودر جمهوري شورايي گيلان مسئوليت كميسر داخله را بر عهده داشت. در سالهاي 1300 و 1301 در هئيت تحريريه روزنامه حقيقت فعاليت مطبوعاتي انجام مي داد و با تحكيم قدرت رضا شاه به جرم فعاليت هاي كمونيستي حدود 10 سال را در زندان به سر برد. پس از شهريور 1320 به صحنه سياسي كشور بازگشته و با انتشار روزنامه آژير فعاليت هاي سياسي مطبوعاتي خود را از سر گرفت. در انتخابات مجلس چهاردهم از حوزه انتخابيه تبريز كانديدا شده و به عنوان نماينده تبريز انتخاب گرديد اما اعتبار نامه وي رد شد و از ورودش به مجلس جلوگيري گرديد.ii به دنبال رد اعتبار نامه وي روزنامه آژير نيز توقيف گرديد و پيشه وري با سرخوردگي و عقده هاي فراوان به تبريز بازگشت، پس از ورود به تبريز با كمك و مشورت علي شبستري، صادق پادگان و جعفر كاوياني در شهريور 1324 فرقه دموكرات آذربايجان را تاسيس كرد. البته قبل از آن نظر موافق و حمايت شوروي پس از ملاقات پيشه وري با مير جعفر باقراف رئيس جمهور آذربايجان شوروي در باكو جلب شده بود.iii روز دوشنبه 12 شهريور 1324، فرقه دموكرات آذربايجان با انتشار بيانيه اي(مراجعت نامه ) كه به دو زبان آذربايجاني و فارسي نوشته شده و حاوي يك مقدمه و12ماده بود رسما تشكيل خود را اعلام نمود.viاهم اهداف اين بيانيه عبارت بودند از: تقاضاي آزادي داخلي و مختاريت مدني براي مردم آذربايجان، البته با حفظ استقلال و تماميت ايران، تشكيل انجمنهاي ايالتي و ولايتي، تدريس زبان آذربايجاني در مدارس آذربايجان، مصرف نيمي از مالياتهاي وصولي از آذربايجان در خود آذربايجان، افزايش كرسيهاي نمايندگان آذربايجان در مجلس به نسبت جمعيت آن، اصلاح روابط و حدود بين مالك و دهقان با در نظر گرفتن مصالح هر دو، مبارزه با بيكاري تلاش در جهت توسعه و ايجاد صنايع، تجارت و كشاورزي، مبارزه با رشوه و فساد در ادارات و....همانگونه كه از مفاد بيانيه فوق الذكربر مي آيد. اولابيانيه مذكور با لحن ملايم و به دور از هر گونه در خواست تندروانه و انقلابي مطرح گرديد. ثانيا اكثر مفاد آن مطابق با قانون اساسي بوده است و مهمتراز همه اينكه استقلال و تماميت ارضي را محترم شمرده و به هيچ وجه خواستار جدايي و استقلال آذربايجان نمي باشد و فقط تقاضاي خود مختاري مدني و آزادي در امور داخلي را مطرح نموده است.
    با توجه به عواملي چون آمادگي شرايط و زمينه هاي اجتماعي و وجود نارضايتي وسيع در ميان آذربايجانيان، همچنين حمايت موثر دولت شوروي، فرقه دموكرات توانست در اندك مدتي دامنه نفوذ خود را به شدت و با سرعت افزايش دهد. به طوريكه همزمان با تشكيل جلسه هئيت موسسان فرقه كه طي آن پيشه وري به عنوان صدر فرقه انتخاب شد، محمد بيريا، صدر اتحاديه هاي كارگري استان آذربايجان پيوستن اين اتحاديه ها و صادق پادگان و زينالعابدين قيامي الحاق تشكلات محلي حزب توده را به فرقه دموكرات اعلام نمودند.v بنابراين فرقه تازه تاسيس دموكرات آذربايجان به سازمان حاضر و آماده اي دست يافته و با تثبيت تشكيلات خود به انتشار برنامه ها و اقدام به جذب اعضا پرداخت.
    با وجود گذشت سالهاي متمادي از واقعه آذربايجان اهداف فرقه دموكرات، هنوز هم در ميان هاله اي از ابهام قرار دارد و دستيابي به نظري كه مورد اجماع پژوهشگران و صاحبنظران باشد دور از دسترس به نظر مي رسد، اين امر شايد از اين واقعيت سرچشمه مي گيرد كه اهداف مورد نظر رهبران فرقه مدام در حال تغيير بود و احتمالااين تشتت و تشكيك نيز معلول عدم استقلال راي سردمداران و رهبران آن باشد. و اينكه آنها مجبور بودند با تغيير سياستهاي شوروي برنامه هاي خود را تغيير دهند. در هر حال با بررسي سلسله وار و گام به گام نقطه نظرات و آراء گردانندگان تشكيلات فرقه دموكرات آذربايجان - كه ازدرخواست تشكيل انجمنهاي ايالتي و ولايتي و خود مختاري مدني تحت لواي دولت ايران تا تشكيل مجلس ملي آذربايجان و تاسيس حكومت جمهوري دموكراتيك آذربايجان نوسان داشت- سعي در روشن ساختن مقاصد و اهداف رهبران فرقه دموكرات خواهيم نمود.همانطور كه اشاره كرديم فرقه دموكرات در اولين بيانيه خود، كه بلافاصله پس از اعلام موجوديت رسمي منتشر شد، تقاضاي “آزادي داخلي و مختاريت مدني” براي مردم آذربايجان، البته با حفظ استقلال و تماميت ارضي ايران و تحت لواي دولت ايران، تشكيل انجمنهاي ايالتي و ولايتي كه در قانون اساسي صراحتا بدان اشاره شده بود، تدريس زبان آذربايجاني در مدارس آذربايجان و برخي اصلاحات ديگر را بعنوان اهداف و خواسته هاي فرقه اعلام نموده بودند. در اين مرحله خواست آنها كسب آزادي و بر قراري رژيم دموكراسي ابتدا در آذربايجان و سپس در سراسر ايران بود و به هيچ وجه صحبت از جدايي و استقلال و تشكيل حكومت جديد به ميان نمي آيد.
     پس از تشكيل فرقه دمكرات پيشه وري در يك سخنراني در حاليكه با انگشت خود نقشه ايران را در هوا رسم ميكرد گفت : “من آشكارا مي گويم كه تمام حرفها و خواسته هاي ما خارج از اين نقشه نيست و در داخل سرحدات ايران است...”.iv همچنين در جاي ديگر تاكيد كرد: “من به استقلال ايران كاملاعلاقه مندم و فكر دادن يك وجب از خاك آن به كشور ديگري ابدا در ميان نيست. ما حقوق داخلي و مختاريت مدني را كه قانون اساسي به ما داده است خواهانيم مسئله زبان نيز جزيي از آن است....”.iiv به هر تقدير روز 29 /7/ 1324 “كنگره خلق آذربايجان” در اقدامي نمادين به وسيله حاج عظيم خان برادر ستار خان افتتاح شد.iiiv روز افتتاح كنگره هنوز روزنامه آذربايجان بعنوان ارگان فرقه دموكرات از تشكيل انجمنهاي ايالتي و ولايتي دفاع مي كرد و مينوشت: “مردم آذربايجان قانون اساسي را زنده خواهند كرد و انجمن هاي ايالتي و ولايتي و خود مختاري را تشكيل خواهند داد و در عمل بر خلاف اكاذيب دشمنان نشان خواهند داد كه طرفدار جدي استقلال ايران هستند و هيچ وقت تجزيه آذربايجان را نخواستهاند و نخواهند داشت.”xiتا جلسه اول كنگره وضع همچنان بر همين منوال بود در اين جلسه دكتر آخوند زاده نماينده روشنفكران تبريز در نطق خود گفت: “روشنفكران تبريز به خوبي مي دانند كه علاج دردهاي ما در تشكيل انجمن هايي ايالتي و ولايتي است لذا ما اقدام جدي در تشكيل آن را خواستاريم.”xاما از جلسه دوم كنگره رويه تغيير كرد و زمزمه هايي از تغيير حكومت و تشكيل حكومت به گوش رسيد در اين جلسه پيشه وري طي نطقي ضمن ارائه شرحي از اوضاع و احوال آذربايجان در دوره رضا شاه و ظلمهايي كه در حق مردم آذربايجان شده بود گفت: “... ما اول در آذربايجان حكومت ملي به وجود خواهيم آورد. ما خود مختاري آذربايجان را به دست آورده و مملكت خود را آباد و سعادتمند خواهيم ساخت و ساير ايالات ايران نيز از اين كار نيك ما درس خواهند گرفت... اين كنگره بايد تصميم بگيرد. بايد عده اي را انتخاب كرده و به تمام دنيا اعلام كند كه ما حق خود را مي خواهيم. ما از اين حكومت ارتجاعي بي خبريم. اين حكومت مال ما نيست، او خود سرانه و به زور سر كار آمده... بايد در آذربايجان و ايران حكومتي سر كار آيد كه مردم در انتخاب آن دخيل باشند.”ixبا تشكيل سومين جلسه، اعضاي فرقه پا را فراتر نهادند و رسما و علنا اعلام كردند كه تشكيل انجمنهاي ايالتي و ولايتي كافي و وافي به مقصود نبوده و بايد به جاي آن مجلس ملي آذربايجان را تشكيل داد. در اين جلسه ضمن اين كه برخي از اعضا ي كنگره مانند علي شبستري و... همچنان به تشكيل انجمنهاي ايالتي و ولايتي معتقد بودند، اكثريت راي ديگري داشت و هر يك طي نطقي لزوم و ضرورت تشكيل مجلس ملي را متذكر شدند : فتاحي نماينده مشكين شهر گفت : “... من خيال مي كنم كه اكنون براي ملت آذربايجان مجلس ملي افضل و لازم تر از انجمنهاي ايالتي و ولايتي است...” خرمدل نماينده كار خانه كبريت سازي اظهار داشت : “... به نظر من انجمن ولايتي چاره دردهاي ما نيست. در پايان سخنم مي گويم زنده باد مجلس ملي آذربايجان، ما بايد مجلس ملي خود را افتتاح كنيم زماني” نماينده هشترود نيز گفت : “... عوض انجمن ايالتي و ولايتي مجلس ملي لازم است” هلال ناصري ضمن تا ييد صحبتهاي اين نمايندگان ادامه داد: “مجلس مو سسان اساس مشروطيت ماست، شما به آنها اهميت بدهيد، اين كنگره نيز مجلسي نظير مجلس موسسان است و شما نماينده پنج ميليون نفريد، من پيشنهاد مي كنم اين مجلس موسسان عوض انجمن ايالتي و ولايتي مجلس ملي ما را تشكيل دهد. چشم آذر هم گفت: “29 سال قبل در ايرا ن انجمن ايالتي و ولايتي تشكيل شده است، ما اين مجلس را مجلس ملي بناميم و براي تكميل مختاريت آذربايجان، نيروهاي مسلح ملي آذربايجان تشكيل شود.” بالاخره پيشه وري رشته كلام را در دست گرفته و با بيان اينكه “اينجا مجلس موسسان است و به نظر من بايد در تصميمات آن تكليف انتخاب مجلس ملي يا انجمن ايالتي روشن شود” قرار بر اين شد تا اخذ تصميم نهايي در اين مورد به عهده كمسيوني مركب از پنج نفر گذاشته شود.”iixمذاكرات كنگره و رايزنيهاي كميسيون پنج نفره نهايتا با تصويب و انتشار اعلاميه اي خطاب به “حكومت مركزي ايران و دول منظم دموكراسي جهان” پايان يافت. در اين اعلاميه بر خود مختاري آذربايجان البته در چهار چوب دولت ايران بعنوان حق ملت آذربايجان تا كيد نموده خواستار تشكيل حكومت ملي، برقراري رژيم دموكراسي، تشكيل مجلس ملي، رسميت يافتن زبان آذربايجاني در ادارات و مدارس آذربايجان گرديد. همچنين اعلام گرديد: “ كنگره ملي كه به امضا و شركت يكصدو پنجاه هزار نفر با نمايندگي هفتصد نفر از نقاط مختلف آذربايجان تشكيل يافته طبق اراده ملت آذربايجان خود را مجلس موسسان ناميده براي اداره امور داخلي آذربايجان هئيتي عبارت از سي و نه نفر انتخاب و با مقامات صلاحيتدار داخل مذاكره شوند و ضمنا انتخابات مجلس ملي آذربايجان و مجلس شورا ي ملي راعملي سازند.”iiixاين تصميات در حالي از سوي كنگره اتخاذ مي شود كه فرقه دموكرات به سرعت در حال گسترش نفوذ خود در آذربايجان بود، فدائيان فرقه دموكرات به عنوان بازوي نظامي اين تشكل سياسي با حمله به پادگان هاي نظامي كنترل شهرهاي آذربايجان را يكي پس از ديگري بدست ميگرفتند. به طوري كه تا اواخر آبان دموكراتها بر اكثر نقاط آذربايجان مسلط شده و كنترل شهرها و روستاها را در اختيار گرفتند.vix حمايت و پشتيباني نيروهاي شوروي در ايران از فرقه دموكرات، مهمترين عامل گسترش سريع و نفوذ نسبتا آسان دموكراتها در آذربايجان بود. زيرا نيروهاي شوروي علاوه بر تقويت نيرو هاي نظامي دموكرات با ايجاد موانعي مانع از استقرار حاكميت دولت در آذربايجان ميشدند آنان با ايجاد موانعي چون؛ ممانعت از حركت ستونهاي ارتش ايران در شريف آباد قزوين (كه عازم آذربايجان بودند)، خلع سلاح حاكمان مخالف با انتصاب سيد مهدي فرخ به استانداري آذربايجان، محدود كردن قواي شهرباني و...vx تاثير بسزايي در موفقيت سريع دموكراتها داشتند. به هر تقدير، هئيت ملي آذربايجان كه به موجب راي كنگره ملي آذربايجان اداره امور را بدست گرفته بود با صدور اعلاميه اي كه در تاريخ 2/9/1324 منتشر شد، دستور انتخابات مجلس ملي آذربايجان را صادر نمود. در اين اعلاميه آمده بود “... دستور داده مي شود از امروز دوم آذر ماه تا چهارم آذرماه در سراسر آذربايجان آگهي انتخابات مجلس ملي انتشار يابد. سه روز بعد از انتشار آگهي انتخابات بايد در سراسر آذربايجان اخذ راي شروع و روز 12 آذر ماه خاتمه يابد. - رئيس هئيت ملي آذربايجان علي شبستري.”ivx
    ادامه دارد...
    پي نوشت ها
     i - مقصودي، همان، ص .80
     ii - نجفقلي پسيان، مرگ بود، بازگشت هم بود ( تهران، شركت سهامي چاپ، 1327 ) ص 21 و خانبا با بياني، غائله آذربايجان ( تهران، زرياب، سال 1357 ) ص .149
     iii - ن. جامي، گذشته چراغ راه آينده است ( تهران، ققنوس، چاپ جديد پاييز 1361 ) ص .279
     vi - پيشين، ص 283، و نيز بياني، همان، ص .150
     v - پسيان، همان، صص 23 - 21، جامي، همان، ص .287
     iv - روزنامه آذربايجان، شماره 4، مورخه 25/ 6/ .1324
     iiv - پيشين، شماره 12،مورخه 3/ 7/ .1324
     iiiv - پيشين،”سبب را بايد گفت”، شماره 56،مورخه 29/ 7 /.1324
     xi - پيشين.
     x - پيشين، شماره 60، مورخه 30/ 7/ .1324
     ix -پيشين، شماره 61 مورخه 1/ 9/ .1324
     iix - تمام مذاكرات سومين جلسه كنگره خلق آذربايجان از مقاله “ خلق كنگر سينين او چونجي جلسه سي” درج در روزنامه آذربايجان شماره 62، مورخه 2/ 9/ 1324 نقل شده است،
     iiix - بر گرفته از اعلاميه (دكلاراسيون ) كنگره ملي آذربايجان به نقل از روزنامه آذربايجان شماره 61 مورخه 4 / 9 / .1324
     vix - بياني، همان، ص 156، جامي، همان صص 314 - .313
     vx - بياني، همان صص 120 - .112
     ivx - آذربايجان، شماره 62، مورخه 2/9/.1324
    
    
    
    
    
    مروري بر غائله آذربايجان / پيشه وري در آيينه تاريخ آذربايجان حجت الله كريمي
    


 روزنامه رسالت، شماره 6787 به تاريخ 4/6/88، صفحه 18 (تاريخ)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 1051 بار
    



آثار ديگري از "حجت الله كريمي"

  كارنامه روشن دفاع جوانمردانه ايران در جنگ تحميلي
حجت الله كريمي، كيهان 24/8/93
مشاهده متن    
  عراق و ايران از گذشته تا قرارداد الجزاير / بررسي تاريخچه روابط ايران و عراق
حجت الله كريمي، رسالت 2/7/91
مشاهده متن    
  انقلابي پيش از انقلاب / نگاهي به تاثيرات و پيامدهاي قيام 15 خرداد در موضع و وضعيت روحانيون
حجت الله كريمي، رسالت 17/3/91
مشاهده متن    
  نگاهي به وقايع منجر به انقلاب فرهنگي
حجت الله كريمي، رسالت 3/2/91
مشاهده متن    
  به نام مصدق به كام منافق / نگاهي به اولين بزرگداشت سالروز درگذشت دكتر محمد مصدق
حجت الله كريمي، رسالت 14/12/90
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
مجله روانشناسي و روانپزشكي شناخت
متن مطالب شماره 6 (پياپي 506)، 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است