|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه رسالت88/6/8: مروري بر غائله آذربايجان
magiran.com  > روزنامه رسالت >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 9439
پنج شنبه 2 اسفند 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID2829
magiran.com > روزنامه رسالت > شماره 6790 8/6/88 > صفحه 17 (تاريخ) > متن
 
      


مروري بر غائله آذربايجان
پيشه وري در آيينه تاريخ آذربايجان

نويسنده: حجت الله كريمي

... انتخابات در زمان مقرر انجام شد و طي آن كه براي اولين بار در ايران زنان نيز شركت داشتند، هشت نماينده از حوزه هاي مختلف انتخاب شدند.1 روز بيست و يكم آذر ماه مجلس ملي آذربايجان افتتاح و شروع به كار نمود، و در جلسه قبل از ظهر خود سيد جعفر پيشه وري را مامور تشكيل كابينه دولت ملي كرد. بعد از ظهر همان روز پيشه وري كابينه خود را به شرح زير به مجلس معرفي كرد: سيد جعفر پيشه وري؛ نخست وزير، دكتر سلام ا... جاويد؛ وزير كشور، جعفر كاويان؛ وزير قشون خلق، دكتر مهتاش؛ وزير كشاورزي، محمد بيريا؛ وزير فرهنگ، دكتر اورنگي؛ وزير بهداري، غلامرضا الهامي؛ وزير دارايي، يوسف عظيما؛ وزير دادگستري، كبيري؛ وزير راه، پست، تلگراف و تلفن، رضا رسولي؛ وزير تجارت و اقتصاد. همچنين تا تعيين وزير كار وظايف آن وزارتخانه را نخست وزير بر عهده گرفت.2 پس از معرفي كابينه، پيشه وري بر نامه دولت را به مجلس ارائه كرد، در اين برنامه علاوه بر ذكر مفادي كه قبلابه عنوان خواستها، اهداف و برنامه هاي فرقه دموكرات مطرح شده بود، شناساندن مختاريت داخلي آذربايجان به تمام دنيا، تشكيل قشون ملي، تقسيم اراضي خالصه و املاك مالكيني كه آذربايجان را ترك كرده اند بين دهقانان، احترام به آزادي عقيده، قبول حقوق متساوي براي هموطنان ]غير آذري[ كه در آذربايجان زندگي مي كنند.3 نيز گنجانده شده بود. اما نكته مهم اينكه در اين مرحله نيز حاكميت دولت مركزي به رسميت شناخته شده و حرفي از استقلال و جدايي آذربايجان به ميان نيامده ودر برنامه دولت پيشه وري صراحتا به اين موضوع اشاره شده بود.4 همچنين پيشه وري به عنوان نخست وزير دولت ملي آذربايجان علت منظور نداشتن منصب وزارت خارجه در هيئت دولت دموكرات را نشانه اي براي عدم تمايل آنها به جدايي ايران مي دانست. و معتقد بود روابط دولت ملي آذربايجان با ساير دولتهاي خارجي همان مشي وزارت خارجه ايران است.5 همچنين اين مواضع دموكراتها يعني تاكيد بر عدم استقلال خواهي در عين حال تقاضاي خود مختاري و آزادي داخلي براي آذربايجان در جريان مذاكراتي كه بين نمايندگان دولت مركزي به رياست مرتضي قلي خان بيات و هئيت ملي آذربايجان انجام شد همچنان به قوت خود باقي بود.6 اما پس از برگزاري انتخابات مجلس و تشكيل مجلس ملي آذربايجان و متعاقب آن تشكيل دولت ملي آذربايجان (كه ذكر آن رفت) و پس از اينكه دموكراتها آخرين پايگاه مقاومت و نماد حاكميت دولت مركزي يعني پادگان رضاييه (اروميه) را در بيست و هشتم آذر 1324 تصرف نمودند7 و عملاكنترل تمامي نقاط آذربايجان به دست آنها افتاد، تغيرات محسوسي در رويه سياسي شان پديد آمد و همان گونه كه در ادامه به ذكر آن خواهيم پرداخت نغمه هاي استقلال خواهي و تاسيس جمهوري دموكراتيك آذربايجان در مناطق تحت كنترل دموكراتها طنين انداز شد. پس از تشكيل دولت ملي آذربايجان، مير تيمور يعقوباوف كميسر امور داخله آذر بايجان شوروي ميرزا ابراهيماوف، نماينده ويژه دولت آذربايجان ]شوروي[ در امور آذربايجان ايران واستپان يميلانوف كميسرامنيت دولتي اين كشور در گزارش مسبوطي در مورد وضعيت آذربايجان ايران به مير جعفر باقراوف مسائل و نكات مهمي را به وي متذكر شدند. كه ار نقطه نظر مقاله حاضر حائز اهميت فراواني است.
    در گزارش ياد شده آمده بود كه رهبران فرقه از اين امر واهمه دارند كه حتي اگر خود مختاري آذربايجان توسط خود محمد رضا شاه نيز به رسميت شناخته شود، بعد از خروج نيروهاي شوروي از ايران اين وضعيت مي تواند عميقا دگرگون شده و حكومت ايران با استفاده از خلاء حاصل از خروج نيروهاي شوروي، با اعزام نيرو دولت خود مختار آذربايجان را محو و نابود خواهد كرد. همچنين در اين گزارش آمده بود آنها (رهبران فرقه دموكرات) به اين نتيجه رسيده اند كه يگانه راه تامين حقوق ملي آذربايجانيها ايجاد يك حكومت دموكراتيك توده هاي مستقل طبق الگوي جمهوري توده اي مغولستان مي باشد.8
    و نيز رهبران فرقه دموكرات در قسمتي از گزارشي كه در تاريخ دوم دي ماه 1324 در مورد كارهاي انجام شده در آذربايجان براي باقر اوف ارسال كردند، اظهار داشتند: “در قرن بيستم خلق آذربايجان براي برقراري حكومت دموكراتيك قرباني هاي بي شماري داد ه است. ستارخان و باقر خان را فريب دادند و به تهران دعوت كردند و آنها را در آنجا وحشيانه به قتل رساندند. مبارزه عدالتخواهانه خياباني را خفه كردند و در حال حاضر حكومت ايران در برابر جنبش ملي و قانون خلق آذربايجان، روش خصمانه اي اتخاذ كرده است آذربايجان جنوبي با داشتن زبان و ادبيات و كادرهاي لايق، خود قادر است سر نوشت پنج ميليون آذربايجاني را به دست خود آنها بسپارد سه سال قبل از منشور آتلانتيك كه به امضاي دولتهاي بزرگ دموكراتيك رسيده به خلق آذربايجان حق داشتن يك زندگي مستقل را اعطا كرده است. ما معتقديم كه با در نظر گرفتن شرايط كنوني براي دفاع از حقوق پنج ميليون آذربايجاني، بايد در آذربايجان حكومت جمهوري مستقل و دموكراتيك بر قرار شود. خلق آذربايجان در جهت ايجاد دولت مستقل ملي بايد از حقوق قانوني خود استفاده كند.”9 همچنين در اين نامه از امكان پيوستن دو “جمهوري برادر” ( آذربايجان شوروي و آذربايجان ايران) صحبت به ميان آمده و حتي مرز هاي شرقي و جنوبي اين جمهوري نيز تعيين شده بود.10مير جعفر باقراوف، رئيس جمهور آذربايجان شوروي كه در تمامي مراحل جنبش آذربايجان نقش فعال و بسيار تاثير گذاري ايفا نموده بود پس از دريافت گزارشهاي مذكور طي نامه اي در تاريخ سي و يكم دسامبر 1945/ دهم دي ماه 1324، توصيه هايي به پيشه وري ارائه كرده و از رهبران فرقه دموكرات آذربايجان مي خواهد خواست خود را درباره خود مختاري و يا استقلال، دقيقا بيان كنند11 گويا پس از دريافت اين نامه تعدادي از رهبران فرقه در بيست و ششم دي ماه 1324 سندي تحت عنوان درخواستهاي خلق آذربايجان تهيه و امضاء مي كنند در اين سند كه به امضاي پيشه وري، شبستري، پادگان، بيريا و سلام ا... جاويد رسيد، امكان تشكيل يك جمهوري مستقل ملي دموكراتيك در آذربايجان، بر اساس اصول زير بررسي شده بود : 1- كشور ما جمهوري ملي و دمكراتيك آذربايجان ناميده مي شود.
    2- ارگان هاي اين جمهوري دموكراتيك به طور مستقيم با راي مخفي انتخاب خواهد شد. 3- براي بحث در باره قانون اساسي و تصويب آن كه سرنوشت سرزمين ما را رقم خواهد زد، در آينده اي نه چندان دور مجلس موسسان به شيوه اي كاملادموكراتيك تشكيل خواهد شد4- قانون اساسي جمهوري ملي- دموكراتيك،آزادي بيان، مطبوعات و مذهب عموم هموطنان را تضمين خواهد كرد.5- براي نزديك كردن ارگانهاي دولتي با توده هاي وسيع خلق و در جهت برقراري حاكميت ملي، انتخابات انجمنهاي بخش، محلي و ولايت در سراسر آذربايجان به عمل خواهد آمد تا نظارت خلق بر اعمال ما موران دولتي تامين شود. 6- جمهوري ملي - دموكرات آذربايجان، در تمام عرصه ها حق مالكيت خصوصي را به رسميت مي شناسد و از هيچ گونه كوشش براي رشد اقتصادي و تامين رفاه مردم كوتاهي نخواهد كرد. 7- براي بهبود وضع روستاها و در جهت تامين وسايل جديد كشاورزي تمام اراضي دولتي(خالصبحات ) و زمينهاي مالكاني كه از آذربايجان گريخته اند ميان دهقانان تقسيم خواهد شد 8- براي رفع بيكاري در كشور و در جهت بهبود وضع طبقه كارگر موسسات موجود فعالتر خواهد شد و كار خانه هاي جديد تاسيس مي شود. 9 - جمهوري ملي - دموكراتيك آذربايجان، در آينده نزديك براي استفاده از ثروت هاي زير زميني كه تا كنون به خاطر بي توجهي دولت ايران عاطل مانده اند، تدابيري اتخاذ خواهد كرد. خلق ما براي اين مسئله اهميت بسياري قائل است و اميد وار است كه با حل آن وضع اقتصادي بهبود قابل توجهي يابد.
    10- با در نظر گرفتن اينكه حكمرانان ديكتاتور، طي قرن متمادي كشور را از تمدن پيشرو جهاني به دور نگاه داشته اند جمهوري ملي - دموكراتيك آذربايجان توسعه علم، فن و فرهنگ را در صدور و ظايف خود قرار داده است. 11- ما با در نظر گرفتن داده هاي تاريخي، جغرافيايي و مردم شناسي شهرهاي مشروحه زير را در تركيب جمهوري ملي - دموكراتيكي كه تشكيل مي دهيم وارد مي كنيم : تبريز، اردبيل، اروميه، مياندوآب، مراغه، سلماس، خوي، مرند، ميانه، انزلي، ماكو، اهر، هروآباد، زنجان، قزوين و همدان. ما مرزهاي جمهوري خود را در نقشه اي كه پيوست اين سند است مشخص كرده ايم بيش از 95 درصد اهالي شهرها و روستا هايي كه در اين نقشه آورده شده اند، آذربايجاني ها تشكيل مي دهند
    12- نقشه پيوست اراضي كردستان شمالي را نيز در بر مي گيرد مرز هاي اين اراضي پس از حل مسئله تشكيل حكومت در كردستان شمالي تعيين خواهد شد.12اما پس از تدوين و امضاي اين سند از سوي رهبران جنبش آذربايجان جريان حوادث طوري رقم خورد كه “خواستهاي خلق آذربايجان” نتوانست جامه عمل پوشيده و صورت تحقق يابد. زيرا در بهمن ماه 1324 قوام السلطنه، سياستمدار كهنه كار به نخست وزيري انتخاب شد و رويه ايي كه در دولت خويش پيش گرفت علي رغم بر انگيختن برخي خوشبينيها سر انجام موجب سقوط “دولت ملي آذربايجان” گرديد. احمد قوام روز 18 / 11 / 1324 كابينه خود را به مجلس و شاه معرفي نمود و روز 29 / 11/ 1324، به دعوت استالين و براي حل و فصل مسائل في مابين دولتين و به طور مشخص مذاكره در مورد مسئله آذربايجان عازم مسكو گرديد.13 هر چند مذاكرات قوام با مقامات شوروي كه حول سه محور 1- نفت شمال 2- مسئله آذربايجان و 3- تخليه خاك ايران توسط روسها انجام شد و حدود پانزده روز نيز ادامه داشت ظاهرا بدون رسيدن به توافق مشتركي پايان يافت، اما با عملي شدن قولي كه استالين در آخرين ديدارش با قوام به وي داده بود14 يعني با ورود ساد چيكف بعنوان سفير جديد شوروي به تهران و مذاكرات و توافقاتي كه بين او و قوام به عمل آمد. و البته با اولتيماتومي كه ترومن رئيس جمهور وقت آمريكا به استالين داد.15 سرانجام روسها نيروهاي خود را از ايران خارج كرده و متعاقب آن حمايت از جنبش آذربايجان را متوقف ساختند. شورويها كه از طرفي با عقد قرارداد قوام - ساد چيكف راه رسيدن به خواسته هاي خود، مخصوصا امتياز نفت شمال را هموار مي ديدند و از طرف ديگر حاضر نبودند رو در روي آمريكا قرار گيرند نيروهاي خود را از ايران خارج كرده و دست از پشتيباني فرقه دموكرات برداشته و آنها را در مقابل دولت مركزي تنها گذاشتند. البته اين اولين بار نبود كه دولت شوروي از جنبشي در ايران حمايت كرده و زماني كه به مقصود خود نايل مي شد استراتژي خود را كاملاتغيير مي داد.در هرحال رفته رفته پس از انعقاد قرارداد قوام - ساد چيكف سران فرقه دموكرات كه خود را يكه و تنها يافته و از طرفي ديگر از سوي دولت شوروي به ميانه روي و مذاكره و مصالحه با دولت دعوت مي شدند ناچار به عقب نشيني از مواضع تند خود شدند و در اين ميان جمهوريخواهي و تشكيل دولت جمهوري دموكراتيك آذربايجان به بوته فراموشي سپرده شد. طي مذاكرات متعددي كه ميان رهبران فرقه دموكرات آذربايجان و نمايندگان دولت مركزي انجام پذيرفت علي رغم وجود برخي اختلافات سر انجام موافقت نامه اي در بيست و سوم خرداد 1325بين پيشه وري ومظفر فيروز معاون سياسي قوام به امضا رسيد16 و براساس آن مجلس ملي آذربايجان بعنوان انجمن ايالتي و ولايتي، و وزراي “دولت ملي آذربايجان” به عنوان كارمندان دولت مركزي ابقاء شدند. همچنين در برخي موارد نيز توافقاتي بعمل آمده و البته منوط به تصويب مجلس پانزدهم كه قرار بود در آينده اي نزديك تشكيل شود گرديد.17
    به هر حال با بازيهاي سياسي ماهرانه اي كه از سوي قوام صورت مي گرفت و با ترفند هاي مختلف، قول و قرارها و وعده وعيدهاي فراوان، نهايتا نيروهاي دولتي ظاهرا و به بهانه تامين امنيت انتخابات مجلس پانزدهم در تاريخ نوزده آذر 1325 رهسپار فتح آذربايجان شدند. رهبران فرقه دموكرات كه ابتدا مصمم به دفاع بوده و به همين منظور نيرو هاي خود را سازمان داده و با اعلاميه هاي متعدد مردم را به دفاع فرا خوانده بودند، دچار ترديد راي گرديده و علي رغم مقاومتهاي اوليه نيروهاي فداييان و ديگر نيرو هاي مدافع آذربايجان، سر انجام پيشه وري با دريافت دستوري از مسئولين سياسي شوروي كه در آن رسما به او دستور مي داد كه نيروهاي مسلح آذربايجان نبايد در برابر نيروهاي دولتي مقاومت كنند.18 مجبور به ترك مقاومت و نيز ترك ايران گرديد. و محمد بي ريا كه پس از پيشه وري به سمت دبير كلي فرقه انتخاب شده بود روز بيستم آذرماه با صدور قطعنامه اي با ورود “نيروهاي تامينه دولتي به آذربايجان” موافقت كرد. و نيروهاي دولتي وارد تبريز شده به “غائله آذربايجان” خاتمه دادند.19
    پي نوشت ها:
     1 - بياني، همان ، صص 220 - .218
     2 - جامي، همان، صص 323 - 322 ، بياني، همان، ص 221 و نيز تورج اتابكي آذربايجان در ايران معاصر ترجمه محمد كريم اشراق ( تهران، توس، 1376 )
     3 - روزنامه آذربايجان، شماره 87 مورخه 22 / 9 / .1324
     4 - همانجا.
     5 - لوئيس فاوست، ايران و جنگ سرد ( بحران آذربايجان 25 - 13 24 )، ترجمه كاوه بيات، ( تهران، موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه چاپ اول 1374 ) ص 100 .
     6 - مذاكرات نمايندگان هئيت ملي با آقاي بيات ، نقل از روز نامه آذربايجان شماره 76 مورخه 20 / 9 / .1324
     7 - بياني، همان، ص222 .
     8 - گزارش، ميرزا ابراهيم اوف، مير تيمور يعقوب اوف و استپيان يميلانوف به مير جعفر باقر اوف رئيس جمهور آذربايجان شوروي. نقل از: جميل حسنلي، فراز و فرود فرقه دموكرات آذربايجان به روايت اسناد محرمانه آرشيو هاي اتحاد جماهير شوروي، ترجمه منصور همايي ( تهران، نشرني، چاپ دوم، 1384 ) صص92 93 .
     9 - گزارش پيشه وري، شبستري، دكتر جاويد و بي ريا به باقراوف، نقل از حسنلي، همان ص ص 108 - 107
     10 - پيشين، ص .108
     11 - حسنلي، همان، ص 120.
     12 - سند “خواست هاي خلق آذربايجان” نقل از: حسنلي، همان، صص 120 -119 .
     13 - جامي، همان، ص379 .
     14 - حسنلي، همان، ص 136 .
     15 - در مورد التيما توم ترومن به استالين راجع به تخليه خاك ايران، تا كنون سند كتبي منتشر نشده است، اما اكثر پژوهشگراني كه به گونه اي به اين مسئله توجه داشته اند، صحت وجود آن را مورد تا ئيد قرار داده اند براي نمونه، ن.ك به: فاوست، همان ص 224، حسنلي، همان، ص 250، جامي همان ص 395 .
     16 - در مورد مشروح مذاكرات ن.ك به: جامي، همان ص ص 414 - 403 و بياني، همان، صص 561 - 521 .
     17 - براي آگاهي از متن كامل موافقت نامه ن.ك به: جامي، همان صص 414 - 412.
     18 - جامي، همان ص 465،
     19 - در مورد چگونگي پايان قضيه آذربايجان ن.ك به: حسين فردوست، ظهور و سقوط سلطنت پهلوي، ( تهران، اطلاعات،. چاپ دوم، 1371 ) ج 1 صص 153 - 150، جامي، همان، صص 466 - 455 و نيز بياني همان صص 640 - 588 .
    
    
    
    
    
    مروري بر غائله آذربايجان / پيشه وري در آيينه تاريخ آذربايجان حجت الله كريمي
    


 روزنامه رسالت، شماره 6790 به تاريخ 8/6/88، صفحه 17 (تاريخ)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 329 بار
    



آثار ديگري از "حجت الله كريمي"

  كارنامه روشن دفاع جوانمردانه ايران در جنگ تحميلي
حجت الله كريمي، كيهان 24/8/93
مشاهده متن    
  عراق و ايران از گذشته تا قرارداد الجزاير / بررسي تاريخچه روابط ايران و عراق
حجت الله كريمي، رسالت 2/7/91
مشاهده متن    
  انقلابي پيش از انقلاب / نگاهي به تاثيرات و پيامدهاي قيام 15 خرداد در موضع و وضعيت روحانيون
حجت الله كريمي، رسالت 17/3/91
مشاهده متن    
  نگاهي به وقايع منجر به انقلاب فرهنگي
حجت الله كريمي، رسالت 3/2/91
مشاهده متن    
  به نام مصدق به كام منافق / نگاهي به اولين بزرگداشت سالروز درگذشت دكتر محمد مصدق
حجت الله كريمي، رسالت 14/12/90
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
مجله روانشناسي و روانپزشكي شناخت
متن مطالب شماره 6 (پياپي 506)، 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است