|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه دنياي اقتصاد89/7/8: نقد خاطرات ابوالحسن ابتهاج-1
magiran.com  > روزنامه دنياي اقتصاد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4053
چهارشنبه سوم خرداد ماه 1396



خدمات سايت




 
MGID3360
magiran.com > روزنامه دنياي اقتصاد > شماره 2190 8/7/89 > صفحه 31 (تاريخ اقتصاد) > متن
 
 


نقد خاطرات ابوالحسن ابتهاج-1




    
    عليرضا عروضي منتقد كتاب خاطرات ابوالحسن ابتهاج از ابتدا پذيرفته است كه همه مديران درجه اول در دوران سلطنت پهلوي ها را قدرت هاي بزرگ دستچين كرده و در نهادهاي دولتي مي گذاشتند.
    اين نگاه موجب شده است كه نويسنده ابتهاج را نيز در زمره همين دسته از مديران قرار دهد و اختلاف او با شاه را ناشي از حمايت آمريكايي ها از ابتهاج بداند. او در نقد خاطرات ابتهاج ضمن بيان نكته ياد شده، مي نويسد شاه با هر فردي كه به لحاظ دانش و بينش نيرومندتر از او تشخيص داده مي شد برخورد حذفي مي كرد و براي حذف ابتهاج از شريف امامي كمك گرفت و... . اين مطلب از ماهنامه دوران گرفته شده است.
    ناشر ايراني كتاب «خاطرات ابوالحسن ابتهاج»، در متن كوتاهي تحت عنوان «ديباچه ناشر» خلاصه اي از زندگينامه وي را عرضه داشته، اما مشخص نكرده كه چگونه امتياز نشر اين اثر را به دست آورده است. در اين ديباچه تاريخ جلاي وطن ابتهاج سال 1365 خورشيدي، بعد از فروش كامل سهام بانك ايرانيان عنوان مي شود، اما در پيش گفتار آقاي ابتهاج كه در سن 92 سالگي وي و در لندن به نگارش درآمده، زمان خروج از كشور، ارديبهشت 1357 آن هم براي مدت كوتاهي با هدف معالجه چشم قيد شده است.
    
    
    زندگي نامه
    ابوالحسن ابتهاج در سال 1278 خورشيدي در رشت متولد شد و دوران تحصيلات ابتدايي خود را تا سن دوازده سالگي در اين شهر و سپس مدرسه تربيت تهران گذراند. در سال 1291خ به اتفاق برادرش براي ادامه تحصيل به پاريس رفت، اما پس از دو سال اقامت در اين شهر بنا به تصميم پدرش به بيروت انتقال يافت و در «كالج پروتستان سوريه» تحصيل خود را پي گرفت. در سال 1293خ براي گذراندن تعطيلات به ايران سفر كرده بود كه جنگ جهاني اول آغاز شد و نتوانست به لبنان بازگردد؛ بنابراين تا سال 1295خ در مدرسه آمريكايي رشت تحصيل كرد. در اين سال وي به تهران آمد و نزد دو خانم آمريكايي پانسيون شد و در همان جا به صورت خصوصي تعليم ديد. ديدار وي از رشت در تعطيلات مصادف بود با استقرار قواي انگليس در شمال براي مقابله با تهديدات نيروهاي بلشويك كه تازه در اتحاد جماهير شوروي به قدرت رسيده بودند. ابتهاج در رشت پيشنهاد فرمانده انگليسي ها را براي مترجمي پذيرفت. در جريان ايجاد حكومت انقلابي ميرزاكوچك خان در رشت ابتدا ابوالحسن ابتهاج و برادرش به دليل مخالفت با ميرزا دستگير و براي مدت كوتاهي زنداني مي شوند و سپس پدر وي دستگير و اعدام مي شود، از اين رو خانواده ابتهاج به تهران مي گريزند. ابوالحسن ابتهاج بعد از استقرار در تهران به استخدام بانك شاهي درمي آيد. پس از شانزده سال كار در اين بانك در سال 1315خ دولت، وي را استخدام مي كند و به عنوان مفتش دولت در بانك فلاحتي مشغول به كار مي شود.
    در بهمن 1316خ پست معاونت بانك ملي به ابتهاج واگذار شد و در سال 1319 به رياست بانك رهني رسيد. در پنجم دي ماه 1321 رياست بانك ملي را بر عهده گرفت و تا سال 1329 كه در زمان دولت رزم آرا عزل شد در اين سمت باقي ماند. در مرداد 1329 به عنوان سفير ايران در فرانسه انتخاب شد، اما برخي برخوردها وي را ناگزير به ترك مناصب دولتي كرد؛ بنابراين در فروردين 1331 مشاور مديرعامل صندوق بين المللي پول را پذيرفت.
    بعد از كودتاي 28 مرداد مجددا از وي درخواست شد تا به خدمت دولت درآيد؛ بنابراين در شهريور 1333 تصدي سازمان برنامه و بودجه را به عهده گرفت. در بهمن ماه سال 1337 كه از اين سمت عزل شد، اقدام به تاسيس بانك ايرانيان نمود. ابتهاج در آبان 1340 بازداشت شد و مدت هشت ماه را در زندان سپري كرد. پس از آزادي، ابتدا 25 درصد سهام بانك ايرانيان را به سيتي بانك آمريكا فروخت و سپس در سال 1356 كليه سهام خود را به هژبر يزداني واگذار نمود و براي هميشه به پاريس نقل مكان كرد.
    «دفتر مطالعات و تدوين تاريخ معاصر ايران» كتاب خاطرات ابتهاج را مورد نقد و بررسي قرار داده است. با هم مي خوانيم:
    خاطرات ابوالحسن ابتهاج به عنوان فردي كه در دوران حكومت سه پادشاه به امور مالي- بانكداري و برنامه ريزي اشتغال داشته و به تبع آن گفتني هاي بسياري درباره دوران آخرين پادشاه سلسله قاجار و سپس پهلوي ها دارد، از جمله آثار پركشش تاريخي براي همه اقشار، خاصه مديران اقتصادي، به حساب مي آيد. آنچه در دوران پهلوي دوم، ابتهاج را از اكثريت مديران متمايز مي ساخت، برخورد تند و حقارت آميزي بود كه وي با قاطبه مسوولان و نمايندگان مجلسين ملي و سنا داشت. علت چنين برخوردي آن بود كه ابتهاج در مقام رييس سازمان برنامه و بودجه، آنان را فاقد صلاحيت و به قدرت رسيده براساس وابستگي سياسي مي دانست. مسوول برنامه ريزي كشور از سال بعد از كودتاي 28 مرداد مراحل رشد را در امور بانكداري و مالي طي كرده بود و كارشناسي زبده به حساب مي آمد؛ بنابراين خويشتن را در مقايسه با چنين مديراني كه هم به لحاظ دانش و هم فرهنگ و اخلاق بيش از حد نازل بودند، بسيار متفاوت مي يافت.
    عبدالمجيد مجيدي كه بعدها در جايگاه ابتهاج قرار گرفت در اين مورد مي گويد: «يك دفعه حكومت افتاد دست عده اي كه از ديد اكثريت غرب زده بودند و ايجاد شكاف كرد و اين شكاف روز به روز بيشتر شد. تا به آخر [اكثريت مردم باور داشتند] كه اين گروهي كه حكومت مي كنند يك عده آدم هايي هستند كه نه مذهب مي فهمند، نه مسائل مردم را مي فهمند.» (خاطرات عبدالمجيد مجيدي، طرح تاريخ شفاهي هاروارد، انتشارات گام نو، ص 44) در همين حال، مخالفان سرسخت ابتهاج همچون جعفر شريف امامي- كه با درجه علمي تكنسيني به وزارت، نخست وزيري و رياست مجلس سنا رسيده بود و به آقاي 5 درصدي معروف گشت- علت بي اعتنايي ابتهاج به عناصر حكومتي دوران پهلوي دوم را توجه غيرمعمول به بيگانگان اعلام كرده اند: «معتقد به خارجي بود و ميل داشت كه كارها را با نظر آنها انجام بدهد و خيلي دست باز با آنها رفتار مي كرد و حال آن كه با ايراني ها خيلي شديد عمل مي كرد.» (خاطرات جعفر شريف امامي، طرح تاريخ شفاهي هاروارد، انتشارات سخن، ص 182) وي همچنين در زمينه برخورد تند ابتهاج با دست اندركاران وقت مي افزايد: وكلانسبت به او نظر خوبي نداشتند و از او ناراضي بودند. از اين جهت (كه) خيلي تند و خشن با آنها رفتار مي كرد.» (همان، ص 174)
    چنانكه در خاطرات ابتهاج به صراحت آمده وي عامل اين «كوتاه قدي» مديران را، بي هويتي پهلوي ها و به ويژه شخصيت متزلزل پهلوي دوم مي داند، اما وي در دوران مسووليتش احتياط مي كند و هرگز خود را با منشاء اين مشكل درگير نمي سازد. شاه نيز كه از پشتيباني آمريكا از رييس برنامه و بودجه كاملامطلع بود، جايگاه وي را محترم مي داشت، اما آنچه در نهايت موجب حذف كامل ابتهاج از قدرت شد يك اظهار نظر كارشناسانه بود كه نه به مذاق آمريكايي ها خوش آمد و نه شاه آن را پسنديد، ابراز مخالفت كارشناسانه رييس سازمان برنامه و بودجه با اختصاص عمده درآمد نفت به خريد تسليحات در راستاي برنامه هاي نظامي آمريكا بحثي است كه در ادامه به تفصيل به آن خواهيم پرداخت. در اين ميان آنچه موجب مي شد تا ابتهاج هرگز به فكر انتقاد از منشاء داخلي بي هويتي مديران نيفتد، مشاهده سرنوشت تلخ مديراني بود كه در اين خاطرات بر توانمندي هاي آنان تاكيد شده است. به طور كلي بايد گفت در تاريخ پهلوي ها سرنوشت مرداني از دربار كه توانمندي آنان تهديدي براي شاه به حساب مي آمد بسيار آموزنده است. اين مردان كه به لحاظ فهم و درك از استاندارد دربار شاهنشاهي؛ يعني شاه فراتر بودند و به سهولت با منويات و خواسته هاي غيرمنطقي حاميان شاه و شخص وي همراه نمي شدند (ولو با وجود وابستگي هاي پررنگ سياسي به قدرت هاي حامي سلطنت) از كينه و عداوت پهلوي ها مصون نمي ماندند. در ابتداي شكل گيري سلسله پهلوي، عجين شدن تداوم سلطه انگليس بر ايران و منابع نفتي آن با در قدرت بودن رضاخان، موجب شد كه بسياري از عناصر داراي قابليت هاي فكري و مديريتي بيشتر همچون تيمورتاش، سردار اسعد، نصرت الدوله و... مستقيما توسط منتخب لندن به قتل رسند يا مانند سيدضياءالدين طباطبايي مجبور به ترك كشور و همزيستي موقت با صهيونيست ها در فلسطين شوند. اين رويه در دوران حكومت پهلوي دوم با شدت بيشتري دنبال شد و حتي اعضاي برجسته دربار همچون برادر شاه (عليرضا) نيز - كه بسياري وي را لايق تر مي دانستند- از آن مصون نماندند. آنچه چنين وضعيتي را موجب مي شد پيوند انحصاري استعمارگران با راس هرم قدرت در حكومت هاي ديكتاتوري وابسته به عنوان بهترين راه تامين ثبات نسبي براي دستيابي به منافع حداكثري بود. در دوران پهلوي ها، انگليس و سپس آمريكايي ها بسياري از عناصر وابسته به خود را در ايران، آشكارا و بدون هيچ گونه پرده پوشي براي بقاي استبداد بي بديل مرتبط با خود قرباني مي نمودند. در حقيقت و براساس يك تحليل كلان، اين دولت ها منافع حداكثري و سهل الوصول مورد نظر خود را صرفا در پناه استمرار چنين حاكميت بومي ممكن مي پنداشتند.
    نقد خاطرات ابوالحسن ابتهاج-1
    


 روزنامه دنياي اقتصاد، شماره 2190 به تاريخ 8/7/89، صفحه 31 (تاريخ اقتصاد)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 518 بار

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
مجله مراقبت مبتني بر شواهد
متن مطالب شماره 1 (پياپي 22)، Spring 2017را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1396-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است