|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه دنياي اقتصاد91/3/23: اخلاق در چشم انداز نفع گرايي شخصي
magiran.com  > روزنامه دنياي اقتصاد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4549
دو شنبه 29 بهمن 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID3360
magiran.com > روزنامه دنياي اقتصاد > شماره 2663 23/3/91 > صفحه 28 (انديشه اقتصاد) > متن
 
 


اخلاق و اقتصاد 
اخلاق در چشم انداز نفع گرايي شخصي


نويسنده: مصطفي بيغم*

آدام اسميت، كه بر هر دو روي سكه «نفع شخصي» و «دست نامرئي» نام او ضرب شده، ابتدائا استاد «فلسفه اخلاق» بوده است. اين اقتصاددان انگليسي، هفده سال قبل از انتشار «ثروت ملل»، كتاب «تئوري عواطف اخلاقي»1 را نگاشته است.
    برخي كه نمي پذيرند اقتصاددان عقل گرا همزمان مي تواند يك معلم اخلاق باشد، عنوان مي كنند كه اسميت به «تئوري عواطف اخلاقي» قلبا باور نداشته و با نگارش آن مي خواسته جايگاه خود را به عنوان استاد فلسفه اخلاق تثبيت كند. تاكيد اينان بيشتر بر كتاب «ثروت ملل» اوست كه بخش عمده اش را پس از بازگشت از مسافرت اروپا و ديدار روشنگران فرانسوي از جمله ولتر و كنه نگاشته است. اما به گمان برخي ديگر، نه تنها كتاب اول از روي مصلحت نوشته نشده، بلكه اساسا «ثروت ملل» بسط و تعميم «تئوري عواطف اخلاقي» در ديگر جنبه هاي رفتار آدمي است. در زير پس از شرح ساده و مختصري از ايده هاي اسميت در تئوري عواطف اخلاقي، به اثبات اين قضيه مي پردازم كه هر دو كتاب نهايتا هيچ تعارضي ندارند. از اين منظر خواهيم ديد كه فضيلت گرايي و فردگرايي، يا به عبارت بهتر و فروتنانه تر «اخلاق و نفع گرايي شخصي» قابل جمعند.
    نويسنده ثروت ملل، نظريه پردازي مدافع فرد دنباله روي منافع شخصي، معتقد به بازار خودتنظيم گر و واضع «دست نامرئي» است؛ منظور از دست نامرئي، وضعيتي است كه در آن دولت تا حد ممكن كوچك است و دنباله روي افراد از منافع شخصي خود به منافع مشترك جمعي و خير عمومي منتهي مي شود. اسميت معتقد است به خاطر خيرخواهي و نوع دوستي نيست كه رفتگر از خواب شبانه اش مي زند و شهر را پاكيزه مي كند، بلكه به جهت پاداش و منافع چنين مي كند. اين رفتار رفتگر، كفاش، قصاب و ... دست آخر به خير جمعي منتهي مي شود. هر شب كه مي خوابيد، مطمئن هستيد فردا مي توانيد نان و پنير تازه اي تهيه كنيد. اسميت چنين انگيزه اي را حتي در امور خيريه هم مي بيند، در جايي مي گويد: «گدايان، آن كساني هستند كه تنها به خيرخواهي ديگران وابسته اند.» و بعد مي افزايد «اما حتي براي گدا هم اين كاملاصدق نمي كند». گدا ترفندهايي را به كار مي بندد تا به شما مطلوبيت دهد، كاري مي كند كه از خير بودن احساس لذت كنيد و اينگونه منافع شخصي تان را برآورده مي كند.
    نويسنده تئوري عواطف اخلاقي، به تحليل رفتار آدمي برپايه «همدردي»2 مي پردازد. اسميت عنوان مي كند كه انگيزه مهم اعمال آدمي، همدردي است. نظريه او در اين كتاب، نظريه همدردي انسان است. پيش از ادامه بحث درباره اين كتاب مايلم چند كلمه اي درباره مفهوم همدردي بنويسم و اين مهم است؛ چرا كه يكي از نقاط افتراق اخلاق مدرن سرمايه داري با اخلاق كليسايي- فئودالي است؛ اخلاقي كه به روابط بين افراد تاكيد دارد نه خلقيات فردي. همدردي، به زبان ساده، درك وضعيت و شرايط انساني ديگر است. فرد در وضعيتي برابر اما نه مشابه، سعي مي كند شرايط فرد ديگري را درك كند. يك زوج بايد در مقابل دوست داشته شدن، يكديگر را دوست هم بدارند و گهگاه از هم دلجويي كنند. موضع فردي كه همدردي مي كند، پايين دست و فرمانبر نيست، همدردي وظيفه و تكليفي نيست كه دستور مقامات، قانون، سنت يا مذهب برعهده او گذاشته باشد. به عنوان پدر چه لذتي مي بريد اگر فرزندتان در رنج بيفتد فقط به خاطر آنكه عشق و احترامش را (وظيفه اخلاقي اش را) به شما نشان دهد؟ آيا اينكه در مقابل پدر خوب و مفيدي براي آنها هستيد برايتان لذت بخش تر نيست؟ فردي كه همدردي مي كند، در عين حال، نظاره گر از موضع بالاتر هم نيست؛ چرا كه او با همدردي كردن رنج نمي برد، او چاره مي انديشد و سعي در بهبود شرايط ديگري دارد. هرگاه كه دوستان مان نياز به كمك دارند ياري شان مي كنيم و اين دهش براي اكثر ما لذت بخش است، در عين آنكه اگر كمك در توانمان نباشد رنج نمي كشيم. همدردي دهشي است لذت بخش براي فرد؛ و با الهام از جان لاك، ممكن است بگوييم لذتي واقعي است كه شادي و خوشبختي در پي دارد. هم آنكه با او همدردي مي شود، منتفع مي شود و هم آنكه همدردي مي كند. برگرديم به كتاب تئوري عواطف اخلاقي كه چگونگي شكل گيري قضاوت اخلاقي را به بحث مي گذارد و منشا درك ما را از خوب و بد در درون مان مي داند. «خود دروني ما» كه به تماشا و قضاوت اعمال مان مي نشيند، همان كه گوشزد مي كند: «اشتباه كردي، اين كار تو درست نبود». اسميت، با الهام از توماس هابز، اعمال ما را منتج از شهوت و شور دروني مان مي داند. اما برخلاف هابز بر ترس تاكيد نمي كند، او «همدردي» را انگيزه مهم مي داند. او مي پرسد كه چه چيزي ما را به سوي همدردي با ديگران سوق مي دهد؟ و پاسخ مي دهد كه همدردي ديگر مردمان با ما. در تعامل با ديگران، ما به دنبال همدردي ديگران با خوديم. سعي مي كنيم كه مردم را راضي و خشنود كنيم و حسن شهرت كسب كنيم. مي خواهيم آنها را تحت تاثير قرار دهيم و اعمال مان افتخارآميز باشد. به دنبال همدردي هستيم و همدردي مي كنيم. وضعيت ديگران را درك مي كنيم و در مقابل از ديگران انتظار داريم كه ما را درك كنند و ارزش ما را دريابند. جالب آنكه در حين چنين توصيفي است كه اسميت براي نخستين بار اصطلاح «دست نامرئي» را به كار مي گيرد؛ دست نامرئي خداوند. خداوندي كه حسي در ما نهاده كه خواهش و همدردي را در توازن قرار دهيم.3
    پس به طور خلاصه، اسميت، دو ايده كليدي دارد: در تئوري عواطف اخلاقي معتقد است كه «با ديگري همدردي مي كنيم تا با ما همدردي كنند» و در ثروت ملل معتقد است كه «افراد به دنبال نفع شخصي مي روند و اين به خير عمومي منتهي مي شود». نشان مي دهيم اين دو تئوري تناقضي ندارند و هم جهت هستند. براي اين كار از يك اثبات «اگر و فقط اگر» منطقي (رياضي) بهره مي بريم.
    بخش اگر: نشان مي دهيم كه در جامعه اي كه كتاب ثروت ملل تصوير مي كند، تئوري عواطف اخلاقي هم مي تواند وجود داشته باشد. در اين جامعه، اين از منافع فرد است كه ديگران به او توجه كنند، احترام بگذارند، ارزش او را دريابند و با او همدردي كنند. براي رسيدن به اين نفع شخصي، او به ديگران توجه مي كند، احترام مي گذارد، ارزش شان را درمي يابد و با آنها همدردي مي كند (يعني خير عمومي را دنبال مي كند). بنابراين در جامعه اي كه آحاد آن به دنبال منافع شخصي شان هستند، افراد با هم همدردي مي كنند تا همدردي ببينند.
    بخش فقط اگر: نشان مي دهيم كه در جامعه اي كه كتاب تئوري عواطف اخلاقي تصوير مي كند، نفع گرايي ثروت ملل هم مي تواند وجود داشته باشد.4 اينكه «من با ديگران همدردي مي كنم زيرا مي خواهم همدردي ببينم،» حالت خاصي از اين قضيه است كه «خير عمومي را دنبال مي كنم زيرا نفع شخصي من در آن است». پس در جامعه فرضي نظريه عواطف اخلاقي كه آحاد آن با ديگران همدردي مي كنند، خير جمعي هنوز مي تواند به سبب دنباله روي افراد از منافع شخصي حاصل شود.
    بنابراين، جامعه اي كه در آن افراد به دنبال «نفع شخصي» اند و نتيجتا خير عمومي را دنبال مي كنند، حالت خاص تري از آن جامعه است كه در آن «افراد همدردي مي كنند تا همدردي ببينند»، بنابراين اگر مكانيسم هايي كه اسميت تشريح مي كند، درست باشد، نفع گرايي شخصي ضرورتا در بافتي اخلاقي پرورش مي يابد و چاره اي ندارد جز آنكه به اخلاق و خير عمومي منتهي شود.
    
    
پاورقي:
    1- The Theory of Moral Sentiments
    2- sympathy
    3- در تاريخ نجوم هم اسميت به دست نامرئي ژوپيتر اشاره مي كند! يك اصطلاح، در سه مفهوم متفاوت و در سه كتاب متفاوت!
    4- نه آنكه لزوما همواره وجود دارد. جامعه ثروت ملل مي تواند زيرمجموعه اي از جامعه تئوري عواطف اخلاقي دانسته شود.
    Bigham.Mostafa@gmail.com *
    
    اخلاق و اقتصاد: اخلاق در چشم انداز نفع گرايي شخصي
    


 روزنامه دنياي اقتصاد، شماره 2663 به تاريخ 23/3/91، صفحه 28 (انديشه اقتصاد)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 528 بار



آثار ديگري از "مصطفي بيغم"

  اميدها، واقعيت ها و مخاطرات بازارهاي جهاني / نگاهي گذرا به پيش بيني تحولات بازار كالاو انرژي در گزارش صندوق بين المللي پول
مصطفي بيغم، دنياي اقتصاد 23/2/92
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
نشريه جستار هاي سياسي معاصر
متن مطالب شماره 4 (پياپي 30)، زمستان 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است