|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد93/9/17: بيژن الهي حقيقي ترين پيرو نيما
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 3838
شنبه سوم تير ماه 1396



خدمات سايت




 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 3127 17/9/93 > صفحه 11 (ادبيات) > متن
 
      


بيژن الهي حقيقي ترين پيرو نيما
گفت وگو با «غلامرضا صراف» به بهانه انتشار سه كتاب تازه از «بيژن الهي»

نويسنده: سهراب جعفري

بيژن الهي در آغاز آخرين دهه از قرن معاصر خورشيدي از ميان ما رفت. هرچند منش و شيوه زندگي اش با خودنمايي و جاه طلبي سرسازگاري نداشت، اما از قرار معلوم مرگش لازمه شكستن سكوت جامعه ادبي راجع به او بود. براي درك اهميت و جايگاه او در شعر معاصر فارسي سراغ «غلامرضا صراف» نويسنده، مترجم و منتقد ادبي و سينمايي رفتم كه به استناد مقالاتي مانند «شعر گفتار چيست»، «الهي، تنها وارث راستين نيما» و گفت وگوهاي ديگري پيرامون الهي، يكي از صاحبنظران درباره شعر او است .
    
     به نظر شما الهي را در كدام يك از جريان هاي شعري معاصر مي توان قرار داد؟
    اگر آغاز شعر نو فارسي را با چاپ كتاب هاي احمدرضا احمدي در سال ٤١ و در ادامه آن چاپ جزوه هاي شعر و دو شماره جنگ طرفه در نظربگيريم آنگاه هر سه جريان موج نو، شعر حجم و شعر ديگر را مي توان از فرآورده هاي همين جريان دانست. الهي كارش را با جنگ طرفه شروع مي كند و همچنين عمدتا اشعار بلند و منظومه وار خود را در جزوه شعر چاپ مي كند ولي در ادامه از مولفه و انگاره هاي موج نو جدا مي شود و به شعر ديگر مي رسد، بنابراين الهي با موج نو آغاز مي كند ولي در ادامه موج نويي نيست بلكه در دسته شاعران شعر ديگر قرار مي گيرد.
    
     بسياري الهي را از شاعران صدر جنبش حجم مي دانند، نظر شما چيست؟
    من شعر حجم را يك انحراف در شعر نو مي دانم. چون بانيان آن دست به مانيفست سازي مي زنند: همه مي دانيم كه عمر تمامي مكاتب ادبي و هنري از فرداي صدور مانيفست به پايان مي رسد. صدور مانيفست و در پي آن اقدام به ياركشي هنر را از بداهت و خودانگيختگي ساقط مي كند. به نظر من اين كار منتقد است كه موازين زيباشناختي و سبك شناختي را استخراج كند نه اينكه هنرمندمانند احزاب سياسي در اين خصوص بيانيه صادر كند و كاري كه قرار است از شهود و خلاقيت سرچشمه بگيرد را وارد خودآگاه كند. الهي در يك جا غفلت مي كند و به خاطر همين رويايي او را از پيامبران شعر حجم مي داند. گفته يي از الهي در مجله بررسي كتاب سال ٥٠ انتشارات مرواريد چاپ شده است بدين مضمون كه «حركت حجم در شعر حركتي عرفاني است و ما در شعر عرفان مي كنيم». اما مساله اينجاست كه او اين بيانيه را تاييد يا امضا نمي كند و شفاهي از خود او شنيدم كه موافق آن جريان شعري نبوده است.
    
     تفاوت جريان شعر ديگر كه الهي را بدان منتسب مي كنيد با جريان هاي موج نو و شعر حجم به لحاظ اصول زيباشناختي در چيست؟
    هرچند كه ميان شاعران هريك از اين سه جريان اختلاف هاي مشهود است اما اگر موازين زيباشناسي را محور قرار دهيم به نظر من هريك از اين جريان ها صاحب نوعي اصول زيباشناختي اند. موج نو عنايتي به زبان كهن ندارد و بينامتنيت خاصي در اشعار موج نو ديده نمي شود. شاعران موج نو ارتباطي با متون قبل خود برقرار نمي كردند و زبان شعري آنها بيشتر گرايش روزنامه يي و روزمره دارد: چندصدايي و ديالوگ و روايت شعري در كارهاي شان كم ديده مي شود. اين مسائل به نوعي در موازين زيباشناختي شعر حجم هم هست. اما شعر ديگري ها بناي كار خود را برآموزه هاي نيما گذاشته اند و در كارهاي آنها به طور ويژه يي به بينامتنيت اهميت داده مي شود علي الخصوص در شعرهاي الهي ما شاهد توجه او به متون كهن، روايت ها و داستان هاي گوناگون يا توجه به شخصيت هاي ادبي و گنجاندن آنها در شعر هستيم. از ديگر مختصات زيباشناسانه راجع به جريان شعر ديگر كه در موج نو ديده نمي شود حضور نوعي عرفان و قرائت خاص شاعران از آن در شعر ديگر است.
    
     نسبت شعر ديگر با شعر حجم را به لحاظ فرم چگونه مي دانيد؟
    در اين باره بايد بگويم كه اين شعر حجم است كه به لحاظ فرم متاثر از شعر ديگر است. در «لب ريخته هاي رويايي» تاثير چالنگي و الهي مشهود است. رويايي به خاطر داشتن روحيات آوانگارد و به خاطر متوقف نماندن در صف شاعران هم نسلش ملزم به اين بود كه با دو نسل بعد از خود ارتباط برقرار كند.
    
     گفته مي شود با بررسي شعر الهي مي توان به تاثير او بر جريان هاي شعري سه دهه اخير پي برد، اين اثرگذاري را در كجاها بايد ديد؟
    من در مقاله يي به نام «شعر گفتار چيست» كه در زمان حيات ايشان چاپ شد به تاثير او بر شعر گفتار اشاره كرده بودم. معتقدم كه آغازگر جدي شعر گفتار الهي است. به نظر من اين الهي بود كه ديكلماسيون طبيعي كلمه و زبان را با عنايت به آموزه هاي نيما وارد شعر كرد واين امر در «دوره سياه در سرايش پارسي»، «علف ايام» و «نحو محو» ملموس است. در اين آثار مي توان صداي گياهان، جانوران، پرندگان و خزندگان را شنيد، به نوعي الهي طبيعت را در شعر احضار مي كند و طبيعت در شعر او به سخن درمي آيد. اين خصيصه يي است كه اصلانيما به آن التفات داشته مانند همان شعر «آقا توكا» كه سوژه شعري با او سخن مي گويد. به نظرمن الهي از معدود كساني است كه آموزه هاي نيما را به كار بست. الهي درك كرد كه كوتاه كردن سطر و مصرع ها انقلاب نيما نبود بلكه نيما خواست شعر را از تحديدات لفظي و كلامي برهاند و آن را به زبان طبيعي برگرداند. الهي علاوه برشعر گفتار تاثيرش روي برخي شاعران نيز مشهود است. به گمان من حتي كسي مثل براهني در «خطاب به پروانه ها» دنباله رو«دوره سياه در سرايش پارسي»است. البته از آنجا كه الهي در زمان حياتش كتاب شعري چاپ نكرد و اشعار او در مطبوعات و مجلات به صورت پراكنده باقي ماند، كسي مثل براهني مي تواند ادعا كند كه اشعار الهي را نديده است.
    
     ولي رضا براهني در «طلادر مس» متوجه جريان موج نو است و در جاهايي به الهي اشاره مي كند.
    بله. اما معرفي براهني از الهي و شاعران هم سنخش مثل احمدي، چالنگي، اسلامپور، شجاعي و ناجي محدود به جزوه شعر ماند در صورتي كه شعرهاي الهي در جزوه شعر از كارهاي دور نخستش است. به نظر من الهي سه دوره متفاوت در شعر دارد: در دوره نخست كه مربوط به جزوه شعر است الهي تمايل به شعرهاي طولاني، پيچيده و گاه نامفهوم دارد. در دوره دوم بينامتنيت در شعرهايش دروني تر و پخته تر مي شود، و همچنين شعرها كوتاه تر و ارگانيك تر هستند. شعرهايي كه عمدتا در «انديشه هنر» و «شعر ديگر» به چاپ رسيده اند، متعلق به اين دوره هستند، و دوره سوم همان دوره يي است كه «دوره سياه در سرايش پارسي»، «علف ايام» و «نحو محو» در تماشا چاپ مي شود، در اينجاست كه الهي به آن سادگي، بداهت و پاكي خاص خودش در شعر مي رسد و تبلور خاص نيما را در اين دوره مي توان ديد. در واقع الهي وقتي به پختگي و شفافيت مي رسد شعر را رها مي كند.
    
     چرا الهي ترك شعر و شاعري مي كند؟
    مسائلي فرامتني در اين خصوص وجود دارند كه مبتني بر شنيده هاست. من فكر مي كنم الهي مرزهايي را در شعر درمي نورديد و اين حركت براي بعضي ها مي تواند رشك برانگيز باشد. محسن صبا دوست نزديكش هم به صورت سربسته به اين مطلب اشاره مي كند كه الهي مانند حلاج و سهروردي مغضوب حاسدان شد تا حاكمان. به هرحال در هر دوره يي كساني هستند كه با بدعت يا آوانگارديسم سرسازش ندارند. خود الهي هم كه در آخرين شعرش خطاب به دخترش سلميه مي گويد: «اما عزيز من سلما/ مي خواستم كجا رسيد/كنار اين هرزآب ها / كه سفر مي كنند و برق مي زنند/ كه برق مي زنند و در قلب علف ها ناپديد» دل چركيني اش از برخي افراد مشخص است.
    
     ديدگاهي ميان برخي منتقدان وجود دارد كه طبق آن گرايش هاي عرفاني شاعران شعر ديگر و حجم را نوعي واپس گرايي و عامل دوري گرفتن آنها از مسائل سياسي اجتماعي مي دانند، نظر شما چيست؟
    به گمان من اين نظر ساده انگاري و همچنين فرامتني است چون الهي زماني كه به عرفان گرايش پيدا مي كند شعر را رها كرده است. از اين منتقدان بايد پرسيد رد عرفان را در كجاي شعر الهي ديده اند؟! آيا مي توان در شعر مشخصي از او رگه هاي عرفاني را تبيين كرد؟! اين اظهارنظرها مبتني بر شناخت شخصيت شاعر و نتيجه حاصل از آن از پيش تعيين شده است. به نظر من جريان نقد ساده نگر براساس روساخت قضاوت مي كند. شايد بنيان هاي سياسي شعر اين شاعران نسبت به شاعران ديگر بسيار قوي تر باشد. مطمئنا آن زيباشناسي حقيقي كه محصول خلاقيت است از شرايط پيراموني تاثير مي پذيرد حال شاعري مانند شاملو رخدادهاي سياسي مانند جريان سياهكل را طوري بيان مي كند كه المان ها و نمادهايش قابل تشخيص است ولي براي مثال در شعر ذوذنبي بر خاك، كه اردبيلي مي گويد:
    «الامان اي جوخه ماشه را نچكان/ هنوز اندكي شب است»، اين اتفاق بسيار دروني تر نشان داده مي شود. درمورد الهي بايد بگويم كه در سه شعري كه مجله روزن چاپ كرد مي توان گرايش سياسي و راديكال او را در مبارزه با نظام شاهنشاهي پيشين پيگيري كرد. براي مثال دريكي از آنها درخصوص اعدام يك زنداني سياسي در پيش از انقلاب مي گويد: « ما كه زادگاه، وطن، قلمرومان، چارپايه يي كوتاه است/در دم تبعيد -كشيدن چارپايه يي - / در دم خفقان/ بدانيم پادشاه هواييم، پادشاه هواييم».
    
     الهي غير از سرايش شعر آثاري را نيز به فارسي برگردانده است، ترجمه هاي او را چگونه ارزيابي مي كنيد؟
    زباني كه الهي براي ترجمه برگزيد عنايتي ويژه به ذخاير زباني ما دارد. او در ترجمه هايش ازميراث زبان فارسي در متون گوناگون استفاده مي كند. به طور كلي احاطه او به چند زبان و شناختش از شعراي مدرن جهان از يك سو و ذوق و شوقش در به كارگيري وسيع فرهنگ زبان فارسي از سوي ديگر دستش را باز مي گذاشت كه به طلاقت كلام مطلوبش برسد. نمونه بارز اين امر را در ترجمه نمايشنامه دوبرژاك مي توان ديد كه اصلانمايشنامه را به شكل منظوم به فارسي برمي گرداند يا همچنين در سرزمين هرز كه فضا را كاملافارسي مي كند. الهي ترجمه هاي خود را گردانه مي ناميد يعني ترجمه صرف نبود بلكه در زبان مقصد دست به نوعي باز آفريني مي زد. خود من در ترجمه شعر بسيار وامدارش هستم در حين ترجمه «ديلن تامس» متوجه شدم كه هم از زبان شعري او هم از زبان ترجمه يي اش بسيار بهره گرفته ام.
    
     در انتها اگر مطلب خاصي راجع به الهي مد نظرتان است بگوييد.
    به نظر من الهي تنها وارث حقيقي نيما بوده و هست. نكته ديگر كه ذكرش لازم است اينكه او در نثر متاثر از تندركيا بوده. الهي در كنار شاملو يكي از الگوهاي مهم ترجمه شعر است با اين اختلاف كه شاملو زبان را غريزي به كار مي گرفت اما الهي آگاهانه تر و با عنايت خاص به ميراث زبان و فرهنگ فارسي در مسير ترجمه قدم مي گذاشت.
    بيژن الهي حقيقي ترين پيرو نيما / گفت وگو با «غلامرضا صراف» به بهانه انتشار سه كتاب تازه از «بيژن الهي»
    


 روزنامه اعتماد، شماره 3127 به تاريخ 17/9/93، صفحه 11 (ادبيات)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 563 بار
    

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
فصلنامه تعاون و كشاورزي
متن مطالب شماره 21 (پياپي 329)، بهار 1396را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1396-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است