|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد96/6/6: ليبراليسم را نقد نكن!
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4341
شنبه 24 فروردين 1398


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 3891 6/6/96 > صفحه 7 (سياستنامه) > متن
 
      


علوم اجتماعي 
ليبراليسم را نقد نكن!
والرشتاين و نظام جهاني مدرن در سخنراني ابوالفضل دلاوري، محمد فاضلي و احمد نادري

نويسنده: محسن آزموده

علوم اجتماعي در ايران تربيت تاريخي ندارد
    
    ايمانوئل والرشتاين ( متولد ١٩٣٠) جامعه شناس چپ گراي امريكايي نامي شناخته شده براي اهالي علوم انساني در ايران است، اگرچه از آثار كثيرش تنها معدودي به فارسي ترجمه شده است. نخستين كتاب از او «سياست و فرهنگ در نظام متحول جهاني» (ژئوپولتيك و ژئوكالچر) با ترجمه پيروز ايزدي در اوايل دهه ١٣٧٠ منتشر شد. در سه سال اخير نيز سه كتاب از والرشتاين منتشر شده است، يكي «مقدمه اي بر تحليل نظام هاي جهاني» با ترجمه حسين عسگريان، ديگري «علوم اجتماعي نينديشيدني» با ترجمه احمد نادري و سومي نيز كتاب حاضر يعني «نظام جهاني مدرن» كه جلد نخست آن هم اكنون توسط سناءالدين سراجي جهرمي ترجمه و منتشر شده است. به منظور نقد و بررسي كتاب نظام جهاني مدرن: كشاورزي سرمايه دارانه و خاستگاه هاي اقتصاد جهاني اروپا در سده شانزدهم، نوشته والرشتاين كه توسط پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات منتشر شده است، اخيرا نشستي در انجمن علوم سياسي با حضور سه تن از استادان جامعه شناسي و علوم سياسي برگزار شد كه گزارش آن از نظر مي گذرد:
    
    والرشتاين جامعه شناس
    ابوالفضل دلاوري *

    ابوالفضل دلاوري نخستين سخنران اين نشست بود كه بحث خود را با اشاره به اهميت ترجمه كتاب كلاسيك والرشتاين با تاخير ٤٠ ساله به فارسي آغاز كرد و گفت: اين تاخير با وجود اقبالي است كه دست كم از سال هاي بعد از انقلاب از سوي پژوهشگران ايراني هم به دلايل علمي و هم ايدئولوژيك نسبت به آراي والرشتاين وجود داشت، اما معمولا اطلاعات مان از منابع دست دوم و گاه دست سوم به دست مي آمده است. معمولا تصور مي شود كه اين اثر در حوزه اقتصاد سياسي است، اما والرشتاين خودش را جامعه شناس مي داند و در اين كتاب مي كوشد نشان دهد جامعه شناسي اگر بر پايه يك نظام جهاني صورت بگيرد، وظيفه اش را به ثمر رسانده است. از ديد والرشتاين آنچه جامعه شناسان ليبرال يا جامعه شناسان مكتب دوركهيم در دوره تسلط شان در دهه ١٩٦٠، جامعه مي دانند، يك نظام كامل نيست. مرزهاي ملي محدوده هاي دقيقي براي فهم پديده هاي سياسي يا اقتصادي يا فرهنگي درون كشورها نيست. به نظر او جامعه را تنها در مقياس جهاني مي توان مطالعه كرد. از ديد والرشتاين يك نظام اجتماعي دست كم از دو- سه قرن پيش تنها يك نظام جهاني است. دلاوري با تاكيد بر اينكه كتاب حاضر جلد اول از مجموعه اي ٤ جلدي است، گفت: اين مجلد به اروپاي سده شانزدهم اختصاص دارد. از نظر والرشتاين خاستگاه نظام جهاني مدرن اروپاست و در يك اقتصاد اروپايي بين سال هاي ١٤٥٠ تا ١٦٠٠ ميلادي شكل مي گيرد و در قرن هفدهم تسري مي يابد و به يك نظام اقتصادي جهاني به معناي فراگير بدل مي شود. او تاكيد مي كند كه وقتي از نظام جهاني صحبت مي كنم، به اين معنا نيست كه در بدو تاسيس اين نظام همه جهان را در برگرفته است، اما روندهايي در اين نظام شكل مي گيرد كه تمام جهان را فرا مي گيرد، به اين معنا اين نظام از ابتدا سويه جهاني داشته است.
    
     اصالت اقتصاد
     وي در ادامه به اين پرسش پرداخت كه اين نظام حول محور كدام مقوله شكل مي گيرد و گفت: والرشتاين به دليل نگرش چپ به اقتصاد اصالت مي دهد، ضمن آنكه نظريه پردازان ديگر مثل وبر (نه وبريست ها) را قبول دارد و به همين خاطر گرايش ارتودوكسي به ماركس ندارد و طبقات و توليد را عمده نمي كند. ماركس طبقه را بر اساس توليد تعريف مي كند، در حالي كه وبر آن را بر حسب مبادله (بازار) تعريف مي كند. به نظر من والرشتاين نطفه اصلي شكل گيري نظام جهاني را نه توليد و تقسيم كار مبتني بر آن بلكه مبادله در نظر مي گيرد، يعني از جايي كه مبادله جهاني مي شود. البته مبادله و سوداگري از قديم هم بوده است، اما نكته ظريف والرشتاين اين است كه مبادله پيشاسرمايه دارانه عمدتا بر سر كالاهاي گرانبها و كم مصرف براي طبقات ويژه بوده است. او به مقوله توليد انبوه ماركس ارجاع مي دهد و مي گويد زماني نظام جهاني شكل مي گيرد كه مبادله در زمينه كالاهاي انبوه با مصرف توده ها رخ مي دهد و توليدهاي خرد محلي را ويران مي كند. اين امر مستلزم تحولاتي در شيوه توليد است، به همين علت آن را سرمايه داري مي خواند. بنابراين نظام جهاني البته با سرمايه داري اما حول محور كالاهاي انبوه شكل مي گيرد. از اين منظر والرشتاين يك اقتصاد سياسي دان است.
     دلاوري با اشاره به سياست شناس بودن والرشتاين گفت: او مي گويد بدون فهم نظام سياسي و حقوقي فهم جامعه امكان ناپذير است، آنچه جامعه را مي سازد نه گروه هاي اجتماعي به هم پيوسته بلكه يك نظم سياسي وحقوقي مبتني بر اقتدار است كه مرزبندي مي كند و به افرادي كه درون اين مرزها قرار گرفته اند، هويتي را القا يا تلقين مي كند و هويت اجتماعي را بازنمايي مي كند. اينجا بحث دولت در كانون توجه والرشتاين قرار مي گيرد و بر خلاف ماركسيست هاي ارتودوكس به نگرش وبري نزديك مي شود و به دولت نقش و استقلال عمل مي دهد.
    
     والرشتاين فرهنگ شناس
     وي در پايان گفت: والرشتاين همچنين يك فرهنگ شناس با نگاه خاص خودش يعني از منظر رويكردي جهاني است و در كتاب «ژئوكالچر» به فرهنگ به عنوان امري ازلي و ابدي نمي نگرد. فرهنگ نزد او جلوه اي از بازنمايي نظام هاي معاني برآمده از شيوه ها، فرآيندها و روندهاي ادغام در نظام جهاني است، نه به اين معنا كه مي توان همه فرهنگ هاي جهان را يكسان تلقي كرد يا يكساني كامل دارند، بلكه از ديد او هر ساختار گروهي و اجتماعي نابرابر است. نظم آمرانه اصولا نابرابر است و اين رويكردي ماركسيستي است. اين نظم نابرابر تعارضات و تناقضاتي ايجاد مي كند كه در فرهنگ منعكس مي شود. آنگاه شاهد لايه هاي مختلف فرهنگ در نظام جهاني هستيم، مثل فرهنگ مسلط و فرهنگ حاشيه اي و همچنين فرآيندهايي كه از اين فرهنگ استخراج مي شود، مثل شكل گيري فرهنگ مقاومت و... بنابراين والرشتاين در مجموع آثارش از ١٩٧٤ تا ٢٠١١ به حوزه هاي مختلف ورود كرده است. نكته مهم روش شناختي والرشتاين اين است كه با وجود ورود به حوزه هاي مختلف مثل تاريخ، فرهنگ، جامعه شناسي، اقتصاد، سياست و... روش خودش را بينارشته اي يا فرارشته اي نمي خواند، بلكه معتقد است كه اين رشته ها حاصل تجزيه علم كل نگر است. او خود را يك رشته اي مي داند و مي گويد به صورت تك رشته اي همه ابعاد يك نظام اجتماعي جهاني را مطالعه مي كنم. اين جا شاهد رويكرد مكتب فرانكفورتي او هستيم كه با تجزيه ليبرالي رشته ها سر مخالفت دارد. او ملزومات يك كار علمي تجربي را به ما نشان مي دهد و تاكيد مي كند كه روش انتزاعي مفهومي را نمي پسندد. او خود را ستاره شناس يا كيهان شناسي مي داند كه يك نظام موجود و تكرار ناشده را مطالعه مي كند. او انگيزه اش از شناخت اين نظام جهاني را تعهد به جهاني كه در آن زندگي مي كند، مي داند و معتقد است براي فهم نابرابري در جهان بايد آن را دقيق شناخت، تا به جهاني برابري طلبانه تر و آزادي خواهانه تر برسيم.
    * عضو هيات علمي دانشگاه علامه طباطبايي
    
    
     والرشتاين متاثر از مكتب آنال
    محمد فاضلي **

    محمد فاضلي جامعه شناس نخست بحث خود را به نسبت كتاب والرشتاين با جامعه ايران اختصاص داد و گفت: اهميت كتاب والرشتاين در اين است كه بعد از آثار شاخص مكتب آنال در تاريخ مثل «جامعه فئودالي» مارك بلوخ و «اروپا زاده قرون وسطا» ژاك لوگوف و «سرمايه داري و حيات مادي» فرنان برودل، كتاب «نظام جهاني مدرن» والرشتاين مهم ترين كتابي است كه به فارسي ترجمه شده است و بيش از هر نويسنده ديگري حتي ماركس و وبر در اين كتاب با نام برودل بر مي خوريم.
     وي در ادامه به فرنان برودل (١٩٨٢-١٩٠٢) از چهره هاي برجسته مكتب تاريخ نگاري آنال در فرانسه پرداخت و گفت: در برودل شاهد پيوند بشر و محيط هستيم. او در «سرمايه داري و حيات مادي» استدلال مي كند كه تغييرات آب و هوايي در دوره اي در اروپا منجر به پيدايش سرمايه داري مدرن شده است، پايان عصر يخبندان ها، گرم شدن زمين و افزايش توليد در اروپا به اين امر منجر شده است. اين استدلال تحت عنوان استدلال جغرافيايي بارها در علوم اجتماعي ايران مورد نقد واقع شده است. در ايران نيز مي توانيم به تاثير تحولات اقليمي بر مسائل سياسي و اجتماعي اشاره كرد، مثل بحران آب و بيابان زايي و كاهش ظرفيت توليد. همچنين اين نقد به برودل وارد شده كه تاريخ را به صورت كليت مي بيند و جايي براي اختيار انسان ها نمي گذارد. برودل مي گفت وقتي تاريخ را در بلندمدت در نظر بگيريم، بي اختيار انسان ها و كنشگران انساني حذف مي شوند و آنچه باقي مي ماند جريان تاريخ است، اين نگرش ساختاري به تاريخ است. اين رويكرد را در والرشتاين نيز مي بينيم. ويژگي سوم برودل اهميت زياد دادن به دوره هاي بلند تاريخ و تكرار تاريخ در اين دوره ها و شكل گيري ساختارهاي تكرار شونده است. والرشتاين نيز چنين است: او سده شانزدهم را از ١٤٥٠ تا ١٦٥٠ در نظر مي گيرد. از اين نظر اين جريان تاريخ نگارانه را مي توان آغازگاه تحليل جدي اثر زمان در تبيين جامعه شناختي خواند.
    
     در مقياس جهاني
     فاضلي ويژگي بعدي رويكرد والرشتاين را تبيين تغييرات در مقياس جهاني خواند و گفت: عنوان دقيق كتاب نه «نظام جهاني مدرن» بلكه «نظام-جهان مدرن» است. او از يك نظام جهاني حرف نمي زند، بلكه از نظامي حرف مي زند كه خودش يك جهان است و در منطقه اي واقع شده كه كوچك تر از كل كره زمين است، به همين خاطر او تاكيد مي كند خط فاصله (-) بين دو كلمه «نظام» و «جهان» اهميت دارد، زيرا بدون آن چنين به نظر مي رسد كه انگار تنها يك نظام- جهان وجود دارد، در حالي كه والرشتاين به «نظام-جهان ها» مي پردازد. تعبير «جهان» والرشتاين از كتاب «مديترانه و جهان مديترانه اي در عصر فيليپ دوم» برودل آمده است. برودل در اين كتاب استدلال مي كند كه مديترانه به مثابه جهاني است كه در آن تقسيم كار خاصي وجود دارد. اين تقسيم كار در هر منطقه اي مي تواند شكل بگيرد و از اين حيث يك مركز، يك نيمه پيرامون و يك پيرامون پديد مي آيد. در جهان مديترانه اي برودل دولت-شهرهاي ايتاليايي مثل ونيز و فلورانس مركز جهاني بودند كه پيرامون و نيمه پيرامونش كل كره زمين را در بر نمي گيرد، بلكه جهاني شامل جنوب اروپا، بخشي از شبه جزيره ايبري و شمال آفريقا را شامل مي شود و حتي امپراتوري عثماني در آن زمان لايه بيروني آن را شكل مي دهد. بر اين اساس مي توان نظام-جهان هاي متفاوتي در جاهاي مختلف كره زمين بازشناسي كرد. مفهوم جهان نزد برودل را در سه سخنراني منتشر شده از او با عنوان «پويايي هاي سرمايه داري» مي توان ديد.
     فاضلي ديگر ويژگي كار والرشتاين متاثر از برودل را بيزاري از ماكس وبر خواند و گفت: برودل بارها صريح گفته است كه از وبر متنفر است. البته نمي توان گفت والرشتاين از وبر متنفر است، اما وظيفه خودش مي داند كه وبرين ها را نقد جدي كند و به همين نسبت كل جريان مدرنيسم را نقد كند. بنابراين براي درك والرشتاين بايد شناخت ولو اجمالي از تاريخ نگاري آنال داشت. براي اين كار مي توان به سخنراني هاي مذكور برودل كه به فارسي ترجمه شده و مقدمه پرويز پيران بر جلد اول «سرمايه داري و حيات مادي» برودل رجوع كرد.
    
     والرشتاين و علوم اجتماعي در ايران
     وي در ادامه به نسبت والرشتاين با علوم اجتماعي ايران و درك تاريخ اجتماعي از حيث روشي و نظري در ايران پرداخت و گفت: كتاب والرشتاين بنيادي تر از آن ا ست كه بتوان از آن كاربست عملي روزمره استخراج كرد، اما اين كتاب كمك مي كند جامعه شناسي، تاريخ، تاريخ اقتصادي، تحليل اقتصادي- سياسي و... به گونه اي متحول شود و كساني كه در اين زمينه ها در ايران فعاليت مي كنند با انديشه اي رشد كنند كه از آن انديشه بتوان كاربست هايي اتخاذ كرد. والرشتاين نشان مي دهد كه سرمايه داري و توسعه الزاما از دل يك عقلانيت سوژه محور در نيامده اند. بسياري فكر مي كنند توسعه در اروپا محصول يك فرآيند اروپاي عقلاني است. والرشتاين بازخواني معكوس تاريخ را رد مي كند و نشان مي دهد كه اتفاقا اين هسته عقلاني وجود نداشته است و اين ويژگي ضدوبري اوست. ثانيا نشان مي دهد كه آنچه در اروپا رخ داده محصول اقتران ها يا بزنگاه هاي (conjecture) تاريخي و تحولات مادي است و نه تحولات سوبژكتيو عقل محور. او تاكيد مي كند آنچه ارزش هاي توسعه خوانده مي شود، بعد از توسعه آمده اند نه پيش از آن. فراتر از والرشتاين، برودل در فصل آخر «سرمايه داري و حيات مادي» نشان مي دهد كه اروپاي قرن شانزدهم چقدر وحشيانه است. اما اقتران هاي تاريخي فرآيند توسعه ايجاد كرده است. بنابراين والرشتاين مخالف جريان تحول برنامه ريزي شده تاريخ است.
     فاضلي نقد صريح وبر را ديگر ويژگي والرشتاين خواند و گفت: شايد منظور خود وبر از «اخلاق پروتستاني و روح سرمايه داري» اين نبود كه بگويد ارزش ها توسعه را ايجاد مي كنند، اما وبرين ها چنين كردند و والرشتاين آن را نقد مي كند. نكته سوم والرشتاين تاكيد بر نقش دولت است. او به سهم دولت در توسعه بسيار اهميت مي دهد. اين برخلاف جرياني از انديشه توسعه در ايران است كه مي كوشد بگويد دولت نقشي در توسعه نداشته است. ها-جون چانگ، اقتصاددان كره اي و استاد دانشگاه آكسفورد در كتاب «نردبان را دور بندازيد»
     مي گويد اروپاييان خودشان از نردبان دولت بالا رفته اند و حالا كه توسعه يافته اند، توصيه هاي بانك جهاني و اي. ام. اف اين است كه هر چه بيشتر اقتصاد را آزاد كنيد و دولت را كنار بزنيد. استدلال او اين است كه كره جنوبي و آسياي جنوب شرقي از نردبان دولت بالا رفته اند. والرشتاين نيز در اين زمينه تحليل دقيقي دارد. او «دولت پرتوان» يا «دولت با ظرفيت» capacitated state را دولتي مي خواند كه در برابر هر گونه گروه اجتماعي ويژه در درون دولت استقلال دارد، اين مفهوم در برابر دولت تسخير شده (captured state) قرار مي گيرد كه دولتي است كه گروهي آن را اشغال كرده و از ظرفيت دولت براي منافع خودش استفاده مي كند و جامعه را حذف مي كند. والرشتاين تاريخ اروپا را محصول دولت هاي پرتوان مي خواند. اين را مي توان با ادبياتي كه از دهه ١٩٨٠ با كتاب «بازگشت دولت به صحنه» پيتر اونس و تدا اسكاچپول و ديتريش روشماير مقايسه كرد.
    
     تفاوت هاي كوچك در زمان به تحولات بزرگ مي انجامند
     فاضلي ديگر ويژگي والرشتاين متناسب با جامعه ايران را تحليل تاريخ اقتصادي خواند و گفت: علوم اجتماعي در ايران تربيت تاريخي ندارند و حتي كساني در گروه هاي جامعه شناسي هستند كه كار تاريخي را دشوار و ناممكن يا بي فايده مي خوانند. والرشتاين بر عكس تصريح مي كند كل كتابش مبتني بر مكتوبات ثانوي است و خودش سراغ سند اوليه نمي رود. اسكاچپول هم در «دولت ها و انقلابات اجتماعي» چنين مي كند. من حدود ١٠ سال است كه در زمينه مسائل محيط زيستي كار مي كنم. معمولا جامعه شناسان از يكسو و كارشناسان محيط زيست از سوي ديگر مرا متهم مي كنند كه اين كارها به تو ربط ندارد، اما در واقع ٢٠ درصد استدلال هاي والرشتاين در اين كتاب و ٥٠ درصد استدلال هاي برودل در «سرمايه داري و حيات اجتماعي» از جنس تحليل اقليم است. ما در علوم اجتماعي مان هم به نقش فناوري و تحول زمان توجه نداريم. تفاوت هاي كوچك در زمان به تحولات بزرگ مي انجامند. فاضلي گفت: بروس كامينگز مي گويد والرشتاين به ما ياد داد كه ممكن است ما تاريخ را فراموش كنيم، اما تاريخ هرگز ما را فراموش نمي كند. كساني كه امروز تحولات ايران را بررسي مي كنند، ممكن است فراموش كنند كه در ٥٠ سال گذشته چه وقايعي رخ داده است، اما تاريخ وقايعي چون اصلاحات ارضي و بزنگاه ها را فراموش نمي كند. به لحاظ روش شناختي نيز اين كتاب سند بزرگي براي پيوند تاريخ و علوم اجتماعي است. اهل علوم اجتماعي در ايران از ضعف تخيل تاريخي رنج مي برند. وي سپس نكاتي درباره ترجمه كتاب بيان كرد و گفت: برخي واژه ها در اين كتاب نامانوس هستند، مثلا ترجمه مدرنيسم به مدرن گري نامانوس است. همچنين كاربرد كانون-پيرامون به جاي مركز-پيرامون يا بدتر از آن خاوري-باختري به جاي شرقي-غربي يا امپراتورانه به جاي امپراتوري يا پشيز كردن سكه به جاي كاهش ارزش سكه يا ميان سده اي به جاي قرون وسطا يا پويش به جاي اكتشاف و كشت سان به جاي كشتزار و آزادگذاري براي «لسه فر» و بازار آزاد است. اين معادل هاي نامانوس به خواننده فشار مي آورد.
     فاضلي در پايان به چند نكته مهم از كتاب والرشتاين اشاره كرد و گفت: والرشتاين يك جا مي گويد «نه انسان ها و نه جوامع بيخود درگير كارهاي دشوار نمي شوند». ديگري تحليل عميق والرشتاين از اثر محدوديت بر رشد جوامع است. او مي گويد «چين سرمايه داري نشد زيرا وسيع بود و هر وقت مي خواست غله خودش را تامين كند از طريق رفتن به مرزها و گسترش آنها آن را تامين مي كرد». امروز در ايران دولت هاي بدون محدوديت خودشان و جامعه شان را ويران مي كنند. تحليل محدوديت يكي از بزرگ ترين دستاوردهاي والرشتاين است. همچنين تحليل والرشتاين از سنت عميق است. او مي گويد «در واقع مي توان به عنوان يك اصل عام جامعه شناختي اينگونه پنداشت در هر مقطع معيني از زمان آنچه سنتي پنداشته مي شود، خاستگاه تازه تري نسبت به آنچه عموم مردم تصور مي كنند دارد. سنت از آنچه شما فكر مي كنيد به شما نزديك تر است، بيش از آنچه مردم فكر مي كنند سنت اختراع عصر نزديك به خودشان است. اين نتيجه چه اختراعي است؟ در درجه نخست بازنمود غرايز محافظه كارانه گروه هاي چندي است كه زير تيغ تهديد تنزل منزلت اجتماعي خود هستند.»
    ** عضو هيات علمي دانشگاه شهيد بهشتي
    
    
    عليه ليبراليسم حرف نزن
     احمد نادري ***

    احمد نادري بحث خود را با اشاره به اينكه «نظام جهاني مدرن» چهارمين كتاب ترجمه شده از والرشتاين است، گفت: والرشتاين دشوارنويس است و ارجاعات فراوان به تاريخ و اقتصاد از ويژگي هاي آثار اوست. وي در ادامه به اهميت والرشتاين براي علوم اجتماعي ايران پرداخت و گفت: والرشتاين بعد از سفر به ايران وقتي به امريكا رفت، مصاحبه مفصلي با يكي از نشريات امريكايي كرد و گفت در ايران ليبرال هاي ايراني به من گفته اند كه عليه ليبراليسم حرف نزن، من در دل ليبراليسم اين كار را مي كنم، چطور در ايران اين كار را نكنم؟! شناخت نقد درست از ليبراليسم و نئوليبراليسم از درس هايي است كه مي توان از والرشتاين آموخت و اينكه ما ايراني ها كجاي اين سيستم قرار گرفته ايم و چطور سيستم ليبرالي به اقتصاد ايران فرافكني شده و با رويكردهاي نئوليبرال همه چيز را نابود مي كند؟ نادري با تاييد سخن فاضلي مبني بر ارجاعات فراوان والرشتاين به مكتب آنال و چهره شاخص آن فرنان برودل گفت: چهار نوع تاريخ آنالي ها يعني كوتاه مدت، ميان مدت، بلندمدت و تاريخ ساختاري يا خيلي بلندمدت مرتبا در كارهاي والرشتاين مورد استفاده قرار مي گيرد. اما نظريه كلي والرشتاين مبتني بر تجزيه و تحليل جهاني شدن است. كار او را مي توان نوعي جامعه شناسي جهاني شدن در يك بستر بلند تاريخي خواند. او قايل به سه نوع نظام اجتماعي در تاريخ بشر است: نخست نظام هاي كوچك كه اقتصادهاي ساده مبتني بر شكارگري و كشاورزي كه در جوامع پيشامدرن از آنها بحث مي شود و به نظر والرشتاين اين نظام ها ديگر وجود ندارند. دوم نظام هاي امپراتوري هستند. امپراتوري ها نظام هاي چند فرهنگي با يك سيستم سياسي متمركز و يكسان و تقسيم كار واحد هستند. تقسيم كار براي والرشتاين بسيار مهم است، او امپراتوري هاي باستاني را مثال مي زند و آخرين آنها را امپراتوري عثماني مي داند. والرشتاين سومين شكل از نظام اجتماعي را اقتصادهاي جهاني يا نظام- جهان ها مي خواند و مي گويد الان ما با اين پديده مواجه هستيم، يعني عصر امپراتوري ها به سر رسيده است.
    
     تبارشناسي نظام-جهان مدرن
     نادري گفت: اقتصادهاي جهاني از ديد والرشتاين نظام هاي اجتماعي اي هستند كه نظام هاي سياسي متفاوت و زيادي در آنها هست، فرهنگ ها نيز متفاوت است، اما يك سيستم اقتصادي مشترك است كه همه اينها را هدايت مي كند، يعني به تعبير ماركس يك زيربناي اقتصادي است كه نظام-جهان ها را به گردش در مي آورد. او نظام-جهان مدرن را نمونه تمام و كمال آن مي داند. مثال ديگر او سوسياليسم جهاني است كه البته وجود خارجي ندارد، اما در نظريه توسط سوسياليست ها درباره آن بحث شده است. مساله اصلي والرشتاين تجزيه و تحليل ريشه هاي سرمايه داري مدرن و مولفه هايي است كه آن را بازتوليد مي كند زيرا نظام-جهان مدرن مبتني بر سرمايه داري است. در سلسله جبال والرشتاين دايم با نوعي از تبارشناسي نظام جهاني مدرن و نظام سرمايه داري مواجه هستيم. نقطه عزيمت تبارشناسي كه از نيچه آغاز و در فوكو متجلي مي شود، اين است كه نهادهاي موجود ازلي و ابدي نيستند، بلكه در يك فرآيند تاريخي به وجود آمده اند و كاركردهايي دارند و ممكن است تغيير كنند يا از بين بروند.
     نادري در ادامه به روايت تبارشناسانه والرشتاين از شكل گيري نظام- جهان مدرن پرداخت و گفت: به نظر والرشتاين نظام سرمايه داري از ابتداي قرن پانزدهم در مركز اروپاي شمالي و غربي نشو و نما يافت و به تدريج به كل دنيا بسط يافت و تمام جهان را درنورديد. اين نظام-جهان از قرن هجدهم به بعد به خصوص بعد از عصر انقلاب ها به خصوص انقلاب فرانسه در اروپا كاملا مستقر و ثابت و نهادينه مي شود. انقلاب فرانسه شوك عظيمي به نظام سرمايه داري وارد كرد و اين امر به تعبير والرشتاين موجب «عادي شدگي تغيير» شد. از نظر او سرمايه داري مدرن سه نهاد را خلق كرد تا تغيير عادي شود. او از ايدئولوژي ها و جنبش ها بحث مي كند و نشان مي دهد كه چطور اين جنبش ها تغيير را در روبنا عادي مي كنند كه زيربناي سرمايه داري سالم بماند. او مهم تر از همه از علوم انساني مدرن ياد مي كند كه اين تغيير را عادي مي كنند. به نظر او جامعه سرمايه داري غربي سه علم را براي اين عادي سازي در سه حوزه مختلف ايجاد كرد. در حوزه عمومي اعمال قدرت علوم سياسي را خلق كرد، در حوزه نيمه عمومي و نيمه خصوصي توليد اقتصاد را خلق كرد و در حوزه خصوصي و براي شناخت آن علوم اجتماعي و به طور خاص جامعه شناسي را خلق كرد. از ديد والرشتاين اين سه علم براي شناخت جامعه غربي و عادي كردن تغيير پديد آمدند.
    
     اسطوره برساخته علوم انساني جديد
     نادري گفت: والرشتاين به تبارشناسي و روش شناسي علوم اجتماعي پرداخت. روش شناسي در اين علوم در ابتدا پوزيتيويستي و مبتني بر روش علوم تجربي و طبيعي بود. اين رشته ها به تدريج در دانشگاه ها جاي خود را باز كردند و انجمن هاي ملي و سپس انجمن هاي جهاني را تاسيس كردند. هدف اين علوم از ديد والرشتاين اين است كه سرمايه داري مدرن را نجات دهند. نگاه والرشتاين به علوم انساني اساسا منفي است. فوكو نيز در تبارشناسي اش از نظام هاي حقيقت مدرن چنين نگاهي دارد و رابطه قدرت و حقيقت را بررسي مي كند و نشان مي دهد كه چطور قدرت رژيم هاي حقيقت را به وجود مي آورد. والرشتاين البته در آثارش به فوكو ارجاع نمي دهد، اما مشابهت او به فوكو شديد و عميق است. والرشتاين در تبارشناسي علوم انساني آنچه اسطوره بنيادين جامعه مدرن مي خواند را نقد مي كند و مي گويد كه جامعه سرمايه داري همواره به ما گفته است روزي روزگاري اروپايي وجود داشت كه در عصر فئوداليسم زندگي مي كرد، زمان هاي سياه و تاريك كه در آن وحشت و تباهي سراسر دنيا به ويژه جوامع فئودال اروپا را فراگرفته بود. بعد بر اثر فرآيندهاي خاصي تغييراتي در جامعه فئودالي رخ داد و ما شاهد ظهور طبقه جديدي شديم كه امروزه طبقه متوسط خوانده مي شود و تاجران شهري و انديشه هاي تازه اي پديد آمدند و دست به دست هم دادند و فرآيند انقلاب صنعتي رقم خورد. بعد از انقلاب صنعتي شاهديم كه علم و تكنولوژي فراگير شد و شيوه زندگي مردم تغيير كرد، در نتيجه شاهد يك تغيير اقتصادي جدي در سطح جوامع به خصوص جوامع اروپايي شديم. اين امر به يك تغيير سياسي منجر شد كه همان انقلاب هاي عصر انقلاب ها بود و رژيم هاي دموكراتيك سر كار آمدند. اين روايت همچون يك انگاره رايج در ذهن همه ما هست. اما والرشتاين پنبه اين انگاره يا به تعبير خودش اسطوره را مي زند. او اين روايت را اسطوره جامعه مدرن مي خواند و آن را شالوده شكني مي كند. والرشتاين اين را داستان كشورهاي پيشرفته را مي خواند و همچنين اسطوره توسعه (development) را بيان و شالوده شكني مي كند. او مي گويد كه كشورهاي پيشرفته به دنيا گفتند اگر بچه هاي خوبي (good boy) باشيد و به ملزومات كشورهاي توسعه يافته و سرمايه داري وفادار باشيد، مي توانيد اميدوار باشيد كه روزي توسعه بيابيد. اين يك الگوي توسعه تك خطي است كه والرشتاين آن را به طور جدي نقد مي كند.
    
     تولد شرق شناسي و قوم شناسي
     نادري در ادامه گفت: اروپا بعد از خلق علوم مذكور و شناخت خودش، همچنين مي خواست «ديگري»ها را نيز بشناسد، يعني كشورهايي را كه توسعه نيافته بودند. براي اين شناخت دو علم ديگر نيز خلق كرد، يكي شرق شناسي (orientalism) و ديگري مردم شناسي يا قوم شناسي (ethnology). شرق شناسي به جوامعي مي پرداخت كه سنت مكتوب و تجربه كهن سياسي غيراروپايي داشتند، مثل ايران و چين و مصر و مردم شناسان به جوامعي مي پرداختند كه سنت مكتوب و نظام سياسي به معناي امروزين و مدرن نداشتند، اگرچه سامان سياسي و اجتماعي خاص خودشان را داشتند. به هر حال اين الگوي توسعه تك خطي لزوما بايد به شناخت ديگري توسعه نيافته منجر مي شد. يعني براي اوج پيشرفتگي يعني انسان متمدن پيشرفته غربي، انسان بي تمدن و عقب مانده غيرغربي از حيث اقتصادي موضوعيت داشت، زيرا اساسا مبناي امواج سه گانه استعمار اقتصاد است و بر اين اساس نوعي هدايت گري و تكليف گرايي و ميسيونري شكل گرفت كه الان در نئوكان هاي امريكايي نيز هست. همچنين با بحث علمي توسل به خشونت نيز توجيه مي شود. اين را در مصاحبه هاي سياستمداران امريكايي در مورد مردم عراق و افغانستان نيز مي بينيم. همچنين در اين اسطوره ايدئولوژي تطورگرايي كه پروژه روشنگري است، موج مي زند كه والرشتاين آن را به طور مفصل نقد مي كند. نادري در پايان گفت: همچنين در سلسله جبال والرشتاين شاهد نقد او به بحث تفاوت گماين شافت (اجتماع يا community) و گزل شافت (جامعه يا society) تونيس هستيم. پيش فرض تونيس مثل دوركهيم اين است كه ما از همبستگي مكانيكي (گماين شافت) با تطور به همبستگي ارگانيك (گزلشافت) مي رسيم. در حالي كه والرشتاين به درستي مي گويد اتفاقا گماين شافت ها از بين نرفته اند، بلكه در اثر كنش و واكنش هاي نظام- جهان مدرن پيچيده تر شده اند و در شكل هاي مقاومت و ضدفرهنگ ها خود را بازتوليد مي كنند. او مي گويد در نظام اقتصاد سرمايه داري مدرن خطوط قوميتي با خطوط فقر هم پوشاني مي يابند، در نتيجه بخش عظيمي از جمعيت فقرا هم در داخل سيستم هست و هم از آن طرد شده است. او اين را نيز نتيجه علوم انساني جديد مي داند. بنابراين هدف والرشتاين نقد نظام-جهان مدرن از طريق نقد بنيادي علوم انساني جديد است. به همين خاطر او مي گويد كه بايد به اين علوم نينديشيد و بايد اين پارادايم هاي قرن نوزدهمي را دور انداخت و با منحل كردن دپارتمان هاي علوم انساني يك علم اجتماعي، تاريخي كل نگر پديد آورد.
    *** عضو هيات علمي دانشگاه تهران علوم اجتماعي: ليبراليسم را نقد نكن! / والرشتاين و نظام جهاني مدرن در سخنراني ابوالفضل دلاوري، محمد فاضلي و احمد نادري
    


 روزنامه اعتماد، شماره 3891 به تاريخ 6/6/96، صفحه 7 (سياستنامه)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 230 بار
    



آثار ديگري از "محسن آزموده"

  حديث بي قراري لوطي ها / نگاهي گذرا به تحول سنت پهلواني در ايران
محسن آزموده، اعتماد 25/6/97
مشاهده متن    
  بحر در كوزه
محسن آزموده، اعتماد 24/6/97
مشاهده متن    
  برخاستن از خواب چهل ساله / نگاهي به كتاب «ناصر خسرو» نوشته محمد دهقاني
محسن آزموده، اعتماد 22/6/97
مشاهده متن    
  در دفاع از فلسفه / سوداي تفكيك در گفت و گو با حسن اسلامي اردكاني
محسن آزموده، اعتماد 21/6/97
مشاهده متن    
  ابوحيان عصر ما
محسن آزموده، اعتماد 20/6/97
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
فصلنامه علوم اعصاب شفاي خاتم
متن مطالب شماره 2 (پياپي 39)، بهار 1398را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است