|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد96/6/22: دموكراسي مشورتي هابرماس
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 3914
دوشنبه سوم مهر ماه 1396



خدمات سايت




 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 3904 22/6/96 > صفحه 7 (سياستنامه) > متن
 
      


فلسفه سياسي 
دموكراسي مشورتي هابرماس
تقابل فعل و امر سياسي در سخنراني حسينعلي نوذري، مجيد كمالي و كمال پولادي

نويسنده: محسن آزموده

اجماع يا تخالف سياست در جهان مدرن
    
    يورگن هابرماس (متولد ١٩٢٩) فيلسوف اجتماعي آلماني: انديشمندي برآمده از مكتب فرانكفورت است كه به هيچ عنوان در چارچوب هاي اين مدرسه فكري باقي نمانده و ويژگي بارزش در عرصه تفكر معاصر گفت وگو و تعامل با انديشمندان و متفكران جريان ها و نحله هاي مختلف فكري در زمانه ما است، هابرماس در حوزه عمومي (public sphere) با انديشمنداني چون پوپر، دريدا، گادامر، نولته، ليوتار و...
     هم سخن شده و به يك معنا كوشيده راه سوم مياني چپ گرايي ارتودكس و راست گرايي افراطي بيابد، اگرچه به همين ميزان از نقد و نقادي دور نمانده به گونه اي كه چپ گرايان او را به چرخش به راست گرايي و محافظه كاري متهم مي كنند و راست گرايان نيز او را چپ گرايي پشيمان مي خوانند كه اگرچه مي كوشد پيشينه ماركسيستي خودش را پنهان كند اما سخنانش در بطن خود همچنان چپ گرايانه است. خوشبختانه آثار كثيري از هابرماس و درباره او به فارسي ترجمه و تاليف شده است و در اين ميان كار اساسي را كمال پولادي، استاد علوم سياسي انجام داده كه مهم ترين كتاب هابرماس يعني «نظريه كنش ارتباطي» را به فارسي ترجمه كرده است. دكتر پولادي در كنار آثار متعددي كه در حوزه انديشه سياسي در قالب ترجمه و تاليف دارد، كتابي نيز با عنوان «از دولت اقتدار تا دولت عقل در فلسفه سياسي مدرن» نگاشته كه در آن به برخي مناقشات راجع به انديشه سياسي جديد به ويژه آراي هابرماس پرداخته است. نشست راويان انديشه در فرهنگسراي انديشه با حضور كمال پولادي، حسينعلي نوذري، مجيد كمالي، محمد ميلاني و محمد رجبي به اين كتاب اختصاص داشت. در اين نشست حسينعلي نوذري به تطور انديشه سياسي در طول تاريخ پرداخت و مجيد كمالي به اختصار به نكاتي درباره نگاه هابرماس به رهايي پرداختند و كمال پولادي نيز اشاراتي درباره نظريه كنش ارتباطي هابرماس و نقد كارل اشميت به آن داشت و در نهايت به بديلي كه شانتال موف ديگر انديشمند چپ گراي معاصر عرضه كرده اشاره كرد. محمد ميلاني در سخناني كوتاه به نگاه مردم به امر سياسي اشاراتي داشت. وي گفت: «نگاه مردم به مفهوم فعل و امر سياسي است كه تعيين مي كند رفتار دولتمردان به چه شكل باشد. اگر نگاه جامعه، نگاه پخته و كاملي نباشد و مردم با مفهوم فعل سياسي آشنايي نداشته باشند، به همان ميزان يك سياستمدار به خود اجازه مي دهد تا تمام اعمال خود را با فساد پيش ببرد و عكس اين موضوع نيز صادق است. سواد سياسي- اجتماعي مردم امروزه به عنوان يك شاخص در كشورهاي در حال توسعه مطرح است كه نشان مي دهد شناخت مردم تا چه حد مي تواند تاثيرگذار باشد. كشورهايي به مدرنيته رسيده اند كه توانسته اند مساله امر سياسي را براي خود حل كنند.»
    
    چه كسي بايد قدرت را در دست بگيرد؟
    حسينعلي نوذري *

    پرسش اساسي آغازين اين است كه مساله محوري و جوهري انديشه سياسي يعني امر سياسي را از چه منظري مي خواهيم بررسي كنيم؟ مسائلي از سنخ امر سياسي، امر شخصي و امر اجتماعي در سال هاي دهه ١٩٦٠ وارد گفتمان علوم اجتماعي و سياسي شد. به نظر من تاكيد بر امر سياسي در واقع نوعي رويكرد تقليل گرايانه است. مفهوم وسيع تر گفتمان دولت است، يعني چه كسي و چرا بايد حكومت كند و اساسا چرا ما به حكومت و دولت نيازمند هستيم؟ امر سياسي نيز بايد در سايه ضرورت يا عدم ضرورت و امكان يا امتناع مفهوم دولت مورد ارزيابي قرار گيرد، در غير اين صورت به مباحث انتزاعي و تجريدي دچار مي شويم. اگر مفهوم دولت را به عنوان يك بستر اساسي در نظر بگيريم، امر سياسي و به پيروي از آن كنش سياسي در سايه آن معنا پيدا مي كند، در اين صورت مي توان تا حدودي بخشي از مسائل و مناسبات مربوط به اين حوزه را بيان كرد. از اين منظر چشم انداز وسيعي گشوده خواهد شد: ضمن آنكه تلقي از امر سياسي و فراز و نشيب هايي كه مفاهيم دولت و امر سياسي از سر گذرانده اند، نيازمند يك بستر مشخص است كه اكثر دانش آموختگان علوم سياسي به آن آشنايي دارند. در ادامه مي كوشم مفهوم امر سياسي را در اين بستر (context) نظري و گفتماني (discursive) طرح كنم و تطور و تحول آن را مورد بحث قرار دهم.
     بحث از امر سياسي را به لحاظ تبارشناختي و ديرينه شناختي از حيث گفتماني به عصر كلاسيك بازمي گردانم. از عصر كلاسيك به اين سو همواره دغدغه اساسي فلاسفه سياسي و كساني كه با حوزه پراتيك سياست سر و كار داشتند، يك پرسش واحد و مشخص بود. اين پرسش امروز هم گريبان همه جوامع به ويژه حوزه هاي سياست و انديشه سياسي را رها نكرده است. اين پرسش به ظاهر ساده آن است كه چه كسي بايد حكومت كند؟ (Who should rule) اين پرسش بيانگر دغدغه هايي است كه انسان در حوزه هاي فرهنگي، اقتصادي، ديني، سياسي و اجتماعي داشته است. در تمام اين حوزه ها مفهوم اساسي و محوري قدرت است كه به صورت چندگانه با امرسياسي، كنش سياسي و سرشت و هويت سياسي ارتباط دارد. بنابراين قدرت مفهوم كانوني اين پرسش است. يعني چه كسي قدرت را در اختيار مي گيرد؟ بر اين اساس از شيوه هاي اعمال قدرت بحث مي شود. اينجاست كه رابطه مفهوم قدرت با ساير مفاهيم در عرصه عمل را نشان مي دهد.
     بحث هاي انديشه سياسي اگرچه به طور ماهوي و ژنتيك حالت ظاهرا انتزاعي و تجريدي دارد، اما وقتي آنها را تحليل مي كنيم، مي بينيم كه با مناسبات روزمره زندگي انسان ها سر و كار دارند. در بحث از قدرت نيز از يكسو فعل سياسي مورد تحليل و از سوي ديگر مورد بحث قرار مي گيرد، همچنين در بحث از قدرت گروه ها يا كساني كه اين قدرت بر آنها اعمال مي شود نيز مدنظر قرار مي گيرند. قدرت و كانون هاي قدرت هستند كه در شكل هاي توزيع شده، شبكه اي و... خود را نشان مي دهند.
     در پرسش «چه كسي بايد قدرت را در دست بگيرد؟» تعبير «بايد» (should) به لحاظ معناشناختي هم متضمن الزام است (وجه التزامي) و هم متضمن بايستن است (وجه اجباري) و هم به معناي شايستن و شايا بودن است (وجه شايستگي) . در اين صورت است كه مي بينيم تلاش هاي مختلفي براي پاسخ گفتن به اين پرسش مطرح شده است. نظريه هايي كه در اين زمينه مطرح شده هر كدام پيامدها و نتايج خاص خودشان را دارند. يكي از پيامدهاي اين نظريه ها در زمينه مشروعيت است. يعني وقتي بر اساس يك نظريه گفته مي شود كه قدرت در دستان فرد يا گروهي خاص قرار بگيرد، بر اساس همان نظريه به آن فرد يا گروه مشروعيت داده مي شود، يعني نظريه هايي كه حدود و صغور امر سياسي را مشخص مي كند، مبدا مشروعيت بخش امر سياسي نيز هست.
    
     از نظريه حق قدسي تا نظريه قدرتمداري
     يكي از قديمي ترين نظريه ها براي پرسش «چه كسي بايد حكومت كند؟»، نظريه هاي ديني است. منظور از قدمت اين پاسخ ها اشاره به دوران پيدايش نخستين دولت شهرها در يونان و ايران باستان دارد، يعني دوراني كه مفهوم شهر به معناي موسع كلمه شكل مي گيرد و بشر با ضرورت اداره و سامان بخشيدن به امور روزمره اقتصادي و اجتماعي و سياسي سر و كار دارد. در اين نظريه گفته مي شود از آنجا كه قدرت امري برتر از اراده انسان هاست، در نتيجه خاستگاه آن نيز مكان قدسي قدرت است. اين گفتمان از زمان افلاطون تا زمان هابز مطرح است. با فوكو است كه گفتمان مكان قدرت دستخوش شالوده شكني مي شود. نكته مهم اين است كه در همه نظريه ها اعم از نظريه حق الهي يا نظريه قرارداد اجتماعي يا نظريه حق مردم يا نظريه غصب و... گويي قدرت يك جايگاه دارد و آن جايگاه نه طي يك فرآيندي تاريخي بلكه به دليل سرشت قدرت ويژگي قدسي پيدا مي كند. اما در اين ميان تلاش بشر همواره اين بوده كه از هيمنه و اعتبار مفهوم قدرت بكاهد و قدرت به مناسبات عادي و روزمره تبديل شود. در نظريه حق الهي جايگاه قدرت نيز يك مكان قدسي است و گفته مي شود هيچ حكمي جز حكم تئولوژيك وجود ندارد. در اين نظريه براي قدرت يك جايگاه استعلايي و فراتجربي و فراتر از عرصه هاي مناسبات معمول است. بنابراين به طريق اولي امر سياسي هم امري مقدس مي شود، آن چنان كه به تعبير ارسطو خود سياست شريف ترين و نجيب ترين فعاليت در ميان فعاليت هاي بشري تلقي مي شود و كساني كه با اين حوزه سر و كار دارند، چنين تلقي مي شوند. رسالت عميق ماكياولي در اين است كه اين تقدس را از سياست زدوده و چهره واقعي آن را نشان داده است. نظريه حق الهي هم در عصر كلاسيك ميتوس (اسطوره) و هم در عصر كلاسيك لوگوس و هم در عصر مابعد كلاسيك يعني دوران مسيحيت سيطره داشت، يعني به ويژه از قرن ٤ ميلادي تا قرن ١٦ ميلادي مفهوم قدرت مشروعيت خودش را از مكان مقدس مي گيرد و كارگزاران اين قدرت نيز مشروعيت خودشان را از اين منبع مي گيرند. در اين نظريه پاسخ به اينكه چه كسي بايد حكومت كند، به صورت هاي مختلفي طرح شده است. برخي گفته اند خردمندترين افراد بايد حكومت كنند، اين معناي افلاطوني است، اما پاسخي آگوستيني و آكويناسي به اين پرسش مي گويد با تقواترين فرد يا افراد بايد حكومت كنند، يعني كسي كه توانسته باشد مراحل كاثارسيس (پالايش) را طي كرده باشد. اما رويكرد ديگري كه سابقه اش طولاني مدت است و مي شود گفت هم امتداد با نظريه حق الهي حركت كرده نظريه قدرتمداري است. در اين نظريه گفته مي شود داعيه قدرتمند بايد حكومت كند. داعيه قدرتمند پروايي از اينكه قدرت به عنوان يك امر اساسي در كانون فلسفه سياسي قرار بگيرد، ندارد. در اين نظريه قدرت به عنوان جوهر سياست مطرح مي شود. البته سياست علم قدرت خوانده مي شود، اما داعيه قدرتمند مبتني بر يك مفروض اساسي است و آن مفروض محوريت قدرت است. مبناي توجيه نظريه حق الهي خاستگاهش يعني فره ايزدي است، اما در نظريه داعيه قدرتمند حق (right) به خود قدرت باز مي گردد. يعني گفته مي شود الحق لمن غلبه، يعني براي مفهوم قدرت يك خصلت اندام وارگي قايل هستند، يعني قدرت داراي يك پيكره تمام و كمال است كه خدشه اي در آن راه ندارد. البته به اين نظريه نگره هاي ارزشي مترتب خواهد بود. نظريه ماكياولي كه گفته مي شود امپراتور براي اداره جامعه بايد قدرتمند باشد و براي دستيابي به قدرت مي تواند به هر وسيله اي مستمسك شود، در راستاي اين نظريه است. در اين نظريه مفهوم قدرت جايگاه اساسي يافته است.
    
     اراده مردم
     در تطور و تحول اين مفاهيم در قرن چهاردهم ميلادي به مفهوم اراده مردم (will of the people) مي رسيم و مفاهيمي چون قرارداد و آرا و خواست مردم مطرح مي شود. يعني به جاي اراده داناترين و اراده باتقواترين و اراده قدرتمندترين، اراده مردم و اراده اجتماعي مطرح مي شود و در نتيجه امر سياسي و فراتر از آن دولت برآمده از دل يك قرارداد مي شود. اين قرارداد لزوما به معناي معمول كلمه نيست، يعني اين طور نيست كه عده اي گردهم آيند و قراردادي بنويسند. اگرچه بعدا تبلور اين قرارداد اجتماعي را در قالب قانون اساسي و قوانين مي بينيم. البته تبلور اين قرارداد را مي توان در ماگنا كارتا (منشور كبير) در قرن دوازدهم ميلادي ديد، در حالي كه در قالب نظريه قرارداد اجتماعي نهايتا بتوان آن را به بدن و هابز و ماكياولي منتسب كرد. نظريه قرارداد اصالت اراده جمع يا توده ها هم به عنوان منشا برخاستن قدرت و هم به عنوان منبع اعمال آن است. البته از اين نظريه قرائت هاي مختلفي صورت گرفته است. در اين صورت بندي هاي گوناگون از قرارداد اجتماعي بدن گرفته تا ماكياولي و هابز و لاك همگي بر ضرورت قدسي زدايي از مفهوم قدرت تاكيد مي كنند و به آن جنبه عرفي مي بخشند. وقتي جنبه قدسيت را از قدرت بگيريم و آن را عرفي كنيم، به نحو اولي فعل سياسي نيز منبع قدسي ندارد و مي تواند محل چون و چرا و انتقاد قرار بگيرد. يعني شاهد بستري هستيم كه مفهوم قدرت به معارضه گرفته مي شود يا به تعبير فوكويي مفهوم قدرت با مقاومت مواجه مي شود، در حالي كه در گذشته مقاومت در مقابل قدرت معنا نداشت و اگر هم معارضه اي عليه آن صورت مي گرفت، تنها راه حل سركوب بود، زيرا مقاومت به معناي شكست اصالت و يكدستي قدرت تلقي مي شد. وقتي قدرت عرفي مي شود، نشان داده مي شود كه قدرت در همه امور روزمره اعم از اقتصاد و خانواده و جامعه مدني و دولت (Staat) حضور دارد. كار هگل از اين جهت مفهوم قدرت را در اين چند حوزه مورد ارزيابي قرار مي دهد و قدرت در اين حوزه ها خصلتي ملموس (touchable) مي يابد، در حالي كه قدرت در گذشته ماهيتي نابسودني (untouchable) داشت. البته ميان نظريه هاي قرارداد تفاوت هاي اساسي ميان متفكران وجود دارد. يعني حتي در اينجا نيز يك ديوار اساسي وجود دارد. براي مثال هابز با استفاده از استعاره هاي اساطير ديني مثل بهيموث و لوياتان و... مفاهيم سياسي را مطرح مي كند. او براي دولت از استعاره لوياتان بهره مي گيرد، لوياتان جانور مهيب دريايي اي است كه از آبزيان ديگر تغذيه مي كند. هابز معتقد است كه از آن جايي كه بشر در وضعيت طبيعي با برخي مسائل اساسي اجتناب ناپذير مواجه است، لازم است يك كنترل بيروني داشته باشد. هابز در كتاب لوياتان انسان را موجودي طماع، حريص، ترسو، جبون و فزون خواه و تكاثرطلب مي خواند. هابز معتقد است اگر انسان بتواند حتي به نزديك ترين افراد خودش هم رحم نمي كند. به همين خاطر از ديد هابز در وضع طبيعي اولا شاهد جنگ همه عليه همه هستيم. ثانيا در وضع طبيعي انسان ها خصلت گرگي مي يابند، يعني انسان گرگ انسان است (man is the wolf of man) . به صورت افسانه اي گفته مي شود كه گرگ ها در خواب به صورت حلقه وار روبه روي هم مي خوابند و به محض اينكه مي بينند گرگي چشمانش را روي هم گذاشته، ديگران او را تكه پاره مي كنند. به زعم هابز انسان ها نيز چنين خصلتي دارند و به همين خاطر دولت ضرورت مي يابد. يعني از نظر هابز براي مهار اين وضع نابسامان نيازمند دولتي مقتدر هستيم كه وظيفه اصلي اش برقراري امنيت است. يعني اساس نظريه دولت هابز در وهله نخست به بحث امنيت و در وهله دوم به عدالت مربوط مي شود.
     البته برخي منتقدان معتقدند كه نظريه عدالت او تقليل گرايانه است. اما هابز مي گويد از آنجا كه مردم امنيت مي خواهند و از سرناچاري بخشي از قدرت خود را به دولت داده اند، نمي توانند بر دولت بياشوبند و حق شورش و انقلاب ندارند. در نظريه هابز حق شورش و انقلاب از مردم در برابر دولت گرفته شده است. در نتيجه دولت هابزي نيز جنبه قدسي مي يابد. اما لاك و قراردادگرايان پسالاكي معتقدند كه دولت مبتني بر اجبار نيست بلكه مبتني بر رضايت است. يعني مردم بر مبناي رضايت خودشان بخشي از قدرت را به پيكره اي برخاسته از خودشان مي دهند تا امنيت و عدالت را برقرار كند. لاك بر اساس همين اصل رضايت براي مردم حق شورش و اعتراض در نظر مي گيرد و مي گويد تا زماني كه دولت در راستاي منافع و مصالح مردم حركت مي كند، مردم وظيفه و تكليف اطاعت و فرمانبري از آن را دارند، اما اگر دولت از اين چارچوب خارج شد، مردم حق اعتراض دارند.
    * پژوهشگر و استاد علم سياست
    
    
    تئوري و پراكسيس
    مجيد كمالي **

    آنچه سرنوشت مقاطع مختلف تاريخ انديشه را به نحوي روشن مي كند بحث رابطه نظر و عمل است، يعني متفكران آن دوره چه نسبتي ميان تئوري و پراكسيس قايل بوده اند و غلبه را با كدام مي ديدند. به نظر من انديشه هابرماس را مي توان حول اين رابطه بازسازي كنيم. وقتي از رابطه تئوري و پراكسيس بحث مي شود، از حيات نظري و حيات عملي بحث مي شود، يعني سوال اين است كه آيا حيات نظري تحت سلطه حيات عملي است يا بالعكس؟ در انديشه هابرماس به صراحت مي توان گفت كه هيچ كدام تابع يكديگر نيستند، بلكه نوعي تعادل ميان اين دو هست. رسيدن به اين تعادل و توازن يك تصميم عافيت طلبانه از سوي يك استاد فلسفه و علوم اجتماعي نيست، بلكه برآمده از اتفاقات انديشگي زمانه او در آلمان است. برخي انديشه هابرماس را بازسازي تفكر ماركس و هگل و بازخواني انتقادي مكتب فرانكفورت دانسته اند. هابرماس با تداومي كه به اين انديشه ها مي دهد، راه تازه اي را براي فلسفه معاصر و تبيين حوزه عمل يا عرصه عمومي باز مي كند. انديشه هابرماس تفكري بومي و برآمده از انديشه آلماني است: اگرچه داعيه جهانشمول شدن دارد. در اين انديشه آلماني همه عناصر فكري مثل كانت و هگل و ماركس حضور دارند. يكي از مولفه هاي اساسي تفكر هابرماس ربط دادن انديشه سياسي به حوزه زبان است كه ذيل مفهوم چرخش زباني مي توانيم آن را درك كنيم. يكي از مباحث كهن فلسفه ربط پوئسيس (توليد انساني) به پراكسيس (كنش انساني) است. اين مضمون به نحو ديگري در انديشه هابرماس مطرح مي شود. در پوليس (شهر) يوناني نسبت پوئسيس و پراكسيس مطرح بوده است. خود اهالي پوليس يا شهروندان يوناني ارجحيت خود را نسبت به ديگران (بربرها) در اين مي دانستند كه در ساحت پراكسيس مي توانند با يكديگر كنش ارتباطي داشته باشند، در حالي كه ساير اقوام تنها مي توانند پوئسيس داشته باشند. پاسداشت پراكسيس در برابر سيطره و غلبه پوئسيس كه عالي ترين مرتبه اش پراكسيس است، يكي از مضامين اصلي تفكر هابرماس است. هابرماس بدين منظور به خوانش ماركس مي پردازد زيرا ماركس بر اهميت و بنيادي بودن كار (پراكسيس) تاكيد مي كند.
    
     رهايي هابرماس در متن جامعه
     اگر قرار باشد هابرماس فضاي جديدي در انديشه آلماني باز كند، بايد بتواند روابط توليد را از خود ابزار توليد جدا كند و او اين كار را مي كند. يعني مي گويد منطق پوزيتيويستي و تكنيكي كه بر روابط توليدي طبيعي حاكم است، بر منطق روابط انساني حاكم نيست. بنابراين يكي از مولفه هاي فكري هابرماس رهايي عقل است، اين نكته اي است كه دكتر پولادي در كتاب «از دولت اقتدار تا دولت عقل» بر آن تاكيد مي كند و به تفصيل به آن مي پردازد. بنابراين تعريف دوباره اي از روابط انسان ها يكي از مولفه هاي فكري هابرماس است كه در آن به اولويت و اهميت عقل كنشگر در فضاي بين الاذهاني تاكيد مي كند. از اين طريق هابرماس زمينه گذر علاقه و سليقه شخصي را به ساحت عمومي فراهم مي كند و اين دستاورد مهمي در انديشه اوست. بر اين اساس برخي از مفسرين انديشه هابرماس را پسامتافيزيك در تقابل با پسامدرن مي خوانند. او منتقد شديد پست مدرنيسم است و با تاكيد بر وجوه نهفته در عقل متافيزيك بر احياي نوع ديگري از عقل اشاره دارد كه در عين حال كه از عقل متافيزيكي گسسته نيست، خود عقل متافيزيكي هم نيست. اين منجر به نوعي رهايي عقل مي شود كه مفهومي مورد علاقه متفكران آلماني است و مثلا نزد هايدگر تحت عنوان گلاسنهايت (رهايي) عنوان مي شود. اما رهايي هابرماس در متن جامعه با همه روابط عيني اقتصادي و سياسي رخ مي دهد. دستاورد مهم ديگر هابرماس اين است كه اگرچه به عقل جمعي تاكيد مي كند، اما عقلانيت تفسيري و هرمنوتيكي را قبول دارد، منتها تاكيد مي كند كه انديشه گادامر بيش از اندازه محافظه كارانه است. محافظه كاري گادامر در آنجاست كه براي سنت و حجيت هاي پيشين نقش منفي قلمداد نمي كند و حضورش را كاملا مي پذيرد و معتقد است كه هر سنت و حجيتي لزوما اخلال گر نيست. به عبارت ديگر گادامر قايل به يك شان زباني ناب است كه مشروط به هيچ قدرت و سياست بيروني نيست. اما از نظر هابرماس اين زبان مي تواند تحت سلطه واقع شود. از نظر هابرماس زبان مي توان همبسته سياست و قدرت شود و تحت سلطه واقع شود. بنابراين از نظر هابرماس ما پيش از آنكه تحت سلطه دولت ها باشيم، تحت سلطه زبان هستيم. اين زبان هم در عرصه عمومي و هم در ادبيات رسمي حاكمان خود را نشان مي دهد. به همين دليل نيز هست كه عرصه عمومي پس از مدتي ويران مي شود و خصلت هاي خود را از دست مي دهد و به امري يكسان و بي هويت و بي اثر بدل مي شود.
    ** پژوهشگر فلسفه و علوم سياسي
    
    
    هابرماس و تقابل امر سياسي و فعل سياسي
    كمال پولادي ***

    واژه امر سياسي (the political) و تمايزش با سياست (politics) يعني كردارها و نهادهاي سياسي و مناسبات و اشكال حكومت را كارل اشميت مطرح كرده است، او از متفكرين آلماني در زمان اوج گيري نازيسم است و خودش هم در حزب نازي ثبت نام كرده است، گرچه اين دليل نمي شود كه نظريه او را مدنظر قرار ندهيم. نظريه اشميت هنوز هم طرفداراني دارد و منتقدين به آن مي پردازند، ضمن آنكه مخالفيني نيز دارد. اشميت در زماني نظريه اش را مطرح كرد و رساله كوچك «امر سياسي» را نوشت كه ليبراليسم سخت مورد هجمه بود. يكي از آماج اصلي فاشيسم در آن زمان ليبراليسم به عنوان مكتبي بود كه در غرب ريشه هاي عميقي داشت و هنوز هم يكي از پارادايم هاي فكري در دنياي ما است. به هر حال يكي از آماج اصلي نازي ها ليبراليسم بود و فكر مي كردند ليبراليسم مردم آلمان و كل جهان را وارد عرصه اي كرده است كه به تعبير اشميت عرصه غيرسياسي يا پساسياسي است يا عرصه اي كه به امر سياسي بي توجه است. بنابراين اشميت ميان امر سياسي و سياست تمايز مي گذارد.
     از نظر اشميت امر سياسي همواره امري آنتاگونيستي و دوست و دشمني است و زماني كه سياست را در عرصه دوگانه دوست و دشمن قرار دهيم، معنا مي يابد. سياست از اين حيث از ساير عرصه ها مثل اقتصاد، اخلاق، زيبايي شناسي، جامعه شناسي و... متمايز مي شود. هر كدام از اين حوزه هاي علمي يك مفهوم و دوگانه مركزي دارند. دوگانه مركزي اخلاق خير و شر يا خوب و بد هستند و دوگانه اقتصاد فايده مندي يا زيان آور بودن است و دوگانه زيبايي شناسي زشت و زيبا است. دوگانه سياست نزد اشميت دوست و دشمن يا «ما» (دوستان) و «آنها» (دشمنان) است. بنابراين سياست زماني معنا مي يابد كه يك موجوديت در تقابل با موجوديتي ديگر قرار بگيرد، اين موجوديت مي تواند كشور باشد يا گروه هاي چپ و راست يا... البته مفهوم دشمني به معناي اين نيست كه همواره جنگ و تنازع هست، بلكه جوهر امر سياسي از ديد اشميت اين دوگانه «ما-آنها» است. اشميت اين بحث را به لحاظ هستي شناختي توجيه مي كند و مي گويد موجوديت انساني اقتضا مي كند كه همواره دوگانه دوست و دشمن را داشته باشيم.
    
     هابرماس وامدار بزرگان جامعه شناسي
     اشميت اين ديدگاه را در برابر ليبرال ها مطرح كرده بود كه معتقد به اجماع بودند. ليبراليسم معتقد است ما از طريق گفت وگو و مذاكره و مصالحه و مبارزات حزبي به هر حال مي توانيم به اجماع برسيم و جامعه را به شيوه عقلاني و اجماعي اداره كنيم. انتقادي كه اشميت متوجه ليبرال ها مي كند، متوجه هابرماس نيز هست. زيرا هابرماس اگرچه خاستگاه چپ دارد و از مكتب فرانكفورت برخاسته است، اما در برابر ماركسيست هاي ساختارگرا مثل آلتوسر و پولانزاس و ماركسيست هاي ارتدوكس از جمله لنين يا كائوتسكي، جزو دسته ماركسيست هاي غربي و اومانيست به حساب مي آيد، ضمن اينكه نظراتش تركيبي است و بسيار از هگل ياد كرده و سخت متاثر از ماكس وبر است. هابرماس همچنين از دوركهايم بهره گرفته است. اصولا هابرماس از مهم ترين مباحث بزرگان جامعه شناسي بهره گرفته است. به همين خاطر برخي او را ليبرال مي شناسند و اگر دموكراسي را با ديدگاه ليبرالي يعني رسيدن به اجماع عقلاني و سامان عام و جهانشمول و منافع گوناگون در نظر بگيريم، دموكراسي هابرماس هم ليبرالي مي شود، يعني معتقد به اصل اجماع و به ويژه گفت وگو است. اين هم از نظريه كنش ارتباطي او متاثر است كه راجع به قانونمندي عام تاريخ بشر است. نظريه كنش ارتباطي در حد نظريه ماركس است، يعني ماركس توليد را به عنوان نيروي محركه جامعه و تاريخ در نظر مي گيرد و هابرماس كنش ارتباطي را به عنوان نيروي اصلي و محرك به حساب مي آورد. او اين بحث را در آثارش به تفصيل نشان داده است. نظريه دموكراسي هابرماس نيز گفت وگويي است. بنابراين نقد اشميت و به ويژه محافظه كاراني كه از او الهام مي گيرند، به هابرماس نيز وارد است. البته درباره خود مفهوم امر سياسي نظر واحدي وجود ندارد. امر سياسي را به شيوه هاي متفاوتي مي توان تعبير و تفسير كرد و چيزهاي مختلف در دوره هاي گوناگون به عنوان امر سياسي تفسير شده اند. مثلا سبك زندگي زماني امر سياسي نبود و الان به عنوان امر سياسي تلقي مي شود تا جايي كه برخي مي گويند ديگر تمايز چپ و راست و خود سياست معنا ندارد و ما دوره پساسياسي شده ايم. كساني كه نظريه اشميت را ادامه داده اند، از اين ديدگاه دفاع مي كنند و معتقدند كه سياست به معناي كلاسيك يعني مبارزه گروه ها و تعارض چپ و راست و سازمان دادن نهادهاي سياسي و سامانه سياسي و كردار سياسي و... ديگر معنا ندارد. بسياري از پست مدرن ها چنين ديدگاهي دارند و معتقدند بسياري از امور كه قبلا جزو سياست بود، الان ديگر به عنوان سياست تلقي نمي شود و برعكس اموري كه جزو مسائل شخصي بوده، جزو سياست شده است. به هر حال در مورد امر سياسي اختلاف نظر هست.
    
     تخالف موفه در برابر تخاصم اشميت
     وقتي از تقابل امر سياسي و فعل سياسي در نظريه هابرماس مي نگريم، از ديد اشميتي به آن مي نگريم. از ديد اشميتي نظريه كنش ارتباطي هابرماس ميان امر سياسي و فعل سياسي تقابل دارد، زيرا هابرماس صحبت از جهانشمولي و گفت وگو و دموكراسي رايزنانه و مشورتي مي كند و اين امور با نظر اشميت كه معتقد است جوهر سياسي دوست و دشمن هست، متفاوت است. از نظر اشميت تنها محافظه كاران استفاده نكرده اند، در ميان چپ ها شانتال موفه مثل اشميت رساله مستقلي درباره امر سياسي نوشته است. موفه نظر اشميت را تعديل مي كند و مي گويد به جاي تخاصم يا آنتاگونيسم يا «دوست- دشمن» مي توان آگونيسم يعني تخالف را گذاشت. موفه معتقد است سياست امر تخالف است، يعني همچنان مي توان از نشر اشميت بهره گرفت. در سياست امر هژمونيك حضور دارد و موجب جبهه بندي در ميان نظام هاي مختلف مي شود و ما مي توانيم از اين تخالف براي دموكراسي بهره بگيريم. به عبارت ديگر موفه از نظريه اشميت كه مستعد ياري رساندن به فاشيسم است، براي دموكراسي استفاده مي كند و معتقد است اصرار بر اجماع و مصالحه و عام گرايي و كنار گذاشتن سياست به عنوان يك امر جوهري به دموكراسي هم زيان مي رساند، به همين خاطر بهتر است از نظريه تعديل شده اشميت براي دموكراسي تكثرگرايي و كثرت گرايانه بهره بگيريم، گرچه يكي از آماج هاي ديگر اشميت همين كثرت گرايي بود. موفه معتقد است مي توانيم از ديدگاه اشميت امروزه هم براي پيشبرد امر دموكراتيك در عرصه جهاني بهره بگيريم و به جاي ايده آل جهان وطني كه ليبرال ها بدان معتقد هستند، سياست را امري تخالفي و هژمونيك در نظر بگيريم و براي دموكراسي تكثرگرا از آن بهره بگيريم.
    *** استاد علم سياست فلسفه سياسي: دموكراسي مشورتي هابرماس / تقابل فعل و امر سياسي در سخنراني حسينعلي نوذري، مجيد كمالي و كمال پولادي
    


 روزنامه اعتماد، شماره 3904 به تاريخ 22/6/96، صفحه 7 (سياستنامه)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 19 بار
    



آثار ديگري از "محسن آزموده"

  به درد ايران مبتلا بود / داريوش شايگان، ژاله آموزگار و جواد طباطبايي در نكوداشت بزرگ نادرزاد
محسن آزموده، اعتماد 1/7/96
مشاهده متن    
  انقلابي در تفكر در راه است / منطق فازي ابداع پروفسور لطفي زاده در گفت و گو با لطف الله نبوي
محسن آزموده، اعتماد 30/6/96
مشاهده متن    
  مسحور نيچه ام / داريوش شايگان در «شب نيچه و جهان ايراني» با حضور غلامحسين ديناني و حامد فولادوند
محسن آزموده، اعتماد 27/6/96
مشاهده متن    
  در برابر استيلاي امر تكنولوژيك
محسن آزموده، اعتماد 26/6/96
مشاهده متن    
  قرباني جنگ جهاني دوم / سقوط پهلوي اول و اشغال ايران
محسن آزموده، اعتماد 25/6/96
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
فصلنامه روشها و مدلهاي روان شناختي
متن مطالب شماره 1 (پياپي 801)، بهار 1396را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1396-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است