|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد96/7/1: به درد ايران مبتلا بود
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 3975
پنجشنبه بيست و سوم آذر ماه 1396



خدمات سايت




 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 3912 1/7/96 > صفحه 7 (سياستنامه) > متن
 
      


ايران شناسي 
به درد ايران مبتلا بود
داريوش شايگان، ژاله آموزگار و جواد طباطبايي در نكوداشت بزرگ نادرزاد

نويسنده: محسن آزموده

بزرگ نادرزاد، مترجم آثار فلسفي و علم سياست روز پنجشنبه ١٦ شهريور سال جاري پس از يك دوره بيماري در بيمارستان گاندي تهران درگذشت. نادرزاد با وجود تسلط شگفتش به زبان فرانسه آثار كم اما مهمي را به فارسي ترجمه كرد: نوشته هايي چون حكمت يونانيان نوشته شارل ورنر، آيين ميترا نوشته مارتين ورمازرن، تامل در مباني دموكراسي نوشته آلن دوبنوا، رساله در باب انسان نوشته ارنست كاسيرر، قدرت سياسي نوشته لاپير و مهم تر از همه دفترهايي از جلد دوم دموكراسي در امريكا نوشته كلاسيك الكسي دو توكويل انديشمند سياسي و مورخ و حقوقدان فرانسوي قرن نوزدهم. نادرزاد متولد ١٣١٤ محله سرپل اميربهادر تهران بود، تحصيلات ابتدايي خود را در مدرسه فرانسوي ها (رازي) آغاز كرد و تحصيلات عاليه خود را در فرانسه و سوييس ادامه داد. با وجود عشق به زبان شناسي ابتدا به خواست پدرش براي پزشكي به فرانسه رفت، اما خيلي زود آن را رها كرد و عازم سوييس شد و در ژنو مطالعات شرقي خواند. بعد از ليسانس به ايران بازگشت و به استخدام سازمان جلب سياحان درآمد. بين سال هاي ١٣٤٨ تا ١٣٥٥ در سمت رايزن فرهنگي ايران در فرانسه بود و در رشته فلسفه درس مي خواند و از دانشگاه پاريس دكتراي فلسفه گرفت. عصر چهارشنبه ٢٩ شهريور به مناسبت درگذشت او مجلس يادبودي به همت مجله بخارا در كانون زبان فارسي برگزار شد كه در آن دوستان و آشنايان سابق او از جمله داريوش شايگان، ژاله آموزگار و جواد طباطبايي سخنراني كردند.
    
    در ادامه گزارش اين نشست از نظر مي گذرد:
    
    سلوك نجبا
    علي دهباشي *

    در ابتداي جلسه علي دهباشي، سردبير و مدير مجله بخارا به برگزاري اين جلسه به درخواست خانواده و برادر زنده ياد بزرگ نادرزاد اشاره كرد و در ادامه اشاره اي به مقاله «سلوك نجبا» از او كرد و قطعاتي از نثر او را كه نشانه دقت و وسواس و عشق وافرش به زبان فارسي بود، به اين ترتيب قرائت كرد: «من شوق زيادي به اشتغال و تفكر در اخلاقيات ندارم، چون از وقتي كه نيچه به تامل در رگ و ريشه آن پرداخته، ديگر به نظرم قضيه به حد كافي روشن شده است، از طرف ديگر فكر مي كنم به تعداد غور و افهام بشر نظامات اخلاقي وجود دارد كه البته اين خود رقمي مي شود. اما من بر خلاف بي اعتقادي به نظام هاي اخلاقي، به اصول اخلاقي سخت پايبندم كه مي توان آن را قواعد زندگي هم ناميد. به هر تقدير اصول اخلاقي مورد اعتقاد من به قرار ذيل است و اميدوارم در رعايت و اجراي آن زياده از حد دچار خبط و خطا نشوم. » دهباشي به نقل از نادرزاد يكي از اين اصول اخلاقي را چنين خواند: «زماني مي توان بر ديگران تسلط پيدا كرد كه انسان بر خود تسلط يافته باشد. اجبار كردن خود به انجام امري با وجود ميل باطني خود شرط اول است براي رسيدن به حق اجبار كردن ديگران و همينطور آدم بايد بعد از اينكه خود را تحمل كرد، معاصران خود را نيز تحمل كند. انسان نجيب كسي است كه از خود توقع داشته باشد و انسان بازاري كسي است كه فقط از ديگران توقع داشته باشد (كنفوسيوس) اقتدار آدميزاد بايد بر مفهوم تفوق و برتري تكيه داشته باشد نه اينكه برتري از اقتدار ناشي شود. كساني كه در تمشيت امور مملكت را در دست دارند، حق داشتن مال و منال را دارند. اما كساني كه ثروت و تمكن دارند الزاما نبايد حقي در كشورداري براي خود تصور كنند. انسان برتر يعني انسان نجيب وراي نظامات استبدادي قرار دارد. يعني انسان نجيب از راه هايي كه مخصوص خود اوست بر سلطه جويان مستبد تسلط دارد. نيچه مي گويد اشرافيت جديدي به وجود آمده كه بالضروره مخالف هر نوع عوام كالانعام و هر گونه خودكامي ست. آدم هر چه در راه هاي مرتفع گام بزند بيشتر تنها مي شود و بايد روي خودش حساب كند. كساني كه در ارتفاعات قرار مي گيرند، مسووليت آدم هاي پايين را به عهده دارند. آنان بايد انتظارات اينان را برآورده كنند. آنان تا جايي كه از اين امتيازات بهره مند مي شوند كه اينان بتوانند حل مشكلات و مسائل خود را به آنان احاله دهند.»
    
    * سردبير و مدير بخارا
    
    
    به درد ايران مبتلا بود
    داريوش شايگان **

    در ادامه داريوش شايگان، فيلسوف ايراني و دوست قديمي بزرگ نادرزاد با تاثر متني را در فراغ دوستش خواند. در اين متن آمده است: «صحبت درباره دوستي كه با غياب ناگهاني اش گويي پاره اي از وجودت را كنده باشد بسيار دشوار است. دوستي كه شصت و اندي سال همراهش بوده اي و شاهد تمام مراحل جواني، تحصيلات، تكامل و ترقي اش بوده اي. جبران اين فقدان نه آسان است و نه حتي ممكن است. جهانگير (بزرگ نادرزاد نزد خانواده و دوستان چنين خوانده مي شد) علاوه بر ترجمه هاي بي نظيرش از فرانسه به فارسي، تسلط بي همتايي بر اين دو زبان داشت. چنان با عمق كلمات عجين بود كه هرگاه در معناي كلمه اي در مي ماندي به كمكت مي شتافت و رمز آن را مي گشود. از سر مزاح به او مي گفتم دوست عزيز تو يك لغت نامه متحركي. از نوجواني عاشق ادبيات و زبان بود. به ايران باستان عشق خاصي مي ورزيد و مي توانست به سهولت ايران شناس حاذقي شود. ولي تحصيلاتش در ژنو در حوزه ادبيات و فلسفه او را به مسير ديگري سوق داد. اما اعتقاد به ايران بالاخص ايران باستان خدشه اي در ذهنش نديد و همچنان باقي ماند. نادرزاد به درد ايران مبتلا بود. دغدغه دايمي فكري اش سرنوشت سرزمينش بود و تصور اينكه ايران ديگر برخوردار از آن منزلت والايي نيست كه طي قرون و اعصار از آن بهره مند بوده، به سختي رنجش مي داد و همواره در اين فكر بود كه شكوفايي ايران و عظمت فرهنگ كهنسالش را از نو احيا كرد. آنچه مرا به حيرت وا مي داشت، برخي فضايل اخلاقي او بود. از هرگونه خودنمايي بيزار بود. گويي نفس عماره اش را در انقياد تواضع ذاتي اش كاملا مهار كرده بود. هرگز از خودش يا كارهاي ارزشمندش سخن نمي گفت. خويشتنداري و فروتني شيوه طبيعي منش او بود. نه اهل طامات و گزافه گويي بود و نه اهل لاف زدن و سخنان بي پايه و اساس.
    
    نه نوميد شد نه پشيمان
    نادرزاد الگوي نادري بود از حجب حضور و غمض عين. كمتر پيش مي آمد درباره كسي بد گويد يا ديگران را به باد انتقاد گيرد، مگر با توسل به طنزي بسيار ظريف كه هيچگاه برخورنده نبود. از ابتذال بيزار بود و معيارهاي اخلاقي اش درباره انسان چنان متعالي بود كه گاه با واقعيت روزگار تطابق نداشت. اگر هم به او گوشزد مي كردي كه اين آرمان هاي ممتاز در چنين دنياي مبتذلي تحقق نمي توانند يافت سكوت مي كرد و نمي توانست از اين بينش فطري كه جزو لاينفك وجودش شده بود قدمي تنزل كند و خود را با اوضاع متعارف روزگار وفق دهد. به هر مقام و عنواني بي اعتنا بود. في المثل مدارج عالي تحصيلي و مدرك دكترا مايه فخرش نبود. با آنكه دكترايش را در دانشگاه پاريس به پايان رسانده بود، هرگز به آن اشاره نمي كرد. انگار اصلا چنين مدركي را دريافت نكرده باشد. به نحوي در شان خود نمي ديد كه مقام و عنوان را به رخ ديگران كشد. ديدگاه آرماني اش چنان مافوق تصور بود كه هر گاه يادش مي افتم، با آنكه مي دانم علاقه چنداني به عرفان نداشت، ناگزير اين شعر مولانا به ذهنم خطور مي كند: دي شيخ با چراغ همي گشت گرد شهر/ كز ديو و دد ملولم انسانم آرزوست/ گفتند يافت مي نشود جسته ايم ما/ گفت آنكه يافت مي نشود آنم آرزوست. نمي دانم دوست نازنينم در عرصه اعتقاداتش به آنچه يافت...» در اين جا صداي شايگان لرزيد و اختيار خود را از دست داد و اندكي گريست و در پايان متن خود خواند: «همين قدر مي دانم كه در جست وجوي پيگير و طاقت فرساي اين آرمان ها هرگز نه نوميد شد و نه پشيمان.» وي در ادامه متني را كه سعيده پاك روان همسر سابق نادرزاد و مادر دو فرزندش فرستاده را خواند: «اغلب مردم فكر مي كردند جهانگير آدمي ست غيرعادي و نامجهز براي گذراندن زندگي روزمره و غافل از حقايق و واقعيات. گويي او ساكن سياره ديگري است. اگر در حقيقت در سياره ديگر هم مي زيست، مردمان آن سياره و بالاخص كساني كه به او نزديك بودند، براي او حايز اهميت بسيار بودند. از موفقيت آنها خشنود مي شد و از رنج شان غصه مي خورد. درست است كه از اداره روزمره زندگي عاجز بود و به مسائل مبتذل يوميه كه براي ما و خيلي هاي ديگري مهم است توجه نداشت و از انگيزه اي كه ديگران را به حركت در مي آورد، عاري بود. ولي نه خودخواهي را مي شناخت، نه حسرت و حسادت را، نه تملق، نه جاه طلبي و نه مال اندوزي را. مفهوم پول يعني پول در آوردن و اندوختن و خرج كردن و به رخ ديگران كشيدن با ذات واقعي اش كاملا بيگانه بود. قطع نظر از دوستي و عشقي كه نثار نزديكانش مي كرد، فقط كسب دانش به زندگي اش معنا مي بخشيد. از زبان شناسي گرفته تا اديان كهن، از فلسفه تا موسيقي، از تاريخ تا رسالات سياسي، دايما عطش شنيدن و آموختن بيشتر داشت. از جهتي مانند كودكي ٥ ساله معصوم و بي آلايش بود. اما از منظر فرزانگي و مهرباني و قدرت درك به كهنسالي جهان بود.»
    
    ** فيلسوف و نويسنده
    
    
    بزرگي در ذاتش بود
    ژاله آموزگار ***

    ژاله آموزگار ديگر سخنران اين نشست متن كوتاهي را درباره بزرگ نادرزاد به اين ترتيب خواند: «بزرگ نادرزاد دوست نزديك و صميمي احمد تفضلي بود و من از اين طريق با او آشنا شدم و ممنون اين دوست درگذشته ام هستم كه مرا به جرگه دوستي شخصيتي آرام و دوست داشتني، بي تكلف و بي ادعا و روشنفكري فروتن وارد كرد. من با او زياد نزديك نبودم. هر از گاهي مي ديدمش. مصاحبت شيريني داشت و چنان رفتار بي تكلفانه كه انسان احساس مي كرد ساليان سال است او را مي شناسد. لحن خاص او را خطاب به خودم نمي توانم فراموش كنم. در محافل دوستان مشترك مي ديدمش و يك خاطره فراموش نشدني هم در هر ديدار ما تكرار مي شد و حاكي از طلبكاري من و بدهكاري او بود. چون چند سال پيش يك بار من نادرزاد را با گروهي از دوستان به شام دعوت كردم و ايشان با رضايت خاطر پذيرفته بودند. نشاني گرفتند كه حتما مي آييم. آن شب ما هر قدر منتظر شديم از ايشان خبري نشد. آن موقع تلفن همراه، همراه همه نبود. سرانجام شام را بدون حضور ايشان صرف كرديم. فردايش من با لحن گلايه آميز دليل اين خلف وعده را پرسيدم. خيلي راحت گفت اصلا و بالكل فراموش كردم! بزرگ نادرزاد حتي با شناخت كمي كه من از ايشان دارم، نماد روشنفكري بودند تحصيلكرده، كتابخوانده، با اطلاعات عميق و وسيع و بي ادعا و به قول دكتر شايگان او هيچ وقت عنوان دكتري را به دنبال اسم خود نياورد در حالي كه همه مي دانيم ليسانس فلسفه از دانشگاه ژنو داشت و دكتراي فلسفه اش را از سوربن گرفته بود. او هرگز اطلاعات عميقش را در فلسفه و تبحرش را در زبان فرانسه و ترجمه به رخ نكشيد. بي ادعا زندگي كرد و به نظر من با همين بي ادعايي بزرگ ماند. او بزرگ بود، نه براي اينكه نامش بزرگ بود، براي اينكه بزرگي در ذاتش بود و هر قدر هم خود را پايين تر مي آورد، بر بزرگي اش افزوده مي شد. فهرست ترجمه هاي او همه از متون مشكل با مفاهيم سخت بود. حكمت يونان، رساله اي درباب انسان، تاملي در مباني دموكراسي، قدرت سياسي و سرانجام آيين ميترا اثر مارتين ورمازرن.
    آنانكه با ترجمه متون تخصصي سر و كار دارند، مي دانند كه برگردان چنين متوني كه مبتني بر درك درست از متن اصلي باشد، در قالب نثري قابل فهم و وفادار به خواست هاي نويسنده، چقدر دشوار است. بدون اغراق گاهي در برخي از ترجمه هاي تخصصي جديد، وقتي جملاتي به نظرم پيچيده و نامفهوم مي آيد، سعي مي كنم در ذهنم به زبان اصلي برگردانم تا بفهمم كه منظور نويسنده چه بوده است. اما شما وقتي كتاب آيين ميترا را مي خوانيد، اصلا دست اندازي احساس نمي كنيد. در مقدمه مختصر و مفيد همين كتاب نادرزاد توضيح مي دهد (چاپ اول، ١٣٤٥، انتشارات دهخدا) كه اين كتاب سال ها ناياب بود و او به اصرار و پافشاري هاي احمد تفضلي او به فكر تجديد و چاپ آن مي افتد، با تجديد نظرها و به قول خودش زدودن گرد و خاك ايام از رخ آن. اين اثر ارزنده در سال ١٣٧٩ به كوشش آقاي كياييان در نشر چشمه منتشر مي شود و به چاپ هاي ١٦ و ١٧ مي رسد. اين كتاب جزو منابع اصلي مطالعات مهري است و خوانندگان ايراني اين شانس را داشته اند كه چنين كتاب مشكل به دست تواناي بزرگ نادرزاد به فارسي برگردان شده است. براي اينكه گفته هايم مستند باشد، امروز مجددا به سراغ اين اثر رفتم. بدون هيچ مداهنه اي از رواني جملات و زيرنويس هاي مفيد مترجم لذت بردم. يافتن برگردان هاي مناسب براي اصطلاحات خاص آيين ميترا كار آساني نيست و او واقعا در اين كار موفق بوده است كه يكي از دلايل آن هم به جز تسلط با زبان اصلي، آشنايي عميق و ريشه دار بزرگ نادرزاد به ادبيات فارسي است. بزرگان هميشه بزرگ مي مانند چه نام شان بزرگ باشد يا نباشد».
    
    *** استاد زبان و ادبيات باستاني دانشگاه تهران
    
    
    از نسل فروغي و مهدوي
    جواد طباطبايي ****

    جواد طباطبايي واپسين سخنران اين نشست بود كه در ابتدا به نخستين آشنايي خود با بزرگ نادرزاد در سال ١٣٤٧ از طريق نخستين كتاب او يعني ترجمه «حكمت يونان» اثر شارل ورنر خواند و گفت: در آن زمان ترجمه ها با امروز فرق مي كرد و كساني كه ترجمه مي كردند، نه زبان خارجي را خوب مي دانستند و نه فارسي را. اما وقتي در آن سال كتاب حكمت يونان با ترجمه نادر نادرزاد (در چاپ نخست به جاي بزرگ نادرزاد عنوان مترجم را نادر نادرزاد نوشته بودند) را خواندم، گويي فروغي را مي خوانم. او ادامه فروغي و از نسل او بود. وقتي كتاب را مي خواندم، مي ديدم كه با وجود مشكل بودن كتاب قابل فهم است، بر خلاف ترجمه فراواني كه مي خوانديم و نمي فهميديم! كتاب «حكمت يونان» كه در سال هاي اخير تجديد چاپ شده، مدت ها مغفول بوده است. كتاب نوشته شارل گاستون ورنر، استاد دانشگاه ژنو است كه رساله دكترايش راجع به ارسطو و ايده آليزم افلاطوني است و اين كتاب حاصل تحقيقات طولاني او راجع به فلسفه يونان است. حكمت يونان اثر مهمي است، اگرچه بعدا كه براي ادامه تحصيل به فرانسه رفتم، آنجا آن را خيلي مهم نمي انگاشتند، زيرا ژنو نسبت به دانشگاه پاريس شهرستان به حساب مي آمد. ورنر يوناني دان نسبتا خوبي است. آنچه در اين كتاب مهم است، اين است كه راجع به متافيزيك فلسفه يوناني و طبيعيات و اخلاق يوناني صحبت مي كند. در اين كتاب راجع به جمهور افلاطون و سياست ارسطو هيچ چيز نيست. در اين كتاب در بحث از افلاطون از مثل حرف مي زند و اشاره اي به اينكه عنوان فرعي جمهور، «بحثي درباره عدالت» است، اشاره اي نمي يابيم. از نظر متافيزيكي تلقي اي كه در آن زمان در دانشگاه تهران و بعد از فروغي بود، اين بود كه مسائل سياسي در فلسفه اروپايي چندان جدي گرفته نمي شد. در حالي كه بخش مهمي از فلسفه اروپايي فلسفه اخلاق و خصوصا فلسفه سياست است. در همان زمان بخشي از كتاب متافيزيك پل فولكيه هم ابتدا به صورت پلي كپي سپس به همت نشر دانشگاه تهران منتشر شد كه درسنامه نسبتا مهمي است و دكتر يحيي مهدوي ترجمه كرده است. اين درسنامه را اگر از يكسو در كنار اثر فروغي و از سوي ديگر ترجمه نادرزاد قرار دهيم، مي بينيم كه اولا تلقي كمابيش مشتركي از فلسفه وجود دارد، ثانيا از نظر اصطلاحات اين آثار بسيار دقيق هستند و مطلب را فهميده اند و ترجمه كرده اند. همه به فارسي بسيار زيبايي نوشته اند كه مي توان گفت فارسي مدرن كنوني ما است. از شارل ورنر اثر ديگري با نام «فلسفه جديد اروپا» به فرانسه هست كه در ادامه اين كتاب (حكمت يونان) است. اين كتاب ترجمه نشده است. اما در پايان اين حكمت يونان مقايسه اي ميان فلسفه يونان و فلسفه جديد صورت مي گيرد و مباحث اين دو فلسفه از سوي نويسنده مقايسه شده است. ورنر معتقد است به هر حال فلسفيدن در نهايت مديون يونان است و كسي نمي تواند تعاطي به فلسفه كند و وارد انديشيدن فلسفي شود، مگر اينكه فلسفه يونان بلد باشد. از اين نظر توصيه مي كنم جوانان اين كتاب را به عنوان يك الگو بخوانند. امروز چنين ترجمه هايي بسيار بسيار نادر است.
    طباطبايي در ادامه به نخستين ديدار خودش در فرانسه با نادرزاد كه رايزن فرهنگي ايران در فرانسه در آن زمان بود، اشاره كرد و گفت: در آن زمان تيمسار پاكروان، سفير ايران در فرانسه بود و جهانگير (بزرگ نادرزاد) علاوه بر اينكه دامادش بود، نقطه مشترك شان فلسفه اروپايي بود. من به مناسبت كار اداري به جهانگير مراجعه كردم و او از من پرسيد كه چه مي كني و وقتي گفتم درباره هگل رساله مي نويسم، فارغ از كار اداري دو ساعت با هم حرف زديم. اندكي بعد از آن به واسطه ديدار با دكتر اميرحسين جهانبگلو و پسرشان رامين و دكتر احمد تفضلي در پاريس باز با جهانگير ديدار داشتم. بعدا در ايران كه مركز مطالعه فرهنگ ها به همت دكتر شايگان و ديگران باز شد و برخي براي آنجا ترجمه هايي انجام مي دادند. به اين مناسبت هم ديدارهايي با جهانگير داشتم و در مونپارناس با هم كافه نشيني مي كرديم و مصاحبت داشتيم. بعد از انقلاب هم او را اينجا و آنجا مي ديدم و البته ايشان دعوت ما را هيچ وقت فراموش نكرد.
    
    ايران در خطر است
    وي در ادامه به ايران دوستي نادرزاد اشاره كرد و گفت: اين امر باعث مي شد كه يك پيوند نامريي ما را به هم ربط دهد. اين نگراني درباره ايران كه الان بيشتر شده را از همان گذشته در او نيز احساس مي كردم. الان شايد بهتر بتوان گفت كه ايران در خطر است، ٢٠ سال گذشته كمتر كسي متوجه اين امر بود. او از همان زمان اين نكته را حس مي كرد. اين يكي از پيوندهاي ميان ما بود و راجع به آن با هم بحث مي كرديم. البته اين بحث ها خيلي جدي نبود، اما هميشه به صورت درددل پيش مي آمد. ايران دوستي جهانگير استثنايي بود. از عميق ترين آدم هايي بود كه به مسائل ايران توجه داشت. البته هم او و هم من ممكن است اشتباه كرده باشيم، اما عمق توجه او به مساله ايران و نگراني دايمي اش نسبت به ايران اعم از اينكه درست باشد يا خير، بسيار مهم و ارزشمند است.
    طباطبايي آشنايي عميق نادرزاد به زبان فارسي را ناشي از همين عشق او به ايران خواند و گفت: ما امروز چون فكر مي كنيم خيلي جهان وطني شده ايم، فارسي براي مان اهميت ندارد. اما فارسي داني كساني چون فروغي و مهدوي و نادرزاد به حس ملي شان ربط داشت. از تعبير هويت ملي ياد نمي كنيم، چون تعبير «هويت» خطرناك است و الان نبايد اصلا به كار برد. زبان فارسي بخش مهمي از حس ملي اينها بود. وقتي جهانگير نخستين كتابش را منتشر كرد، ٣٢ سال داشت. نثر او در ٣٢ سالگي حيرت انگيز است، به خصوص كسي كه در ژنو درس خوانده است. مشخص مي شود او كسي است كه كشورش را در زبان خودش با خود به مهاجرت برده و برگردانده و به تمامي ظرايف آن زبان فكر كرده است. او در ژنو راه رفته و به فارسي فكر كرده است. او درست فارسي ياد گرفته و با حسي از كشور خودش به مهاجرت رفته و آن را پخته تر كرده و برگشته است. همچنين شناخت او از اينكه چه كتابي مهم است، اهميت دارد. در آن زمان كتاب هاي فراواني ترجمه شده است، اما در زمينه يونان بعد از فروغي كار مهمي نداريم، البته چند رساله هست كه كساني چون دكتر (محمود) صناعي ترجمه كرده اند. اين ترجمه ها مهم است: زيرا آن مترجمان فارسي و زبان هاي غربي را درست مي دانستند.
    
    دموكراسي در امريكا
    وي كار مهم ديگر نادرزاد را ترجمه «دموكراسي در امريكا» نوشته الكسي دوتوكويل خواند و گفت: خسران بزرگ اين است كه نادرزاد فوت كرد و تنها يك سوم كتاب را ترجمه كرد. كتاب توكويل يكي از ١٥- ١٠ اثر بسيار مهم كل تاريخ انديشه سياسي است. كتاب انديشيدن جديد اروپايي است. جلد اول آن قبل از انقلاب (حدود ٤٨-١٣٤٧) توسط رحمت الله مقدم مراغه اي از رجال سياسي كشور از انگليسي به فارسي ترجمه شد. آن زمان اين را نديده بودم. قبل از انقلاب «دموكراسي در امريكا»ي توكويل مساله كسي نبود، به خصوص وقتي «چه بايد كرد» لنين هست! مقدم مراغه اي بعد از رفت و برگشت به غرب، باز اين كتاب (جلد اول كتاب توكويل) را چاپ كرد و من بار دوم اين ترجمه را ديدم. اين جلد بخش شناخته شده كتاب است. مقدم مراغه اي كه كتاب را از انگليسي ترجمه كرده بود، كارش ور رفتن با زبان و اصطلاحات نبود. به لحاظ ترجمه چندان مهم نيست و دانشجويي كه زبان بلد نيست، اشكال ندارد آن را بخواند و اصل مطلب را مي فهمد.
    طباطبايي در ادامه گفت: كتاب توكويل در غرب به خصوص در رشته هاي علوم اجتماعي و علوم انساني و سياسي بسيار مهم است و ترجمه هاي خوبي از آن به انگليسي هست. در فرانسه تا سال هاي اخير كه كساني چون ريمون آرون و ريمون بودن به آن توجه كردند، كمتر به اين كتاب مي پرداختند. اين متفكران جايگاه اين كتاب را نه فقط در تحليل دموكراسي امريكا بلكه به لحاظ بحث معرفتي در علوم انساني نشان دادند. جلد دوم كتاب مشكل تري است و بسياري اشاره كرده اند كه متوجه منظور آن نشده اند و بنابراين نتوانسته اند آن را توضيح دهند. توكويل مثل بسياري از آدميان آن زمان عمر كوتاهي داشت. تاكنون دو كتاب مهم او يعني «انقلاب فرانسه و رژيم سابق» و جلد اول «تحليل دموكراسي در امريكا» مهم تلقي مي شد. اما الان يادداشت هاي او گردآوري شده و به عنوان جلد دوم منتشر شده كه بسيار اهميت دارد.
    طباطبايي سپس به دلايل اهميت كتاب دموكراسي در امريكاي توكويل پرداخت و گفت: انقلاب فرانسه صورت گرفته و توكويل متعلق به خانواده اي از اشراف ايالت نورماندي فرانسه است. از معدود اشرافي كه انقلاب كاملا آنها را از ميان نبرد و تنها برخي از امتيازات اشرافي از آنها سلب شد. پدر توكويل مدتي به بلژيك رفت و وقتي ديد نمي تواند در مهاجرت زندگي كند، به فرانسه برگشت. ايشان از اشرافي نبودند كه مخالف شديد انقلاب باشند و به همين خاطر به دردسر بزرگي برنخوردند. توكويل نوه خاندان كارگزاران بزرگ فرانسه بود و به همين خاطر در ابتداي انقلاب فرانسه به مشكل جدي برنخورند تا زماني كه روبسپير آمد و چند تن از خاندانش از جمله شاتوبريان را اعدام كرد. ارتجاع ترميدوري كه آمد، اين خاندان نجات پيدا كرد و اعدام تعطيل شد. تا اينكه انقلاب فرانسه به اشكالات اساسي برخورد و در جولاي ١٨٣٠ م. سلطنت دوباره بازگشت و وضع اين خاندان نيز بهتر شد. ضمن اينكه توكويل ها اعياني بودند كه به انقلاب نظر خيلي نامساعد نداشتند و نسبت به سلطنت هم نظر چندان مساعدي نداشتند. زيرا توكويل فكر مي كرد آن سلطنت ديگر نمي تواند بماند. در اين ايام است كه توكويل را با دوست قديمي اش كه او هم از خانواده اي از اعيان است، گوستاو دو بومون به امريكا مي فرستند تا نظام حقوقي زندان هاي امريكا را مطالعه كنند. علت نيز آن است كه بر اثر انقلاب فرانسه و تحولات پرفراز و نشيب زندان ها مدام پر و خالي مي شوند. اما علت اصلي آن است كه چرا امريكا ١٢ سال قبل از انقلاب فرانسه در ١٧٧٦ انقلاب كرده و هيچ اتفاقي در آن نيفتاده است و همچون يك جامعه عادي تحول مي يابد و كشت و كشتاري نيست و قانون اساسي نيز چندان عوض نمي شود، اما در فرانسه هر چند سال يك بار قانون اساسي عوض مي شود و تكمله نوشته مي شود و زندان ها پر است. بنابراين علت ارسال توكويل به امريكا آن است كه دريابد دليل ثبات امريكا چيست و چرا فرانسه نمي تواند نظام باثباتي ايجاد كند.
    طباطبايي گفت: از نامه هاي توكويل در مي يابيم كه او به تدريج متوجه شده امريكا جاي بسيار مهمي است و علل ثبات جامعه امريكا را مطالعه مي كند. در سال ١٨٣٥ جلد نخست دموكراسي در امريكا منتشر مي شود. بعد از ٥ سال در فرانسه جلد دوم را مي نويسد و دو جلد با هم منتشر مي شود. جلد دوم را جهانگير (بزرگ نادرزاد) ترجمه كرده است. اين جلد در ٤ دفتر است كه ٢ دفتر آن ترجمه شده است. يعني يك چهارم كتاب است و ترجمه ٩٠ صفحه متن فرانسه كتاب است، در حالي كه اصل آن بيش از ٣٠٠ صفحه است. يعني ٣ دفتر ديگر از جلد دوم باقي مانده است كه اميدوارم ترجمه شود.
    
    ترجمه دقيق و قابل استناد
    وي به صحبت هاي خود با نادرزاد درباره ترجمه گفت: يك بار كه با او صحبت كردم، به او گفتم كه او از متني كه زمان توكويل منتشر شده، استفاده كرده است. اين متني است كه به انگليسي هم ترجمه شده و همه مي خوانند. اما در ١٩٩٠ اتفاق بسيار مهم در زمينه توكويل شناسي رخ مي دهد. دانشگاه ييل بخشي از نسخه هاي خطي توكويل را كه از طريق بيوه توكويل به دوست او بومون سپرده شده بود را خريده بود. يك محقق اسپانيولي كه در ييل كار مي كرد از طريق استادانش متوجه اهميت اين مجموعه مي شود و تحقيق استادانش در ييل را ادامه مي دهد و متوجه مي شود كه توكويل بر دو جلد حاشيه هاي مهمي داشته است. اين حاشيه ها نتيجه گفت وگو و مباحثه او با خانواده اش است. يعني وقتي توكويل كتاب را مي نوشته، متن را به خانواده اش نشان مي داده و آنها به متن او انتقاداتي مي كردند. مجموعه اين نامه نگاري ها در ييل است و اين شخص كتاب را با تمامي صورت مذاكرات منتشر كرده است. به نادرزاد گفتم اگر اين مجموعه را مي ديدي، در ترجمه مي توانستي ابهامات كتاب را دريابي. متاسفانه نادرزاد در تلاش بود كه از اين دست نوشته ها استفاده كند كه متاسفانه فرصت نيافت و از دنيا رفت. طباطبايي در پايان گفت: زبان توكويل بسيار آسان اما سهل و ممتنع است. در واقع زبان او فاخر از نوعي است كه روسو و ديگران مي نوشتند. اما از روسو بسيار ساده تر و شفاف تر و دقيق تر است، زيرا روسو اديب است. عمده اين ظرايف را در ترجمه فارسي نادرزاد مي بينيم. بنابراين اين ترجمه را مي توان بي هيچ شك و ترديدي خواند. اين دفترها بسيار مهم است. از نظر فارسي هم ترجمه بسيار دقيق است. در زمينه نشر خطاهايي هست كه اميدوارم در چاپ هاي بعدي درست شود. در پايان اينكه در ضمن مقايسه دو كتاب جهانگير يعني كتاب اول او و كتاب آخر متوجه خستگي نثر او شدم. يعني آدمي كه آن قدر استوار و مثل يك جنگ جو حرف مي زد، در كتاب آخر اگرچه خوب ترجمه مي كند، اما خسته است. رودكي در مورد شهيد بلخي گفت: از شمار دو چشم يك تن كم/ از شمار خرد هزاران بيش. در مورد جهانگير فكر مي كنم يكي از مصاديق كمياب اين بيت رودكي در زمان ما بود.
    از نظر متافيزيكي تلقي اي كه در آن زمان در دانشگاه تهران و بعد از فروغي بود، اين بود كه مسائل سياسي در فلسفه اروپايي چندان جدي گرفته نمي شد. در حالي كه بخش مهمي از فلسفه اروپايي فلسفه اخلاق و خصوصا فلسفه سياست است. در همان زمان بخشي از كتاب متافيزيك پل فولكيه هم ابتدا به صورت پلي كپي سپس به همت نشر دانشگاه تهران منتشر شد كه درسنامه نسبتا مهمي است و دكتر يحيي مهدوي ترجمه كرده است. اين درسنامه را اگر از يكسو در كنار اثر فروغي و از سوي ديگر ترجمه نادرزاد قرار دهيم، مي بينيم كه اولا تلقي كمابيش مشتركي از فلسفه وجود دارد، ثانيا از نظر اصطلاحات اين آثار بسيار دقيق هستند و مطلب را فهميده اند و ترجمه كرده اند. همه به فارسي بسيار زيبايي نوشته اند كه مي توان گفت فارسي مدرن كنوني ما است.
    الان شايد بهتر بتوان گفت كه ايران در خطر است، ٢٠ سال گذشته كمتر كسي متوجه اين امر بود. او از همان زمان اين نكته را حس مي كرد. اين يكي از پيوندهاي ميان ما بود و راجع به آن با هم بحث مي كرديم. البته اين بحث ها خيلي جدي نبود، اما هميشه به صورت درددل پيش مي آمد. ايران دوستي جهانگير استثنايي بود. از عميق ترين آدم هايي بود كه به مسائل ايران توجه داشت. البته هم او و هم من ممكن است اشتباه كرده باشيم، اما عمق توجه او به مساله ايران و نگراني دايمي اش نسبت به ايران اعم از اينكه درست باشد يا خير، بسيار مهم و ارزشمند است.
    
    **** فيلسوف سياسي و پژوهشگر ايران شناسي: به درد ايران مبتلا بود / داريوش شايگان، ژاله آموزگار و جواد طباطبايي در نكوداشت بزرگ نادرزاد
    


 روزنامه اعتماد، شماره 3912 به تاريخ 1/7/96، صفحه 7 (سياستنامه)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 63 بار
    



آثار ديگري از "محسن آزموده"

  نابغه اي مدفون در مقبره تهيدستان / موتسارت از نگاه نوربرت الياس
محسن آزموده، اعتماد 23/9/96
مشاهده متن    
  اكتبر به نفع ما بود / ١٠٠ سالگي انقلاب روسيه در گفت و گو با علي بيگدلي
محسن آزموده، اعتماد 21/9/96
مشاهده متن    
  صد و پنجاه سال بي فكري / هگل و فيلسوفان اسلامي در گفتارهايي از رضا داوري اردكاني، محمدرضا بهشتي و حميد طالب زاده
محسن آزموده، اعتماد 20/9/96
مشاهده متن    
  تاريخ به روايت قصه / داستان در مثنوي معنوي در گفتاري از محمدعلي موحد
محسن آزموده، اعتماد 19/9/96
مشاهده متن    
  انفعال جنبش دانشجويي نشانه خوبي نيست / شش دهه جنبش دانشجويي در گفت وگو با محمدامين قانعي راد
محسن آزموده، اعتماد 18/9/96
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
فصلنامه الماس
متن مطالب شماره 59، زمستان 1396را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1396-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است