|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه ايران96/12/22: توپ مرواريد؛ از ميدان ارگ تا باشگاه افسران
magiran.com  > روزنامه ايران >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 6826
يكشنبه بيست و چهارم تير ماه 1397



خدمات سايت




 
MGID2825
magiran.com > روزنامه ايران > شماره 6740 22/12/96 > صفحه 15 (تاريخ) > متن
 
      


در مسير تاريخ 
توپ مرواريد؛ از ميدان ارگ تا باشگاه افسران
نگاهي به سرگذشت توپي كه هر «چهارشنبه سوري» حاجت مي داد!

نويسنده: مجيد بجنوردي*


    
    در نگاه اول ممکن است پرداختن به يک توپ جنگي کمي عجيب و حتي بيهوده به نظر برسد! اما شيئي که در اين کوتاه از آن صحبت مي شود نه يک توپ جنگي معمولي، بلکه آلتي است که با فرهنگ عوام در تاريخ ايران گره خورده و يادآور داستان ها و اسطوره هاي شهري است که امروز در پي بازيابي و شناخت هويت قديم خود است. باري، توپ مرواريد آلتي بود جنگي که در عهد قاجار در ميدان ارگ تهران (در نزديکي کاخ گلستان) برپا بود و احتمالاً چون در ابتدا به رشته هاي مرواريد مزين بود به «توپ مرواريد» نامور شد؛ آنچنان شهره شهر بود که ذکر آن در اغلب سفرنامه هاي فرنگي آمده است و بعدها ميرزا صادق خان هدايت، نويسنده برجسته روزگار ما نيز واپسين اثرش را با اقتباس از داستان فولکلوريک منسوب به اين توپ، «توپ مرواري» ناميد که نوشتن آن را بايد نتيجه ياس و نا اميدي دانست که هدايت در اواخر عمرش دچار آن بود و همين عامل به قول ناصر پاکدامن «وسوسه نوشتن» را نزد هدايت بيدار کرد «تا بيانگر ياس و خشمي در سرحد نفرت و طغيان باشد»؛ بنابراين در اين مقال با يک تير دو نشان خواهيم زد! يکي اينکه يادي خواهيم کرد از صادق هدايت که بهمن ماه امسال يکصد و پانزده ساله شد و دو ديگر اينکه ذکري از «چهارشنبه سوري» خواهيم کرد، چنانچه سرگذشت اين توپ با «چهارشنبه سوري» بي ارتباط نيست، زيرا در منابع مختلف ياد شده که چهارشنبه آخر هر سال افراد حاجتمند و بويژه دختران دم بخت يا زنان بيوه براي برآورده شدن حاجت شان به اين توپ متوسل مي شدند؛ خود صادق هدايت در کتاب توپ مرواري مي گويد: «هر سال چهارشنبه سوري دورش غلغله شام مي شد (...) به طوري که جا نبود سوزن بيندازي، آن وقت آنهايي که بخت شان ياري مي کرد، سوار لوله توپ مي شدند، از زيرش در مي رفتند يا اينکه دخيل به قنداقه و چرخش مي بستند يا حداقل يک جاي تن شان را به آن مي ماليدند، نخورد نداشت که تا سال ديگر به مرادشان مي رسيدند.»
    
    از غنيمت شاه عباس تا ساخت فتحعلي شاه!
    از تاريخچه ابتدايي توپ مرواريد در ميان مردم روايت هاي مختلفي رايج بود که بعضاً در آثار سفرنامه هاي خارجي منعکس شده است؛ معروف ترين روايت، غنيمت گرفته شدن آن از پرتغالي ها در جزيره هرمز و در زمان شاه عباس بود که داستان آن توسط ارنست اورسل و مادام کارلا سرنا نقل شده است؛ روايت ديگر غنيمت گرفته شدن اين توپ از لطفعلي خان زند است؛ سروان جورج کپل انگليسي که در 26 مه 1824 از ميدان ارگ ديدن کرده در سفرنامه خود مي نويسد: «دروازه رو به ميدان وسيعي باز مي شود که در آن چندين عراده توپ به اندازه هاي مختلف قرار دارد، در وسط ميدان يک توپ بزرگي هست که از لطفعلي خان آخرين پادشاه سلسله قبلي ايران گرفته شده است.»؛ روايت ديگري نيز اين توپ را جزو غنايم نادرشاه از هند مي داند؛ هدايت نيز با طنازي، مجموع اين روايات عاميانه را در «توپ مرواري» آورده است: «در مهمل التواريخ آورده اند که توپ مرواري را شاه عباس کبير از پرتغالي ها گرفته. صاحب اجعل التواريخ معتقد است که نادرشاه آن را از هندوستان قاچاق کرده و ميرزا يقنعلي چلنگر نژاد ادعا مي کند که اين توپ را پدربزرگش زمان خاقان مفقور در تهران ريخته است. اما از شما چه پنهان که به هيچ کدام از اين روايات نمي توان اعتماد کرد.»
    حقيقت اين است که توپ مرواريد در زمان فتحعلي شاه قاجار توسط استاد اسمعيل اصفهاني به سال 1233 ه.ق در ايران ريخته شده و کتيبه روي آن حاوي ابياتي از فتحعلي خان صبا (ملک الشعراي دربار فتحعلي شاه قاجار) به خط نستعليق برجسته روي توپ است و ماه تاريخ ساخت آن در بيت آخر آمده است:
    الغرض طبع صبا از پي تاريخش گفت/ «شاه توپ ملک روي زمين آمد اين»
    
    بست نشيني کنار توپ
     يکي از گزينه هاي بست نشيني در دوره قاجار که به منظور رسيدگي به تقاضاي مجرم يا احقاق حقوق وي يا در امان ماندن از خشم شاه صورت مي گرفت، توپ مرواريد بود که مي توانست در کنار اماکن مقدس، خانه مجتهدين، خانه رجال و افراد صاحب نفوذ و... در جهت بست نشستن داراي اهميت باشد؛ ظاهراً بست نشستن کنار توپ يا در توپخانه گزينه غيرمعقولي نبود! چنانچه در روزنامه ايران (سنه 1304 ه.ق) هم گزارشي درباره بست نشستن تعدادي اشرار عثماني در توپخانه دولتي که به ايران فرار کرده بودند آمده است. به هر روي توپ مرواريد آنچنان داراي حرمت بود که کسي توان شکستن حرمت بست نشستگان آستان او را نداشت! هيچ کس جز چارلز جيمز ويلز انگليسي که مدت ها در ايران عهد ناصري با آداب و رسوم ايرانيان زيست اين مهم را بيان نکرده است: «اين توپ بست است و شخص مقصر يا راهزني که خود را به اين توپ برساند، حتي اگر خائن باشد نمي توان آن را زجر و تنبيه کرد؛ ولي اگر شخص چند زرع از آن توپ دور شود حتماً مدعي او مشاراليه را دستگير کرده و خود به شخصه احکام قانوني را در حق او مجرا و سياست مي نمايد»؛ به هر روي با توجه به موقعيت مکاني اين توپ و نزديکي اش به محل اقامت شاه، مي توان حدس زد که دادخواهي بست نشينان به توپ زودتر مورد توجه قرار مي گرفتند. ناگفته نماند گاهي نيز از اين توپ در جهت تنبيه و سياست افراد خاطي استفاده مي شد؛ چنانچه اللهيار خان آصف الدوله که در زمان جنگ دوم ايران و روس، سمت صدارت داشت، چون در آن جنگ ها و وقايع نهايت بي عرضگي را از خود نشان داد، پس از قرارداد ترکمانچاي به تهران آمد و فتحعلي شاه دستور داد تا او را به توپ مرواريد بستند و چوب زدند.
    
    واپسين سخن
    چنانچه پيشتر گفته شد معروف ترين روايت عاميانه، اين توپ را غنيمت گرفته شده از پرتغالي ها در عهد شاه عباس ذکر مي کرد؛ به هر حال عجيب نيست که توپ مرواريد به عنوان نمادي از از پيروزي ايرانيان بر استعمار و استعمارگر نزد عامه مردم ايران داراي اهميت و مقام باشد و تاريخچه آن نزد ايرانيان با نوعي خرافه و حتي اغراق توامان باشد يا به قول ويليام جکسُن امريکايي مردم معجزاتي را بدان نسبت دهند؛ چنانچه گويي با نشان دادن تاريخ پرافتخار اين توپ به عنوان غنيمت بزرگ ايران از دشمن استعمارگر، تسکين و مرهمي هرچند ذهني براي جامعه استعمار زده ايران عصر قاجار به ارمغان مي آورد. باري ناگفته نماند که اين توپ در دوران رضاشاه و احتمالاً بنابر ملاحظاتي از ميدان ارگ به «باشگاه افسران» در خيابان قوام السلطنه (سي تير امروز) منتقل شد و تا امروز نيز در همان محل (محوطه شماره 8 وزارت امور خارجه کنوني) نگهداري مي شود؛ به قول هدايت: «از شما چه پنهان، چه فرمان يزدان چه فرمان شاه شد! فوراً يقه توپ مرواري را گرفتند و با اردنگي بردند به ميدان مشق و به اصطبل سوار تبعيدش کردند.»
    به هر روي با توجه به پيشينه و پيوند فرهنگي توپ مرواريد با مردم و تاريخ شهر تهران، امروز روز اين توپ تاريخي نيازمند مرمت و مراقبت بيشتر است.
    
    منابع: در دفتر روزنامه موجود است.
    
    
    *روزنامه نگار
    
    
    در مسير تاريخ: توپ مرواريد؛ از ميدان ارگ تا باشگاه افسران / نگاهي به سرگذشت توپي كه هر «چهارشنبه سوري» حاجت مي داد!
    


 روزنامه ايران، شماره 6740 به تاريخ 22/12/96، صفحه 15 (تاريخ)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 32 بار
    



آثار ديگري از "مجيد بجنوردي"

  شاهنامه؛ دفتري فراسوي تاريخ / نسبت شاهنامه فردوسي با گفتمان تجددخواهي در گفت و گو با استاد دكتر ميرجلال الدين كزازي
مجيد بجنوردي، ايران 22/3/97
مشاهده متن    
  قهرمان يا ضد قهرمان؟! / بررسي نقش خسرو روزبه و حزب توده در ترور محمد مسعود روزنامه نگار جنجالي دهه بيست
مجيد بجنوردي*، ايران 20/2/97
مشاهده متن    
  پدر تاريخ مطبوعات ايران / حيات علمي و اجتماعي مرحوم استاد محمداسماعيل رضواني در گفت و گو با هما رضواني
مجيد بجنوردي، ايران 11/2/97
مشاهده متن    
  نفت ملي ، كابوس استبداد / گفت و گو با خسرو سيف ، فعال سياسي در دوره مصدق
مجيد بجنوردي*، ايران 28/12/96
مشاهده متن    
  هادي غفاري در گفت و گو با «ايران»: امام گفتند «مواظب باشيد از بيني كسي، خوني نريزد»
مجيد بجنوردي*، ايران 21/11/96
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
مجله انسان، محيط زيست و ارتقاء سلامت
متن مطالب شماره 2 (پياپي 10)، 2018را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است