|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد97/1/27: نسبت علوم انساني با سياست دموكراتيك
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4097
شنبه پنجم خرداد ماه 1397



خدمات سايت




 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 4065 27/1/97 > صفحه 14 (سياستنامه) > متن
 
      


علوم انساني 
نسبت علوم انساني با سياست دموكراتيك
فراز و فرود علوم انساني در گفت و گو با عليرضا ملايي تواني

نويسنده: مرتضي ويسي ، مرتضي شيري


    
    علوم انساني به معناي مدرن و امروزي آن از چه زماني وارد ايران شد؟ پاسخ به اين سوال صرفا يك پاسخ تاريخي نيست بلكه دقيقا معطوف به جامعه امروز ما است. تجربه هيچگاه نمي تواند منقطع و بدون تكيه بر ميراث تاريخي شكل بگيرد. به همين جهت آشنايي با اولين مواجهه ما با علوم انساني مدرن مي تواند به فهم موضع امروزي مان در قبال علوم انساني كمك كند. عليرضا ملايي تواني، استاد پژوهشگاه فرهنگ و علوم انساني كتابي با عنوان«سرگذشت نهادهاي پژوهشي علوم انساني در ايران» را در دست چاپ دارد كه به طور مفصل اين موضوع را مورد واكاوي قرار داده است. به اين بهانه گفت وگويي با او ترتيب داديم تا با چند و چون اين موضوع بيشتر آشنا شويم.
    
    زماني كه از علوم انساني جديد صحبت مي كنيم، آيا مي توانيم مبدا مشخصي براي آن در نظر گرفت؟
    پاسخ دادن به اين سوال خيلي راحت نيست اولا اينكه ما در برش هاي تمدني و تاريخي نمي توانيم با يك خط كش دقيق گسست ها و پيوست ها را اندازه گيري كنيم. اين بدين معنا است كه اساسا نمي توان مبدا مشخصي براي اتفاقات تاريخي در نظر گرفت. اما به اين دليل كه نسبت مشخصي ميان انسان مدرن و علوم مدرن وجود دارد مي توانيم شكل گيري علوم انساني جديد را همزمان با ورود مدرنيته به ايران بدانيم. بعد از جنگ هاي ايران و روس ما اولين برخوردهاي عيني با جهان جديد را تجربه كرديم و سفرنامه هاي ايرانيان در غرب نيز ميراث اين دوران است. اگر به سفرنامه هاي نسل اول ايرانيان به اروپا نگاه كنيد مطالب زيادي را درباره نظم حقوقي جديد و انسان مدرن مشاهده مي كنيد. زماني كه اين متون در داخل ايران منتشر شد تمام سطوح جامعه از نخبگان و روشنفكران با جهان جديدي آشنا شدند. درواقع اين سفرنامه ها اولين متون مربوط به علم انساني جديد در ايران بود. از همان زمان اعزام دانشجو به اروپا آغاز شد و مدارس جديد در داخل ايران شكل گرفت. شايد اولين نهاد مدرني كه در ايران به شكلي مدرن علوم انساني مدرن را در دستور كار خود قرار داد دارالانطباعات ناصري بود كه در آنجا نخستين پژوهش هاي انساني صورت گرفت كه در آن مكان گروه هاي كثيري براي ترجمه كتاب هاي مختلفي در رشته هاي علوم انساني شكل گرفته بود. اين نشانگر اين بود كه فهم جهان جديد جز در پرتو علوم انساني امكان پذير نيست. با ورود تكنولوژي هاي جديد به جامعه ايران مردم نياز به فهم بيشتر اين دنياي جديد داشتند به همين جهت نيازمند متوني بودند كه ماهيت اين تحولات را توضيح دهد. در همين راستا نهادهاي آموزشي بيشتري مانند دارالفنون شكل گرفت كه در آنجا درس هاي مختلفي درباره علوم انساني گنجانده شده بود. نهضت مدرسه سازي، شكل گيري مطبوعات و روزنامه ها، اولين نمايش هاي تئاتر و... همگي در انتقال پيام علوم انساني جديد در ايران موثر بودند.
    
    به نظر شما آيا نحوه آشنايي ما با علوم انساني جديد بسيار اجمالي و به عبارتي سطحي بوده است؟
    طبيعتا ما نمي توانستيم نسبت به موقعيت تاريخي و سياسي كه داشتيم فهم عميقي از دستاوردهاي علوم انساني جديد داشته باشيم. جامعه همچنان درگير بي سوادي بود و حتي اگر متوني ترجمه يا روزنامه اي منتشر مي شد مخاطبان كثيري پيدا نمي كرد. همچنين نيروهاي سنتي در ايران آن زمان بسيار قدرتمند بودند و به اين راحتي علوم مدرن نمي توانست از موانعي كه آنها ايجاد مي كردند، عبور كند.
    
    شايد يكي از موانع اصلي در شكل گيري معرفت انساني جديد تاكيد بر فن محوري علوم جديد بود و بيشتر بعد تكنولوژيك و فني علم مورد توجه قرار مي گرفت تا بعد انساني آن. نظر شما چيست؟
    اين موضوع را بايد به اين صورت نگاه كرد كه فهم ما ايرانيان از علوم انساني جديد در هر سطحي كه بود به هر حال نتايج سياسي مهمي در پي داشت. نمونه عيني اين قضيه خود مشروطه بود كه حاصل همين نگاه تدريحي و به قول شما اجمالي بود. بعد از مشروطه ما وارد يك دوره جديد از مواجهه با علوم انساني جديد مي شويم. يك قضيه كلي وجود دارد آن هم اين است كه تاريخ نشان داده علوم انساني در فضاي باز دموكراتيك رشد مي كند و هر ميزان كه استبداد در جامعه فراگيرتر و عميق تر باشد علوم انساني نيز به عقب مي نشيند. در انقلاب مشروطه ما به چنين فرصت تاريخي بزرگي دست پيدا كرديم. هر چند دستاوردهاي علمي و انساني ما قابل قياس با كشورهاي پيشرفته نبود اما به مدد همين فضاي باز سياسي اين امكان شكل گرفت كه بسياري از نخبگان و روشنفكران بحث علوم انساني در ايران را گسترش دادند. اينجا بود كه ما عملا فهم فقر تاريخي خودمان را در مواجه با مفاهيم مدرن درك كرديم و حس كرديم اين مفاهيم را يا بايد خودمان تعريف كنيم يا ترجمه كنيم. همين موضوع باعث مي شد مدارس جديد مانند مدرسه علوم سياسي شكل بگيرد تا ديپلمات هايي را تربيت كند كه اقتضائات دنياي جديد را درك كنند. در خود مشروطه كه مهم ترين بحث آن قانونگذاري است بايد با پرداخت هاي جديد در حوزه علوم انساني پيش برده مي شد. اينها مسائلي بودند كه بسياري از نخبگان فرهنگي آن زمان را به خود مشغول كرده بود و همانجا بود كه اين نخبگان به اهميت آموزش و مدارس جديد پي بردند.
    
    آيا تاثير مشروطه صرفا در شكل گيري نظام آموزش جديد در حوزه علوم انساني بود؟
    نه قطعا اين گونه نبود. تاثير مهم مشروطه را بايد در انقلاب فكري جست كه سعي داشت اين نظام آموزشي را داير كند. درواقع انقلاب مشروطه باعث شد همه حوزه هاي مربوط به انسان از جمله تمام رشته هاي هنر و ادبيات مردمي و توده اي شود. بايد به اين نكته دقت كنيد تا پيش از مشروطه تمامي حوزه هاي هنر و ادبيات كاملا درباري بود ولي بعد از مشروطه شاهد شكل گيري هنر و ادبيات مردمي هستيم در تمامي حوزها از جمله شعر، رمان، موسيقي، معماري، نمايش و حتي نقاشي همگي بر آمده از دل مردم عادي بودند. در واقع همه ساحت هاي علوم انساني به واسطه همين انقلاب فكري مشروطه بود كه در ميان مردم جاي گرفت و در ادامه رشد و تعالي يافت. همين علم تاريخ كه پيش از مشروطه در خدمت صاحبان قدرت بود در دوران پس از مشروطه تحول چشمگيري پيدا كرد. تاريخي كه به توده ها توجه داشت نه اشراف و نخبگان جامعه و اين از اهميت بالايي برخوردار بود. بعد از مشروطه هيچ روايتي نيست كه در آن مردم وجود نداشته باشند.
    
    به نظر شما اين گزاره صحيح است كه ايراني ها بيشتر با محصولات دنياي مدرن آشنا شدند و توجهي به مباني فكري آن نداشتند؟
    به نظر من نمي توان يك حكم كلي صادر كرد. اگر اين حرف صحيح باشد چگونه مي توانيم يك انقلاب ساختاري ايجاد كنيم، درحالي كه مي دانيم انقلاب مشروطه يك تحول ساختاري عميق در جامعه ايران بود. شايد به تعبيري درست باشد كه ما فهم دقيقي از مباني فكري و فلسفي جهان جديد نداشتيم يا آثار بسياري از متفكران رنسانس به اين سو را مطالعه نكرده بوديم اما به اين معنا نيست كه اساسا به آنها بي توجه بوديم. در همين سفرنامه كه اشاره شد اگر به سفرنامه ميرزا صالح شيرازي و ديگران رجوع كنيد متوجه مي شويد كه آنها صرفا در حيرت نيستند بلكه به مسائل فكري و مباني اجتماعي نيز توجه و تامل مي كنند. هر چند نه با عمق و دقت بالا اما همين مشاهدات به ظاهر ساده نوعي بازانديشي محسوب مي شد كه براي آگاهي يك شخص يا جامعه به نظر من كفايت مي كند.
    
    يكي از اصول و مباني علوم انساني مدرن تكيه آن بر مفهوم اومانيستي آن است. به نظر شما روشنفكران و مروجان علوم انساني در ايران به اين امر آگاهي داشتند؟
    من فكر مي كنم نمي توان به راحتي گفت كه آنها وجه اومانيستي علوم را درك نمي كردند. كسي مثل آخوندزاده نشان مي دهد كه دركي از اين موضوع داشته هرچند كه او شايد فيلسوفان عصر روشنگري را كاملا مطالعه نكرده بود. اما مي توان اين پرسش را مطرح كرد انساني هاي امروزي كه ادعاي مدرن بودن را دارند همگي دكارت و كانت را مطالعه كرده اند؟ اين مسائل تجربه هاي زيسته هستند كه در فكر انسان ها نمود پيدا مي كنند. فردي كه در متن تمدن جديد قرار مي گيرد لاجرم فهم و نگرش او با انسان پيشامدرن متفاوت مي شود.
    توجه داشته باشيد كه دولت در آن زمان هيچ اطلاعي از تبعات گسترش علوم انساني جديد در ايران را نداشت. دولت نمي دانست كه اين اطلاع از جهان جديد ممكن است عامل تزلزل قدرت در درون حاكميت باشد. برخلاف اين موضوع دولت فكر مي كرد ترويج اين علوم منجر به تقويت جايگاهش خواهد شد. براي مثال در تاسيس دانشگاه تهران نگاه حاكميت اين است كه دانشگاه تهران چگونه نيروهاي جديدي براي تثبيت قدرت دولت كاركرد خواهند داشت اما به تدريج و با گسترش علوم انساني جديد تبعات و تاثيرات آن براي دولت نمايان مي شود چه ميزان اين مفاهيم جديد مي توانند تبعات سياسي داشته باشند. ما زماني كه دوره هاي مختلف تاريخ معاصر ايران را مطالعه مي كنيم كاملا متوجه مي شويم كه چه ميزان دانشگاه ها برخلاف قصد و نيت سازندگان آن چه ميزان سياسي مي شوند.
    
    حوزه و روحانيت نسبت به اولين مواجهات ورود علوم انساني مدرن چه مواضعي اتخاذ كرد؟
    روحانيت در آن زمان با شك و ترديد عميقي با اين فضا مواجه شد. فروغي از بانيان مدرسه علوم سياسي در ايران بود كه در خاطرات خود مي گويد: «زماني كه مدرسه علوم سياسي را داير كرديم به ناگزير وقتي كه از حقوق بين الملل صحبت مي كرديم مجبور بوديم از توانايي حوزه هاي علميه استفاده كنيم به همين دليل از چند تن از روحانيون دعوت كرديم به مدرسه بيايند و تطبيق علوم جديد با علوم ديني با ما كنند ولي متاسفانه موفق به همكاري نشديم.» مثال هاي زياد تاريخي ديگري وجود دارد كه نشان مي دهد روحانيت نسبت به اين تحولات خوش بين نبود و همراه نمي شد. هرچند جرياني از روحانيت تحت عنوان دگرانديشان ديني شكل گرفته بود كه در ميان آنها به مدارس جديد و علوم انساني مدرن نگاه مثبتي وجود داشت اما اينها تعداد قليلي بودند و در ميان دستگاه روحانيت جايگاهي نداشتند و به همين جهت صداي آنها پژواك عميقي در ميان جامعه نداشت.
    
    مي دانيم كه شما كتابي در دست چاپ داريد درباره علوم انساني در دوران پهلوي اگر امكان دارد درباره جايگاه علوم انساني در اين دوران بپردازيم. آيا در اين دوران با تحول جديدي مواجه هستيم؟
    بله، در دوران پهلوي با تحول عميقي در حوزه علوم انساني مواجه هستيم. اين تحول با روي كار آمدن رضا شاه و نگاه كادر سازي كه دارد آغاز مي شود. درواقع رضا شاه همان گونه كه گفته شد به تبعات موضوع آگاهي ندارد. در سال هاي 1320 تا 1332 يعني كودتاي 28 مرداد علوم انساني در ايران يك جهش عميق داشت كه باعث شد مباحث جديدي در گستره فضاي معرفتي ايران ايجاد شود. در اين دوران بسياري از فعالان دوره مشروطه خاطرات خود را بازنويسي كردند شخصيت هايي مانند ملك الشعراي بهار، عبدالله مستوفي و بسياري از فعالان ديگر كه سعي داشتند با اين كار روايتي متفاوت تر از روايت رضاشاه از مشروطه ارايه كنند.
    
    اما اين فضاي پويا بعد از كودتاي 28 مرداد به قهقرا رفت. آيا با گسترش مستبدانه دولت در دوران محمدرضاشاه علوم انساني نيز همين سرنوشت را پيدا كرد؟
    در سال 40 شمسي ما با يك تحول بسيار متفاوت در علوم انساني ايران مواجه هستيم كه هيچگاه در تاريخ ايران سابقه نداشته است و آن هم تاسيس نهادهاي پژوهشي به جاي دانشگاه است. اين به معناي آن نيست كه پيش از اين نهادهاي پژوهشي نداشتيم. در اواخر دهه 40 انبوهي از موسسات پژوهشي علوم انساني در ايران داير شد مانند بنياد فرهنگ ايران، انجمن شاهنشاهي فلسفه ايران، فرهنگستان ادب، پژوهشكده علوم ارتباطي و توسعه و بسياري نهاد ديگر كه من در كتابم به تفصيل از آنها نام برده ام. حكومت در اين نقطه تاريخي پي برد علوم انساني اي كه در دانشگاه ها ترويج مي يابند پاسخگوي بحران هاي كشور و حاكميت نيست. كشوري كه كودتاي 28 مرداد را پشت سر گذاشته است با تاثيرات انقلاب سفيد، در حال حركت است قطعا نياز به فضاي علمي جهت مشروعيت سازي نياز دارد و دانشگاه ها پاسخگوي نيازهاي دولت نبودند. در شرايطي كه دانشگاه هاي كشور پايگاه نيروهاي سياسي مختلف از جمله چپ شده بود مهم ترين پاسخ دولت به اين وضعيت ايجاد همين نهادها و موسسات علوم انساني بود تا به دور از هياهو و حواشي سياسي پاسخگوي نيازمندي هاي رژيم باشد. اينجاست كه مي توان به فلسفه شكل گيري موسسات پژوهشي در ايران پرداخت.
    علوم انساني: نسبت علوم انساني با سياست دموكراتيك / فراز و فرود علوم انساني در گفت و گو با عليرضا ملايي تواني
    


 روزنامه اعتماد، شماره 4065 به تاريخ 27/1/97، صفحه 14 (سياستنامه)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 20 بار
    



آثار ديگري از "مرتضي ويسي ، مرتضي شيري"
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
پژوهش نامه معارف حسيني
متن مطالب شماره 9، بهار 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است