|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه دنياي اقتصاد97/2/3: از چكش تا ماشين
magiran.com  > روزنامه دنياي اقتصاد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4661
دو شنبه 31 تير 1398


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID3360
magiran.com > روزنامه دنياي اقتصاد > شماره 4311 3/2/97 > صفحه 30 (تاريخ و اقتصاد) > متن
 
 


از چكش تا ماشين
نگاهي به روند تحول ضرب سكه در ضرابخانه ها



    
    در دوره قاجار سکه ها همچنان دست ساز بودند بنابراين شکل واحدي نداشتند. ورقه نازکي از فلز روي سنداني که يک سکه روي آن حک شده بود قرار داده مي شد سپس با يک چکش که سر سکه ديگر روي سطح ضرب زننده آن حک شده بود؛ ضرب زده مي شد. سکه ها ضرب چکشي بودند، گرچه ممکن بود سکه هاي سنگين تر قالب گيري شده باشند. سر سکه هايي که از آهن ساخته مي شدند از نظر قطر متنوع بودند و شکل بي قاعده اي داشتند. اندازه و شکل سکه ها متنوع بود و به نظر نمي رسيد هيچ معيار پذيرفته شده اي براي آن وجود داشته است. بيشتر سکه ها گرد بودند، اما برخي نيز شکل مستطيل داشتند. باوجود مهارتي که کارگران ضرابخانه از خود نشان مي دادند، محصول آنها هميشه با کيفيت نبود و سکه ها از نظر ضخامت و شکل گوناگون بودند. سکه هاي مس قديمي هنوز از سکه هاي نقره بد شکل تر بودند. طبق گزارش نمايندگي بريتانيا در سال ۱۸۶۲/ ۱۲۷۵ «ضرابخانه تهران به دشواري مي توانست بيش از ۵ هزارتومان در روز سکه بزند.» اين فناوري ضرب سکه در بيشتر سکه هاي ايران تا دهه ۱۸۷۰/ ۱۲۹۵-۱۲۸۵ مورد استفاده بود. در مقابل سکه هاي ماشيني با لبه کنگره دار در اروپاي قرن هفدهم/ يازدهم و تا پايان اين قرن در امپراتوري عثماني رايج شده بودند، ماشين بخار از اواخر قرن هجدهم/ دوازدهم توليد شد. در دهه ۱۸۱۰/ ۱۲۴۵-۱۲۳۵ ضرابخانه تبريز در بازار قرار داشت. اوزلي عملکرد آن را چنين توصيف مي کند:
    «.... در ميان جمعيت انبوه دو نفر روي زمين نشسته بودند که با ابزارهاي بسيار ساده براي ضرب فلوس يا پول مس به خدمت گرفته شده بودند و از قرار معلوم به آساني اين کار را انجام مي دادند؛ يک مرد قطعا فلز بدون نشان را روي يک سر سکه پهن که روي آن حکاکي شده و آن را نگه داشته بود، قرار مي داد. همکار وي سرسکه ديگر را که سطح زيرين آن حکاکي شده بود، روي آن نگه مي داشت و با يک چکش ضربه سختي به آن وارد مي کرد و به اين ترتيب فلوس به سرعت ضرب مي شد.
    ملگانف که در دهه ۱۸۶۰/ ۱۲۸۵-۱۲۷۵ از ضرابخانه بارفروش(بابل) ديدار کرده، مي نويسد: ضرابخانه منظره عجيبي دارد و دشوار مي توان فهميد که واقعا در اينجا سکه هاي کشور ضرب مي شود. براي مثال در نزديک ورودي که معمولا باز است رئيس يا استاد در برابر يک منقل زغال مي نشيندکه در آن با يک دست سکه هاي طلا و نقره را حرارت مي دهد و در همان حال با دست ديگر به گاوي که نزديک او ايستاده نان و جو مي دهد و در ضمن مرغ ها را مي پراکند. در فضاي آزاد مقابل او استاد ديگري مي ايستد که با يک دست قليان مي کشد و در همان حال با دست ديگر سرسکه را روي سکه هاي گرد مي کوبد که پس از آن روي توده چوب اره کنار خود مي اندازد. در آخر دستان پنهان سومين استاد هستند که وظيفه اش بيرون بردن سکه ها از آن جا و تمبر کردن آنها است. ضرب سکه ها کاملا به صورت مکانيکي انجام مي شود؛ استاد حتي به دو استاد ديگر نگاه نمي کند يا شکل سکه ها را بررسي نمي کند. به اين دليل است که در ميان صد سکه کسي نمي تواند يکي را پيدا کند که کاملا گرد باشد و تمامي حروف روي آن يکسان نقش بسته باشد. ضرابخانه ها هميشه باز است و هرکس مي تواند در اينجا کالاي خود را داشته باشد يا نقره ضرب کند.
    باوجود اين حقيقت که براي مثال ضرابخانه اصفهان با داشتن روندي کارآمد و شفاف کاملا سازمان يافته به نظر مي آيد، به همان اندازه روش ضرب سکه در ديگر شهرها داراي سازماندهي و عملکرد بي قاعده بود. گفته مي شود ميزان نظارت بر اين روند در تهران روشن نيست. براي نمونه برخي از طرح هاي سکه منحصر به ضرابخانه ضرب کننده بودند، اما سکه هاي داراي ظاهر يکسان در ضرابخانه هايي که از يکديگر دور بودند مانند يزد و تهران «نشان مي دهند که در سال ۱۲۲۱/ ۱۸۰۶ هر دو سرسکه رو و پشت مورد استفاده در ضرابخانه هاي محلي داراي طراحي متمرکزي بودند اگرچه به طور متمرکز توليد نمي شدند.» ميرزا حسين خان تحويلدار توصيفي از دو ضرابخانه سلطنتي در اصفهان در سال ۱۸۷۷/ ۱۲۹۴ ارائه مي دهد. هفت کارگاه (دستگاه) دارد و هر کارگاه کارگران زيادي دارد؛ همه آنها زير نظارت عيار سنج (معير) هستند:
    ۱) کارگاه ذوب (دستگاه گدازنده)، در اين جا طلا و نقره ذوب مي شوند. گذاشتن نقره در داخل پاتيل ها (قال گذاشتن) و تصفيه طلا (خالص گذاشتن) بخشي از روند ذوب است.
    ۲) فلزکاري (آهنگري) در اينجا قالب هاي (شمش) طلا و نقره به شکل (ورق هاي) نازک و گرد در مي آيند.
    ۳) تراشکاري (چرخ کشي): در اين جا طلا و نقره آماده شده در آهنگري از طريق سوراخ هايي (با استفاده از صفحه فولادي) فشرده مي شود و با چرخاندن از سوراخ ها بيرون کشيده مي شود. اکنون فلز گرد، مسطح و صاف شده است.
    ۴) کارگاه کوبيدن (قطاعي): پس از تکميل عمليات پيشين (طلا و نقره) در اينجا با چرخ برش (به چرخ قطاع) به اندازه و وزن اشرفي و قران بريده مي شوند.
    ۵) کارگاه کوبيدن سکه (کحله کوبي): در اين جا هر قطعه از فلز برش داده شده روي سندان گذاشته مي شود و با يک چکش (پتک آهن) پهن مي شود.
    ۶) کارگاه سکه زني (دستگاه سکه زن) در اينجا قطعات پهن شده طلا و نقره بين دو قالب سکه (سکه زير و رو) گذاشته مي شوند و با يک چکش روي آنها کوبيده مي شود تا نقش درست را به خود بگيرد.
    ۷) کارگاه سفيدگري (دستگاه سفيدگري) در اينجا کارگر سفيدگر پول را که سياه و کثيف شده، تميز مي کند.
    اين نظام ساختارمند در اصل در ديگر ضرابخانه ها نيز به کار بسته مي شد، اما به روشي کمتر سازمان يافته تر از آنچه که مورد اصفهان به آن اشاره دارد. توصيف انجام شده از ضرابخانه کرمان در سال ۱۸۷۸/ ۱۲۹۵ احتمالا واقعيت يک ضرابخانه متوسط در عهد قاجار را بازتاب مي دهد که به خوبي اداره مي شد:
    «خان دينارها و همه قران هاي ديگر ضرابخانه ها را مي خرد و آنها را ذوب و دوباره ضرب مي کند. هنگامي که من ضرابخانه را ديدم پر سر و صدا بود. در يکسو نقره با يک وسيله زمخت به سيم نازک تبديل مي شد. در سوي ديگر مردي با چنان سرعت و دقتي درحال قطعه قطعه کردن آن به قطعات کوتاه بود که تنها با تمرين طولاني قابل دستيابي است. مرحله بعدي وزن کردن قطعات بود (و تقريبا همگي درست بودند). سپس آنها در يک منقل نزديک به سندان مخصوص برش انداخته مي شوند و در اينجا ماهرانه ترين عمليات انجام مي شد. سندان يک نوک پولادين سخت داشت که يکي از سرسکه ها روي آن قرار داشت. مردي با يک جفت انبر ايستاده بود، دومي با يک پتک کوچک سرسکه دوم را در دست داشت و سومي پتکي بزرگ داشت. فرد نخست قطعه اي از نقره را از منقل بر مي داشت و با اطمينان بدون خطا آن را در مرکز سندان باريک مي گذاشت. تقريبا در همان زمان نفر دوم پتک خود را دقيقا روي آن قرار مي دهد و شخص سوم با يک ضربه سنگين آن را پهن کرده و سرسکه بر دو روي آن نقش مي بندد. آنها در هر دقيقه ۳۳ يا ۳۸ سکه ضرب مي کردند...» احتمالا ضرب سکه در کرمان همچنان در ضرابخانه اي انجام مي شد که توسط گنج علي خان حاکم کرمان در ۱۶۲۴/ ۱۵۹۶/ ۱۰۳۳-۱۰۰۴ ساخته شده و ۵/ ۱۸ در ۷/ ۵ متر بود. ضرابخانه نماد حکومت شاهي بود. در واقع ضرابخانه ها گاهي نقش تعيين مرز را داشتند. براي مثال مجموعه اي از سکه ها که در سال ۱۲۷۱/ ۱۸۵۵ مهر کرمانشاه روي آنها نقش بسته بود، ممکن است در عمل در محل دروغين در تهران ضرب شده باشند تا «نمايشي از تعهد شاه براي نگهداري مرزهاي غربي ايران باشد.»
    ضرابخانه هاي سيار نيز وجود داشتند. در سال ۱۸۵۶/ ۱۲۷۲ سپاهي ايراني در سيستان تشکيل و آموزش داده شد که آماده حمله به هرات بود. فرمانده اين سپاه تهران را با «ابزارهاي ضرب پول» به همراه چيزهاي ديگر ترک کرد و در جريان توقفش در سيستان «پول به نام شاه ايران ضرب مي شد.» از ضرب سکه ماشيني نوين از سال ۱۸۰۶/ ۱۲۲۰ با سکه هاي توليد شده در تبريز (و تا حدي در تهران و اصفهان) «با لبه هايي کامل و حتي فشرده و نواري شبيه سکه هاي معاصر هند بريتانيا» ياد مي شود. به هرحال «بيشتر ضرابخانه هاي ايران تا هفتاد سال ديگر به توليد سکه هاي چکشي ادامه دادند.» چراکه «سکه هاي ماشيني توليد شده در تبريز و تهران (پيش از دهه ۱۸۷۰/ ۱۲۹۵-۱۲۸۵) آزمايشي بودند.» به تعداد اندک از نمونه هاي زيبا» براي مقاطع تشريفاتي توليد مي شدند. از قرار معلوم شاهزاده عباس ميرزا پسر فتحعليشاه حاکم تبريز از سال ۱۲۲۰/ ۱۸۰۵تا ۱۲۴۷/ ۱۸۳۱ در توليد اين نخستين سکه هاي ماشيني نقش سودمندي داشت. در مقابل چنين پيداست که محمدشاه پسر عباس ميرزا، نوه و جانشين فتحعليشاه کمتر به اين موضوع علاقه داشت زيرا طي فرمانروايي او سکه هاي اندکي به شکل ماشيني و تنها در تهران ضرب شدند. سوکک بر آن است که در دوره ناصرالدين شاه «برخي ضرابخانه ها همچون ضرابخانه تهران همزمان سکه هاي چکشي و ماشيني توليد مي کردند.» ضرب سکه به صورت مدرن تنها پس از تاسيس ضرابخانه ملي در سال ۱۸۷۷/ ۱۲۹۴ رايج شد.
    
    منبع:رودي مته، ويلم فلور و پاتريک کلاوسون، تاريخ پولي ايران، ترجمه دکتر جواد عباسي، نشر نامک، ۱۳۹۶.
    
    
    از چكش تا ماشين / نگاهي به روند تحول ضرب سكه در ضرابخانه ها
    


 روزنامه دنياي اقتصاد، شماره 4311 به تاريخ 3/2/97، صفحه 30 (تاريخ و اقتصاد)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 20 بار

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
مجله مواد و تكنيك هاي دندانپزشكي
شماره 3 (پياپي 29)
 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است