|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه دنياي اقتصاد97/3/2: حاكم شهر در عهد صفوي
magiran.com  > روزنامه دنياي اقتصاد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4662
سه شنبه 1 مرداد 1398


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID3360
magiran.com > روزنامه دنياي اقتصاد > شماره 4335 2/3/97 > صفحه 30 (تاريخ و اقتصاد) > متن
 
 


حاكم شهر در عهد صفوي
نگاهي به كاركردهاي منصب داروغه در ساختار حكومت صفويه


نمايي از كاخ ساروتقي، داروغه خانه اصفهان

    داروغه کلمه اي مغولي بود که از واژه دارو به معني مهر کردن مشتق شده است. در دوران قبل از صفويه داروغه به حاکم شهر گفته مي شد که از قدرت زيادي نيز برخوردار بود و اختيارات او تا حدي بود که مانند يک پادشاه در شهر يا محلي حکومت مي کرد. در دوره صفويه بيشتر امور انتظامي و مراقبت از رعايت قوانين برعهده داروغه گذاشته شد. از مفاد احسن التواريخ چنين استفاد مي گردد که داروغه به طور کلي به حکام اطلاق مي شده است. اما بعدها لقب حاکم پايتخت را گرفت. از طرفي در ادارات بزرگ دولتي، منشيان تراز اول که بر ديگر منشيان سمت سرپرستي داشتند، داروغه خوانده مي شدند، مثل داروغه فراش خانه و داروغه دفترخانه، داروغه دفترخانه زيردست مستوفي الممالک قرار داشت.
    شاردن در مورد وظايف داروغه چنين مي نويسد: «شاه براي حکمرانان در همه شهرها و جاهاي معتبر ايالت، داروغه يا رئيس دژباني تعيين مي کند، وي امور پليس و ماموران مخصوص را سر و سامان مي دهد و لقب بيگ يا ارباب دارد و بر چريک نظارت مي کند.» در پايتخت مملکت يعني اصفهان کار داروغگي از طرف شاه عباس کبير در خاندان امراي منقرض گرجستان موروثي بود اما مشروط بر اينکه نامزد اين شغل به دين اسلام بگرود. گاه مي شد که يک داروغه در ناحيه ديگري حکومت را به عهده داشته باشد؛ در چنين مواردي وي در غياب خود اداره کارها را به جانشينش واگذار مي کرد. وي مجاز نبود که بدون تمشيت دادن امور از شهر خود خارج شود زيرا در غيراين صورت بايد منتظر بروز بي نظمي و ناامني باشد. سرانجام مواردي نيز ديده مي شد که ناحيه کوچکي هم براي خود داروغه داشته باشد. اولئاريوس در موقعيت و مقام داروغه مي نويسد: «داروغه مسوول حفظ امنيت و اداره شهر است. در اوايل سال نو و نوروز، هر خان بايد هداياي ذي قيمتي را که شامل پول و جواهرات مي شود به شاه تقديم کند ولي عده اي ديگر از ايالات و شهرها که خان ندارند و سرباز هم نگهداري نمي کنند، مانند اصفهان، بايد ماليات زيادي را به شاه بدهند.»
    داروغه مسوول پاسداري شهر و خارج شهر و جلوگيري از دزدي و اعمال خلاف مانند قمار و شراب خواري (در موقعي که شاه شراب خواري را قدغن مي کرد) و تجاوز به حقوق ديگران و امثال آنها بود، يعني در حقيقت فرماندهي کل پاسبان ها يا رياست شهرباني آن زمان را برعهده داشت. مقصران را به تناسب گناه تنبيه يا جريمه مي کرد، ولي غالبا مجازات نقدي را ترجيح مي داد، داروغه همه شب، چون سه ساعت از غروب مي گذشت، نخست ساعتي بر در بازار قيصريه توقف مي کرد، سپس با جمعي از شبگردان سوار مي شد و هر شب يک قسمت شهر را خود و قسمت هاي ديگر را ماموران و زيردستان وي گردش مي کردند، و اول بامداد، وقتي که نقاره صبح زده مي شد، به خانه بازمي گشت. در زمان شاه عباس دوم مواجب داروغه اصفهان سالي چهارصدتومان بوده که از جريمه مقصران و مجرمان برمي داشته است.
    تاورنيه وظايف داروغه را چنين بيان مي کند: «امور مربوط به دزدي و جنگ و نزاع و قتل و جنايت با داروغه است.» ماموراني که تحت نظر داروغه کار مي کردند، احداس يا اعطاس ناميده مي شدند. نکته خاصي که دلاواله به آن اشاره دارد اينکه، در ايران رسم است که موقع عيد نوروز روسا و امراي جديد انتخاب مي شوند و تعيين داروغه، يعني حاکم شهر نيز در همان تاريخ انجام مي گيرد. داروغه اصفهان در زمان غيبت يا مرگ شاه وظيفه اداره پايتخت را نيز بر عهده داشته است. در اين مورد اسکندربيگ ترکمان در ذيل عالم آراي عباسي مي نويسد: «بعد از مرگ شاه عباس اول و رسيدن خبر آن به اصفهان، داروغه شهر خسرو ميرزا برادر بکرات خان از سلاطين زاده هاي گرجستان دستور داد که جهت رفع مفاسد ملک و استقامت رعيت و حسن اخلاص و صلاح دولت به جهت رفع مفاسد ملک آرامش خلق آن شهر معظم که مقر سلطنت و محل اجتماع طبقات مردم و مملو از طوايف مختلفه است جلوس همايون را عاجلا بر تعزيه و سوگواري آن مصيبت جان سوز اهم دانسته.»
    در مورد محل اقامت و انجام وظيفه داروغه شاردن چنين مي نويسد: «کاخ ساروتقي يکي از عمارات زيباي ايران بوده، ولي پس از مرگ وي سخت خراب شده است. اين کاخ اکنون به فرمان شاه به مقر داروغه ها يا حکام شهر اختصاص يافته است.» و درجايي ديگر مي نويسد: «منزل گزمه باشي و زندان وي در ورودي محله کوچه شام آلود در دشت واقع است، چون حکومت شهر به هنگام شب در ايران با صاحب منصب مزبور و قضاوت و حکومت درباره حوادث سياسي با وي باشد.» داروغه اصفهان مسوول حفظ نظم و آرامش پايتخت بود. داروغه تخطي از قوانين را مورد تعقيب قرار مي داد و متخطي ها را با جريمه نقدي و بعضا با توقيف و حبس مجازات مي کرد؛ او حتي به تشخيص و قضاوت خود مي توانست کسي را محکوم به اعدام کند. شغل او درباري نبود بلکه اداري بود و اين شغل اداري براي متصدي آن ثروت و حشمت بسيار فراهم مي آورد. در مورد وظايف حاکم پايتخت يعني داروغه، اصفهان، مولف تذکره الملوک ذيل داروغه مي نويسد: «مشاراليه جزو ديوان بيگي است و شغل وي آن است که اصل شهر و خارج شهر را محافظت کند هيچ کس مرتکب خلاف حساب و ظلم و نزاعي نگردد و امور خلاف شرع و فحشا و شراب و قمار و ساير امور نامشروع را قدغن نمايد که کسي متوجه آن نشود و هرگاه متوجه آن گردد او را تنبيه و از آن عمل منع و فراخور تقصير، جريمه از گناه کاران بازيافت نمايد.»
    واژه داروغه از ريشه مغولي «اعمال فشار کردن، داغ زدن» گرفته شده و در سلسله مراتب فئودالي مغول مورد استفاده قرار مي گرفت. در ايران منصب داروغه هنگامي اهميت يافت که در دوره تيموري، عنوان داروغه به حاکمان تعيين شده از سوي حکومت شهرهاي بزرگ داده شد. با اين حال در دوره صفوي کارکرد داروغه متفاوت شد. وظيفه وي حفاظت شهر از بي نظمي و هرگونه تهديدهاي امنيتي بود. در دوره صفوي معمولا داروغه تشکيلات انتظامي بازار را تحت حوزه قضايي ديوان بيگي اداره مي کرد. داروغه مستقيما مسوول امنيت بازار در طول شبانه روز بود. کسبه و پيشه وران اجرتي را به طور منظم به داروغه مي پرداختند، تا در مقابل مغازه هاي آنها را از دزدي محافظت کند. در اصفهان داروغه عهده دار مخصوص نام نويسي حرفه هايي بود که مشمول بيگاري براي دربار سلطان مي شدند. داروغه مقام پردرآمدي داشت. داروغه اصفهان چهارصد تومان مواجب منظم داشت و مقادير زيادي را نيز از اجرت هاي مرسوم و ستاندن هاي غيرقانوني به دست مي آورد.
    
    وظايف و حوزه اختيارات داروغه را مي توان چنين خلاصه کرد:
    ۱) اجراي امور انتظامي و نظارت بر حسن اجراي قوانين و مقررات.
    ۲) نظارت بر سربازان محلي و عهده داري منصب رياست قشون.
    ۳) قضاوت و رسيدگي به دعاوي و حتي صدور حکم اعدام براي مجرمين.
    ۴) اداره امور پايتخت در حد فاصل فوت شاه تا جلوس شاه جديد.
    ۵) مسووليت جمع آوري ماليات سال نو و تحويل آن به پادشاه در اصفهان.
    ۶) شرکت در مجالس مشورتي دربار در مواقع مورد لزوم.
    ۷) محافظت و مراقبت از اماکن و خانه هاي فحشا.
    ۸) استقبال از سفراي خارجي.
    
    اسامي برخي از داروغه هاي شهر اصفهان در منابع ذکر شده اند و بيشتر آنها گرجي بودند. رستم خان از شاهزادگان ولايت گرجستان و برادر بکرات خان والي گرجستان بود. وي داروغه منصوبي از طرف شاه عباس اول بود. اگرچه آغاز حکومت او براي اصفهان نوشته شده است ليکن در سال ۱۰۳۵ ه.ق او داروغه اصفهان بود. ميرقاسم بيگ از طرف رستم خان (داروغه قبلي اصفهان) به اين سمت منصوب شده بود. سال انتصاب وي به اين سمت مشخص نيست ولي اولين باري که از او ذکري در منابع مي رود مربوط به سال ۱۰۴۷ ه ق در کتاب خلد برين است. در اين سال جنگ خونين داخلي شهر اصفهان بين هنديان و فرنگيان روي مي دهد که بر اثر آن عده اي کشته مي شوند بنابراين جهت رفع غائله، ميرقاسم بيگ از طرف شاه مامور رسيدگي مي گردد.
    بعد از عزل ميرقاسم بيگ درسال ۱۰۵۵ ه. ق شاه عباس دوم از رستم خان والي گرجستان خواست که شخص ديگري را به جاي او داروغه اصفهان کند و او هم والي گرجستان پارسدان بيگ گرجي را تعيين نمود ولي به واسطه اينکه وي مسلمان نبود شاه از والي گرجستان خواست که او يا مسلمان شود يا شخص ديگري را جهت اين سمت معرفي نمايد «چون حکومت و تسلط مخالف ملت بر اهل اسلام در آيين شريعت پروري همايون ما به هيچ وجه جايز نيست» با اين شرط شاه پارسدان بيگ دين اسلام اختيار کرد و به سمت داروغگي اصفهان منصوب شد ولي به واسطه بي تجربگي و دخالت اطرافيان در امور و آزار و اذيت اهالي اصفهان و شکايت مردم، شاه او را معزول نمود و از والي گرجستان رستم خان خواست تا شخص ديگري را جهت اين سمت نامزد نمايد.
    منبع: مرضيه دري، «بررسي مقامات اداري شهر اصفهان در دوره صفوي»،تاريخ روايي، ۱۳۹۶.
    
    حاکم شهر در عهد صفوي / نگاهي به کارکردهاي منصب داروغه در ساختار حکومت صفويه
    


 روزنامه دنياي اقتصاد، شماره 4335 به تاريخ 2/3/97، صفحه 30 (تاريخ و اقتصاد)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 19 بار

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
نشريه فيزيولوژي گياهان زراعي
متن مطالب شماره 41، بهار 1398را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است