|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه دنياي اقتصاد97/3/7: هزارتوي خاطرات
magiran.com  > روزنامه دنياي اقتصاد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4656
سه شنبه 25 تير 1398


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID3360
magiran.com > روزنامه دنياي اقتصاد > شماره 4339 7/3/97 > صفحه 30 (تاريخ و اقتصاد) > متن
 
 


هزارتوي خاطرات
سيري در تاريخ زرگنده و الهيه و نقش اقتصادي آن در تهران



    داريوش شهبازي زرگنده در گذشته از جنوب پل رومي شروع و تا جنوب امامزاده اسماعيل و حسن آباد کشيده مي شده است و آن باريکه اي متشکل از باغات و خانه هايي عمدتا در حاشيه رودخانه زرگنده بوده است و خُلازير(خورآذين) و الهيه بعدي نيز جزو اين آبادي بوده است.
    
    وجه تسميه الهيه
    در ارتباط با وجه تسميه الهيه تنها دکتر منوچهر ستوده از آن ياد کرده است: «اراضي خورآذين متعلق به عزت الدوله همسر امين الدوله بود حکيم الهي آنجا را خريد و در آن آباداني کرد آنجا را الهيه خواند. (جغرافياي تاريخي شميران، ص۲۰)
    «ميرزا جعفر حکيم الهي در ۱۲۹۸ق. در گذشت.» (المآثر و الآثار، ص۱۹۹؛ ايرانيکا؛ رجال ايران،ج۱، ص۲۳۵)
     اينکه الهيه منسوب به حکيم الهي است درست است اما خبر صحيح در مورد نحوه خريداري زمين و مالکان قبلي آن (به لطف جناب محمدرضا بهزادي ميسر شد.) در صفحه ۷۷ «اسناد و فرمان هاي تاريخي دودمان الهي» (نشر ذخاير اسلامي،۱۳۹۳، گردآوري اميرسعيد الهي) درج شده و موضوع روشن مي شود:
    «در سال ۱۲۸۶ق. ميرزا جعفر حکيم الهي در سه نوبت شش قطعه از زمين هاي خلازير يا خورآذين را از وراث ميرزا حسين تجريشي و ملامحمدعلي تجريشي خريداري مي کند. بعدها اين اراضي به مناسبت همين تملک الهيه ناميده مي شود.»
    
    وجود تپه در الهيه
    اراضي مزرعه الهيه (قسمت شمالي باغ سفارت روسيه) مسطح بوده، اما منطقه الهيه تپه ماهور بوده است. برخي در زمان هاي مختلف از تپه هاي الهيه و از اطراف ياد کرده اند:
    ممتحن الدوله درمورد ولي خان سرتيپ (سپهسالار اعظم) که در زرگنده باغي داشت، مي نويسد:
    «... با ولي خان به شميران يعني زرگنده رفته بوديم روي چند تپه که به طرف جنوب و مغرب اين قريه واقع است به من گفت: فلاني خواب ديدم... در سر يکي از اين تپه ها پيرمرد بسيار محترم بلند بالا و خوش اندامي ايستاده... فرمود تفضل خدا شامل حال تو است... سرو صورت مرا مسح کشيد از خواب بيدار شدم. (۱۲۹۶ ق.)... » (خاطرات ممتحن الدوله، ص ۲۹۶)
    «از محاذات (اطراف) زرگنده که مي گذشتم اين طرف تپه بزرگي واقع است... پياده شده بالا رفتم. عمارتي طومانيانس ها بر زير تپه ساخته اند، جديدا... که مشرف بر زرگنده و تهران است... » (وقايع الزمان، صص ۳۳و۳۶)
    تقي فکري درباره حدود و مشخصات زرگنده مي نويسد:
    «زرگنده... از غرب به تپه الهيه محدود مي شود.»
    و باز همو مي نويسد:
    «زرگنده از غرب به تپه الهيه محدود مي شود. کمبود آب محل از چاهي که ورثه خانم فخرالدوله در الهيه زده اند تامين مي شود و ساعتي ۳۰۰ ريال خريده مي شود. باغ سفارت شوروي در زرگنده است.» (رساله تقي فکري که در سال ۱۳۴۲ ش. گردآوري شده است.)
    «از باغ فردوس راه مي افتيم از روي تپه هاي الهيه و بيابان هاي اطرافش ميانبر مي زنيم تا پل رومي مي رويم و بر مي گرديم. تپه هاي الهيه خلوت... » (دو دنيا، گلي ترقي، انتشارات نيلوفر، ۱۳۸۳،ص ۱۱۲)
    «الهيه از دو طرف به دو تپه شرقي غربي محدود مي شود.» (جغرافياي تاريخي تهران، ص۳۵۷)
    «معيرالممالک براي اينکه موقع نشستن در ايوان طبقه سوم به تهران بنگرد به خيال افتاد که سر تپه امانيه واقع در اراضي الهيه را بردارد.» (نقل قول ايرج افشار، نامواره دکتر محمد افشار، ۲/ ۱۰۱۶)
    «تپه خلازير در شمال اراضي الهيه است... معروف به تپه عرقچينک بود که بعدا تسطيح شد.» (جغرافياي تاريخي شميران،ص۲۲۰)
    «تپه زرگنده يا الهيه که قسمتي از آن امانيه ناميده مي شود از جنوب الهيه تا خيابان پهلوي(وليعصر) ادامه دارد.» (همان)
    در دهه هاي ۳۰ و ۴۰ شمسي در ضلع جنوبي الهيه منطبق با ضلع جنوبي باغ سفارت روسيه بود که شمالي ترين نقطه زرگنده هم مي شد، خانه هاي اسفندياري (محتشم السلطنه) و سرهنگ پرنگ و لساني (نماينده مجلس) و چند خانه متمکنين ديگر بود. ضلع شمالي خانه هاي يادشده و ضلع غربي سفارت روسيه بلندترين تپه ناحيه قرار داشت. اين تپه به سبب سوار نشدن آب(قبل از لوله کشي) لم يزرع و بي استفاده بود. جايي است که امروز الهيه خوانده مي شود و برج هاي شميران(متعلق به معتضدي) و برج الهيه... در آن قرار دارند که قسمت غربي اش را اتوبان مدرس بريده است. موقعيت جغرافيايي تپه الهيه بخش شمال شرقي تقاطع اتوبان هاي صدر و مدرس است و مدخل تونل پاي اين تپه و تقريبا جنوب خانه هاي رجال ياد شده است. شيب اتوبان مدرس بالاتر از خيابان ظفر تا حوالي تقاطع خيابان جردن همان امتداد شيب تپه الهيه(تندتر) است.
    کساني که دهه ۱۳۴۰ شمسي را ديده اند، مي دانند تمام مسير اتوبان شاهنشاهي (مدرس) و قسمت هايي از اتوبان صدر و بخش اعظم آپارتمان هاي جديد الهيه، تپه ماهور بود، ولي براي جواناني که آن دوران را نديده اند، بايد به نقشه هاي اطراف تهران در گذشته مراجعه کنند. يکي از آن نقشه ها، نقشه ارکان حرب (۱۳۰۲ش.) است. گواينکه بررسي ميداني کوچه ها و خيابان هاي الهيه و به طور کل شميران تپه ماهور بودن دامنه جنوبي البرز را روشن تر خواهد ساخت.
    
    کاربرد نام الهيه در منابع
    منابع بسياري از الهيه ياد کرده اند ولي نخستين ها عبارتند از:
    در سال ۱۳۰۴ اعتمادالسلطنه از الهيه ياد کرده است. (يادداشت آقاي عبد امين)
    «روز ۱۱ صفر ۱۳۱۵ق. پدرم به صاحبقرانيه رفت... امين الدوله ايشان را با خودش به الهيه مي برد.» (خاطرات و خطرات، ص ۱۰۴)
    «(۱۳۱۵ق) بندگان اقدس همايون بر حسب استدعاي جناب مستطاب امين الدوله تشريف فرماي الهيه باغ و منزل ييلاقي ايشان است شدند.» (افضل التواريخ، ص۱۴۱)
    «جناب امين الدوله پس از عزل(۱۳۱۶ق.) از صدارت به منزل ييلاقي خود خورآذين (الهيه) رفت... » (همان، ص۲۳۳)
    قدمت زرگنده و برتري آن نسبت به خُلازير و خورآذين و الهيه
    زرگنده از قراي کهنسال شميران است. از سال ۱۲۲۹ ق. (سلطنت فتحعلي شاه) فرماني(در فرمان شاه طهماسب صفوي که در باب موقوفات حضرت عبدالعظيم به سال ۹۶۱ ق. صادر شده) در کتاب آستانه ري ضبط است که آمده: «... قريه زرگنده و اسلکه و بالغ آباد و چهار هرز (چالهرز) متعلق به قريه مذکوره که واقع است در بلوک شميران دارالخلافه تهران... » (آستانه ري، ص ۱۰۹؛ ري باستان، ص ۵۰۶)
    «زرگنده و اسلکه و بالغ آباد و چهارهرز وقف بر آستانه متبرکه حضرت عبدالعظيم (ع) است: حکم والاشد آنکه چون قريه زرگنده و اسلکه و بالغ آباد و چهارهرز متعلق به قريه مذکوره که واقع است در بلوک شميران دارالخلافه تهران وقف آستانه مقدسه عرش درجه و مزار کثيرالانوار ملايک آشيان متبرکه امامزاده واجب التعظيم و لازم التکريم حضرت عبدالعظيم عليه التحيه و التسليم بود... محرم ۱۲۲۹» (آستانه ري مقابل، ص ۱۰۸)
    
    خلازير، خورآذين، خرازين و خلازيل:«منطقه الهيه در سابق خلازير يا خورآذين نام داشته و ده مستقلي نبوده، بلکه جزئي از زرگنده شمرده مي شده است.» (جغرافياي تاريخي تهران، ص۳۵۷)
    «... خورآذين جزو زرگنده است.» (فرهنگ جغرافيايي ايران، ج ۱، ص ۱۰۴؛ کتاب اسامي دهات کشور، ج ۱، ص ۲۵۹)
    اعتمادالسلطنه در ۱۹ رمضان ۱۳۰۱ق و در ۲۲ شعبان ۱۳۰۴ق خلازير را به کار برده است. (روزنامه خاطرات، صص ۳۴۵ و )۵۶۶ (نقل در جغرافياي تاريخي شميران،۳۶۲.)
    اعتمادالسلطنه در صفحه ۵۸۵ خاطرات از کلمه خرازين استفاده کرده است. (همان، ۳۶۲)
    «کارخانه کبريت سازي در خورآذين ايجاد شد...» (گنج شايگان، سيدمحمدعلي جمال زاده،۹۴)
    در فرهنگ جغرافيايي ايران، رزم آرا، جلد اول، خلازيل درج شده است.
    در روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه صفحات ۳۰۸، ۳۲۰، ۳۸۱، ۵۰۳، ۵۱۵ خلازير ياد شده است. (جغرافياي تاريخي تهران،۳۵۷)
    «۸ ذي قعده ۱۳۱۱ق خلازير در خاطرات ناصرالدين شاه ياد شده است.» (يادداشت آقاي عبدامين)
    افضل الملک در سال ۱۳۱۵ق. خورآذين را دو بار به کار برده است. (افضل التواريخ،۱۴۱و ۲۳۳)
    خلازير کجا و چه بوده:خلازير يا خورآذين ده مستقلي نبوده... (جغرافياي تاريخي تهران، ۳۵۶)
    الهيه نزديک خورآذين جزو قراء و متنزهات بلوک شميران است. (افضل التواريخ،۱۴۱)
    تعلق مزرعه الهيه به زرگنده:«مزرعه الهيه جزو اين آبادي است که به ورثه خانم فخرالدوله تعلق دارد و پاره اي از مذاکرات نفت در الهيه انجام يافت. امامزاده اي قديمي در اين دهکده به نام امامزاده اسماعيل است. جمعيت زرگنده سه هزار نفر است که در تابستان ها بالغ بر هزار تن بر اين تعداد افزوده مي شود.»( فرهنگ جغرافيايي ايران، ج ۱، ص ۱۰۴؛ کتاب اسامي دهات کشور، ج ۱، ص ۲۵۹)
    
    حسين کريمان مي نويسد:«در آبادي زرگنده الهيه (کبريت سازي در آنجاست)، درويش و حسن آباد به دهکده زرگنده تعلق دارد.
    «مزرعه الهيه جزو زرگنده بوده... » (تاريخ قسمت شمالي تهران،۱/ ۵۰ و ۱۴۲)
    تعلق باغ سفارت روسيه که مجاور مزرعه الهيه بوده به زرگنده:
    «محمدشاه طي حکمي زرگنده را به وزير مختار روس بخشيد. الملک لله تعالي حکم همايون شد، آنکه چون قريه زرگنده شميران در دست عاليجناب ميرزا سيدعلي متولي باشي حضرت شاهزاده عبدالعظيم بوده و مداخل کلي از آنجا مي برد و نظر به اينکه قريه مزبوره محل ييلاق وزير مختار روس بود، قريه مزبور را واگذار به وزير مختار روس فرموديم... ربيع الثاني سنه ۱۲۶۰.»/ آستانه ري، مقابل ص ۱۱۲.
    «حاجي ميرزا آغاسي را در اين وقت مجال اقامت محال افتاد و... شتافتن گرفت و از قضا وزير مختار از قريه زرگنده به نزديک او سرعت مي کرد تا... » (ناسخ التواريخ، ج ۳، ص ۴۲۸)
    حسين کريمان مي نويسد:«زرگنده در داخل محدوده پنج ساله در سوي شمال واقع است و متصل به تيغستان است و عمارت ييلاقي سفارت روس آنجاست.»
    «ساختمان ييلاقي سفارت شوروي در اين قصبه است.» (بلاغي، ۱۳۸۶:۱۴۲)
    «از زرگنده قدري بالاتر برويم به الهيه مي رسيم باغ سفارت روس داراي دو رشته قنات جداگانه و ملکي است.» (تاريخ قسمت شمالي تهران، ج ۱، ص ۵۱)
    حسين کريمان مي نويسد:«در آبادي زرگنده... الهيه (کبريت سازي در آنجاست)، درويش و حسن آباد به دهکده زرگنده تعلق دارد.»
    حجت بلاغي درباره زرگنده مي نويسد:«زرگنده متصل به تيغستان است و عمارت تابستاني سفارت روس در آنجاست. روس ها هم تا مدتي مانند انگليس ها در زرگنده امتيازاتي داشتند که اکنون هيچ يک از آنها باقي نيست.» (تاريخ قسمت شمالي تهران، ج ۱، ص ۵۰)
    «... ولي اختيار حکومت آن قراء در دست سفراي مزبور است. احدي نمي تواند بدون اجازه سفارتخانه بخرد يا کرايه کند. هرگاه ميان سکنه اين دهات نزاعي واقع شود بايد سفراي مزبور حکم آن را بنمايند مثل اينکه در خود مملکت روس و انگليس باشند.» (همان، ص ۱۶۴)
    «جناب جلالت مآب وزير مختار دولت بهيه روس بنا داشتند... و چند روز است که عمارت نشيمن ايشان را در زرگنده شميران دارند به جهت ورودشان تعمير مي کنند.» (اولين ها، ص ۱۳۳)
    
    هزارتوي خاطرات / سيري در تاريخ زرگنده و الهيه و نقش اقتصادي آن در تهران
    


 روزنامه دنياي اقتصاد، شماره 4339 به تاريخ 7/3/97، صفحه 30 (تاريخ و اقتصاد)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 27 بار

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
مجله ميكروب شناسي ايران
شماره 2 (پياپي 52)
 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است