|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد97/4/28: دل خونين ، لب خندان
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4225
دو شنبه 14 آبان 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

خدمات سايت




 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 4138 28/4/97 > صفحه 8 (هنر و ادبيات) > متن
 
      


گفت و گو 
دل خونين ، لب خندان
علي رفيعي از دوستي تا همكاري با حميد سمندريان مي گويد

نويسنده: بابك احمدي


    
    مي گفت «اين صحنه خانه من است» و مي نوشت كه صحنه خانه اش است. ترجيع بند حرف هاي حميد سمندريان حالا به گوش آنها كه سال ها چيزي، تكه اي، گوشه اي از روح و جان و عشق خود را در تئاتر شهر به يادگار گذاشته اند، آشنا است. در يك غروب پاييزي اولين بار او را دست به دست همراه هميشگي اش «هما» ديدم كه وارد ساختمان تئاتر شهر مي شد. از كنار حوض كه رد شد درجا ميخكوب شدم. آراسته اما تكيده بود. باور نمي كردم بيماري اين طور سريع قامت هنرمندي مثل او را خم كرده باشد. به ورودي ساختمان كه رسيد، ديگر اثري از ضعف هويدا نبود! تو گويي استاد به زندگي هم فنِ بازيگري ياد مي داد. در روزگار سخت بيماري، حتي اگر ناي گشودن چشم ها را هم نداشت، كافي بود نام «گاليله» را بر زبان بياوري تا از جا برخيزد و از ايده هايش براي كارگرداني نمايشنامه برشت بگويد: با همان چاشني حركات تند و فلفلي سر و دست كه در خاطره خيلي ها مانده. آري صحنه حقيقتا خانه اش بود.
    در گفت وگوي پيش رو علي رفيعي راوي سال هاي ابتدايي بازگشتش به ايران و دوران آشنايي اش با حميد سمندريان است. روايت هنرمند از هنرمند. مجالي كه مي توان با خاطري آسوده از واژه «هنرمند» مايه گذاشت. اما هر چه مصاحبه پيش مي رفت ماجرا طور ديگري مي شد. گويي بين صحبت هاي علي رفيعي و حميد سمندريان مرز پررنگي وجود نداشت. شايد اگر آن «سمندر آتشين» نيز امروز در ميان ما و دلش آماج حرف هاي ناگفته بود به احترام عده اي از پاسخ به اين پرسش كه چرا هرگز نمايش «گاليله» اجرا نشد، طفره مي رفت.
    آنچه مي خوانيد به دور از اسطوره گرايي هاي رايج، تلاشي است اندك در مدت زماني محدود براي اداي دين به كارگرداني كه در طول چندين دهه فعاليت، مثل علي رفيعي، هيچگاه هنر را محل معامله قرار نداد. نيز سرآغاز جست وجويي است براي دريافت پاسخي روشن كه چرا نمايش «گاليله» هرگز رنگ صحنه به خود نديد؟ «گاليله» در مقابل قدرت بازايستاد؟ يا... بد نيست هر از گاهي رنج هنرمند بودن و هنرمند ماندن در زمانه رفيعي ها و سمندريان ها بازخواني شود تا از خاطرمان نرود معاصرِ چه بزرگاني زيسته ايم.

    
    پيش از انقلاب سال ها در فرانسه به تحصيل و فعاليت هنري پرداختيد و زماني كه به ايران بازگشتيد، اولين دوست شما در دانشگاه حميد سمندريان بود. كمي از آن دوران بگوييد و اينكه چه چيز باعث شد اين دوستي شكل بگيرد؟
    حميد سمندريان تنها كسي بود كه چنين ارتباط دوستانه اي با او برقرار كردم. اين رابطه از سوي هر دو طرف صادقانه و صميمانه بود. يك ژست و رفتاري از حميد سمندريان در ذهن من ماندگار شده كه هيچ وقت از يادم نمي رود. اولين روزي كه به دپارتمان وارد شدم، حميد كه در يكي از دو سه اتاق مخصوص اساتيد نشسته بود بي مقدمه رو به من كرد و گفت: «بايد بيايي در اتاق من، جاي تو در اتاق من است» بعد از پايان جلسه مختصر روز اول، از او پرسيدم: «اتاق تو كدام است؟» به آنجا رفتيم و ديدم فقط سه ميز وجود دارد. سمندريان سريع گفت: «اينطور نگاه نكن درستش مي كنم» من هم پرسيدم: «قرار است چه چيز را درست كنيد؟» چون با مناسبات آشنا نبودم و نمي دانستم ماجرا چيست. خلاصه جاي من را نشان داد و تاكيد كرد كه خودش ترتيب همه چيز را مي دهد. يك هفته گذشت و وقتي دوباره به دانشگاه رفتم، منشي دانشكده گفت: « آقاي سمندريان شخصا رفت و براي شما ميز و صندلي آورد. حتي دو سه بار صندلي ها را عوض كرد تا بهترين را انتخاب كند. مي خواست حتما كنار خودش بنشينيد.» اين داستان ورودم به دانشكده و اولين برخوردم با حميد سمندريان بود. ديري نگذشت كه شيطنت ها، سوء نيت ها و حتي دشمني ها و كارشكني هاي بسياري از جانب يكي دو تن از همكاران همان دانشكده آغاز شد، اما حميد سمندريان تنها كسي بود كه تمام مدت براي مني كه پس از سال ها به ايران برگشته بودم و از خيلي چيز ها خبر نداشتم، حضوري دلگرم كننده به همراه داشت و موجب مي شد احساس تنهايي نكنم.
    
    همه مي دانيم آقاي سمندريان بسيار خوش قلب و خونگرم بود، احتمال دارد اين اندازه حمايت به اين دليل بوده باشد كه خود او هم در محيط دانشگاه و خارج از آن تنها بود؟ دانشگاه چه اوضاعي داشت؟ دشمني ها چگونه بود؟
    به طور قطع تنهايي عامل موثري بود. خيلي هم موثر بود. دانشجويان آن مقطع در سال تحصيلي ٥٤-٥٣ به عبارتي شرترين و به قول خودم چپي ترين دانشجويان دپارتمان هنرهاي نمايشي در دانشكده هنرهاي زيبا بودند. در جلسه اي كه قرار بود دروس دانشكده را تعيين كنيم، هر درسي كه پيشنهاد مي دادم به من گفته مي شد كه اين دروس براي سال سوم مناسب است... . قضيه خنده دار بود!... اما دليل پافشاري ها را نمي فهميدم... گويي هنوز هم در دنياي ديگري سير مي كنم، هنوز در حال و هواي فرانسه به سر مي بردم!... نه با شيطنت همكاران تازه آشنا انس و الفتي داشتم و نه اصراري در فهميدن و درك پس انديشه هاي شان. احساسم اين بود كه بهتر است فاصله ام را با آنها حفظ كنم و كردم. بگذريم، تازه بعدها فهميدم سال سومي ها دانشجويان دو آتشه اي هستند كه بعضي شان چند ماه از سال را در زندان سپري مي كنند. همين سال سومي ها وقتي متوجه شدند علي رفيعي نامي قرار است به ايران بيايد حتي از دانشجويان ايراني مقيم فرانسه هم آمار گرفته بودند. براي اينكه زياد از موضوع اصلي دور نشويم كوتاه بگويم زمان تدريس مكاتب تئاتري به ناچار بايد درباره بستر سياسي- اجتماعي كه منجر به ظهور يك كارگردان نوين مي شود نيز توضيح مي دادم و آنجا بود كه اسامي افرادي نظير ماركس و لنين و ديگران به ميان مي آمد و خب با استقبال مواجه مي شد. يك روز بعد از پايان كلاس سه نفر از دانشجويان من را تا خانه ام تعقيب كردند تا دلسوزانه تذكر دهند استفاده از اين اسامي موجب مي شود عده اي برايم پاپوش درست كنند.
    
    اين تهديد بود يا دلسوزي؟
    كاملا دلسوزانه بود چون مدام مي گفتند نكند اتفاقي بيفتد كه مانع برگزاري كلاس ها شود. به هرحال امكان نداشت درباره استانيسلاوسكي يا ميرهولد صحبت كنيم اما از مكاتب نظري كه منجر به شكل گيري جنبش هاي اجتماعي مي شد صحبتي به ميان نيايد. دانشجويان به همين دليل درخواست كردند درباره «برشت» هم جداي از دروس دانشكده كارگاهي دائر كنم. اين اتفاق با نمايشنامه «آدم آدم است» رخ داد ولي بعد از چند جلسه تذكر دادند بايد تعطيل شود. در چنين فضاي دشمني و معاندت از سوي يك باند مشخص بود كه صحبت با حميد سمندريان برايم آرامش به همراه داشت. فقط حميد بود كه حس مي كردم در سكوت، بي آنكه حتي بخواهد به من دلداري دهد مراقب همه چيز بود. واقعا مواظب بود. بسيار هم مواظب بود. شخصيت حميد چند بخش داشت كه بخش انساني و عاطفي و دوستي او يكي از تابناك ترين و زيباترين ويژگي هايش به شمار مي رفت. خوشبختانه من در دانشكده ماندگار نشدم.
    اصلا هم عجله اي براي انجام كار ديگري نداشتم. از ابتدا به تدريس در دانشگاه تهران علاقه مند بودم كه همان زمان واقعا برايم كفايت مي كرد. اما دشمني ها بسيار محسوس بود و اتفاقا در ميان آنها افراد تحصيلكرده خارج هم بودند. قرار نيست از تحصيلكرده خارج الزاما نابغه بيرون بيايد، بي شماري هم هستند كه بي سوادتر از قبل به كشور بازمي گردند. مدرك قلابي فقط در كشور ما وجود ندارد. تحصيل من در دانشگاه هم اتفاق عجيبي نبود، به اين دليل كه چندين برابر سنوات حضورم در دانشگاه، به دستيار اولي كارگردان هاي معتبري سپري شد كه سرشان خيلي به تن شان مي ارزيد. مساله اين بود كه يك باند مخالف شكل گرفت و من هم از ايستادن در برابر آنها هراس نداشتم. بعد از به صحنه رفتن نمايش «آنتيگون» كه اجرايش همچنان برايم جذاب ترين خاطره است، روزي به دانشكده آمدم و منشي دفتر دپارتمان به من خبر داد كه از دفتر آقاي قطبي، مديركل راديو تلويزيون ايران تماس گرفتند و با شما كار مهمي داشتند. روزي كه به ملاقات آقاي قطبي رفتم، رسيده و نرسيده ايشان پيشنهاد رياست مجموعه تئاترشهر را با من در ميان گذاشت.
    
    كه آنجا هم كار به استعفا كشيد اما دوباره پيشنهاد جديد دريافت كرديد.
    وزير فرهنگ و هنر وقت، رياست دانشكده هنرهاي دراماتيك را به من پيشنهاد داد. من شرايطم را اعلام كردم، كه با همه آنها موافقت شد و من تا زمان انقلاب فرهنگي در آن دانشكده ماندم. از آن به بعد، با وجود علاقه بسيار زيادم به دانشگاه تهران و شخص حميد سمندريان هيچ وقت پايم را به دانشگاه نگذاشتم. البته با پيشنهاد چند واحد درسي به حميد سمندريان، تلاش كردم از اوقات آزاد او در آن دانشكده استفاده كنم.
    
    به نظر مي رسد تئاتر ما اصولا با جريان دانش آموختگان فرنگ خوب تا نكرده است. اين مساله از دوره عبدالحسين نوشين، بعد شاهين سركيسيان تجربه هاي تقريبا مشابه به دنبال داشته. روحيه آقاي سمندريان هم همينطور بود؟ اهل مبارزه؟
    من اضافه مي كنم: «...و اهل حقيقت و عدالت» هر قدر با من دشمني مي كردند درهاي جديدي به رويم گشوده مي شد و در تمام اين دوره ها جز حميد سمندريان «سپر بلا» و ياوري نداشتم. او در تمام ماجراها فقط به حق و حقيقت اهميت مي داد و از وجدان حرفه اي اش تبعيت مي كرد. نه بي دليل به دفاع از من بر مي خاست و نه رفيق بازي مي كرد. رابطه همكاري ما سرشار از يك صميميت خالص بود. در اينگونه مواقع، سمندريان هميشه اعتبار و تجربه اش را در طبق اخلاص مي گذاشت. بعضي مواقع كه مي ديد من سرم زياده از حد توي كتاب است، به من نهيب مي زد كه «خُلي خيلي داري كار مي كني و اصلا جاي نفس كشيدن براي خودت نمي گذاري». گاهي وارد اتاق مي شد، پشت صندلي ام مي آمد، دست روي شانه هايم مي گذاشت و مي گفت: «طلبه، دوباره كه داري كار مي كني.»
    
    چطور با كارهاي حميد سمندريان آشنا شديد؟
    آن اوايل اصلا از حميد سمندريان نمايشي نديده بودم. اهميت شخصيت سمندريان براي من وراي فعاليت هاي تئاتري او بود. نمي دانم چرا، سمندريان هميشه يك جور سپر بلاي من بود.
    
    پيش آمد آقاي سمندريان به كلاس درس شما بيايد؟ چون معمولا چنين اخلاقي داشت و در كلاس درس مدرسان آموزشگاه خودش حاضر مي شد.
    تا وقتي در دانشگاه تدريس مي كردم اتفاق نيفتاد. من بعد از ماجراي انقلاب فرهنگي به فرانسه بازگشتم تا ١٨ سال بعد كه دوباره به ايران آمدم و بعد از مدتي توانستم كارگرداني كنم. آن اوايل باز همان مسائل گذشته وجود داشت و اجازه ورود من را به دانشگاه نمي دادند: ممنوعيتي كه به طور رسمي بعد از آغاز رياست جمهوري سيدمحمد خاتمي و حضور عطاء الله مهاجراني در وزارت ارشاد برداشته شد. تدريس در دانشگاه بعد از انقلاب به دو ترم هم نرسيد.
    
     بعد از بازگشت دوباره به ايران هم كه پيش نيامد آقاي سمندريان را ببينيد.
    نه ديگر پيش نيامد.
    
    ماجراي همكاري چطور شكل گرفت؟
    زماني كه تمرين ها در تالار وحدت آغاز شد به او گفتم براي تماشاي تمرين بچه ها يا اجرا، هركدام كه علاقه داشته باشي خوش آمد مي گويم. حميد هم سر تمرين ها مي آمد. تا آن دوران شخص ديگري طراحي صحنه كارهاي او را انجام مي داد. روزي حميد سمندريان از من خواست تا طراحي صحنه نمايش «دايره گچي قفقازي» او را برعهده بگيرم. دعوت او را با عشق و ميل كامل پذيرفتم اما نگاه ما به زيبايي شناسي صحنه و اجرا خيلي با هم متفاوت بود. بنابراين دو طراحي متفاوت با دو ماكت آماده كردم. يكي طراحي صحنه براي وقتي كه خودم قصد به صحنه بردن «دايره گچي قفقازي» را داشته باشم و ديگري مخصوص حميد سمندريان با شناختي كه از او و اجراهايش داشتم. هر دو ماكت آماده شد و حميد روي گزينه اي انگشت گذاشت كه براي خودم طراحي كرده بودم. براي اين كار مدام در تمرين ها حاضر مي شدم تا از نزديك در جريان ايده هاي حميد و خوانش او از متن قرار بگيرم. از ياد نمي برم كه مي گفت: «وقتي مي بينم يك روز در ميان سر تمرين حاضر هستي برايم قوت قلب است» برايم قابل تصور نبود كه طراح صحنه چطور بي آنكه سر تمرين هاي كارگردان حاضر شود و به ظرايف كار او پي نبرد دست به طراحي بزند. من جز اين ياد نگرفته بودم.
    
     چنين رفتاري مرسوم نبود؟
    نه، واقعا وجود نداشت، خودش هم مي گفت. روزي تلفن زد كه: «علي جان بالاخره قرار است «گاليله» را روي صحنه بياورم و تو اين بار هم بايد طراحي مرا انجام بدهي.» از خيلي وقت پيش تصميم داشت اين نمايشنامه را كارگرداني كند و اطلاع داده بود. هنوز نسخه «گاليله» اي كه ترجمه كرد به همراه يادداشت هايي كه روي آن نوشت در كتابخانه ام موجود است. از آن متن فقط دو نسخه وجود داشت، يكي كه دست خودش بود و دومي كه به من داد. هميشه منتظر بودم تمرين ها شروع شود چون خيلي مهم بود سمندريان بتواند قرائت خودش از «گاليله» را به من انتقال دهد. به اين علت كه اصولا پيش از آغاز تمرين ها طراحي صحنه ندارم و همه چيز به واسطه خلاقيت بازيگران هنگام تمرين در ذهنم شكل مي گيرد. البته مي دانم قصد دارم با نمايش چه كار كنم ولي بايد بازيگر حضور داشته باشد تا به جزييات برسم. براي من بازيگر مقدم بر همه چيز است. بعد از آن وقتي اجراي نمايش «شكار روباه» هم شروع شد اصلا به من نگفته بودند كه حميد سمندريان در سالن حضور دارد. او چند بار اين نمايش را ديد.
    
    «شكار روباه» آقاي سمندريان را خيلي تحت تاثير قرار داد.
    خيلي. يك شب با چشم هاي قرمز و خيس به اتاقم در پشت صحنه آمد و با تمام وجود من را در آغوش گرفت. آن شب در تعريف، القابي به من داد و كلمات و جملاتي گفت كه واقعا خجالت كشيدم. بعدا شنيدم هرجا رفته به دانشجويان و دوستان تئاتري گفته هركس «شكار روباه» را نه يك بار كه چند بار نبيند بازنده است. سالي كه نمايش «يرما» را تمرين مي كرديم، يك روز نمي دانم بعد از سروكله زدن با كجا و چه كسي، سرخورده و ناراحت روي يكي از نيمكت هاي مسير منتهي به تماشاخانه ايرانشهر نشسته بودم، چند دقيقه بعد حميد سمندريان را ديدم كه از دور مي آمد. كمي دقت كردم و متوجه شدم به كل در خودش فرو رفته است و بي توجه به اطراف مسير را طي مي كند. او از جلوي من عبور كرد و متوجه حضورم نشد. چند قدمي دورشده بود كه گفتم: «ديگر من را نمي شناسي؟ انقدر پير شدي؟» خنده اش گرفت، برگشت و كنارم نشست. پرسيدم: «چه اتفاقي افتاده حميد؟» گفت: «دلخورم، خيلي هم دلخورم و اين دلخوري براي من به چنان غصه و غمي تبديل شده كه با هيچكس نمي توانم در ميان بگذارم» حدود چهل دقيقه با هم صحبت كرديم تا در نهايت سوال كردم دقيقا چه چيز تو را اذيت مي كند؟ گفت: «نه سيستم و حكومت اذيتم مي كند و نه هيچ چيز ديگر، فقط همين افرادي كه خودم بزرگ شان كردم و در نمايش هايم كار كردند: اينها دارند به من پشت مي كنند. آنقدر حق ناشناسي نشان مي دهند كه فقط مي توانم با تو در ميان بگذارم. يا تا به حال از آنها ضربه خورده اي يا خواهي خورد. اين نسلي كه به معروفيت رسيده يا در راه معروف شدن است: اينها بد زهرمارهايي هستند.»
    
    مجموعه همين مسائل هم باعث شد نمايش «گاليله» روي صحنه نرود. اجرا نشدن «گاليله» براي شما چه معنايي داشت؟
    درست مثل نمايش خودم بود كه روي صحنه نرفت.
    
    با توجه به زيبايي شناسي صحنه هايي كه شما طراحي مي كنيد، اگر بازيگران همكاري مي كردند و اين تركيب شكل مي گرفت قطعا با نمايشي به يادماندني مواجه مي شديم.
    به هرحال نمايش براي ديده شدن خلق مي شود نه براي شنيدن. آنچه براي تمام وجوه كار در نظر داشتم همه در جهت كمك به كيفيت بصري و ديده شدن بود. طراحي صحنه يكي از وجوه كار است. طراحي فقط يك فضا خلق مي كند كه به طور مجرد طراحي نيست. اين هنرپيشه است كه بايد با آگاهي و آمادگي كامل آن فضا را اشغال كند. به نظر من مهم ترين هنر بازيگر پيش از آنكه بتواند شخصيت را بسازد، اشغال فضا روي صحنه است. هنر بازيگر هنر اشغال فضا است. اين هم به شعور، درك، ممارست و همدلي با كارگردان نياز دارد. بازيگر بايد ذهن كارگردان را بشناسد تا بتواند فضا را اشغال كند. در تئاتر، خلاقيت گروه به خلاقيت فرد دامن مي زند و خلاقيت فرد به خلاقيت گروه. اين ديالكتيك جز با حضور در تمرين و درك متقابل به وجود نمي آيد. متوجه بودم كه بين نگاه من و حميد فاصله وجود دارد ولي اين نكته برايم اهميت داشت كه او را درك كنم. وقتي درك كنم حتي تفاوت ها برايم جذاب مي شوند. در سال هاي آخر به خصوص بعد از طراحي صحنه نمايش «دايره گچي... » بود كه گفت: «خيلي دير براي طراحي كارهايم به تو نزديك شدم»
    
    براي طراحي نمايش «گاليله» چه ايده اي داشتيد؟
    هميشه به بستر موجود در متن دقت مي كنم. بستري كه اتفاق، حادثه يا قصه نمايشنامه در آن رخ مي دهد. اينكه قصه در چه بستر اجتماعي يا سياسي اتفاق مي افتد. ماجرا حتي اگر در يك خانواده هم بگذرد بستر اجتماعي اش را از دست نمي دهد. اينكه داستان در چه كشوري با چه فرهنگي جريان دارد، تماشاگر و بازيگرش از چه جنس هستند اهميت دارد. من با اين مقوله در يك نمايش جمع وجور و مختصرتر يعني نمايش «يك روز خاطره انگيز براي دانشمند بزرگ وو» برخورد مهمي داشتم. داستان دانشمند، هنرمند، حكيم و شاعري كه با مساله «كنار آمدن يا نيامدن با قدرت» دست و پنجه نرم مي كند. او يا بايد با قدرت كنار بيايد و به جنگ خودش برود، يا روي نظرش بايستد اما به دريوزگي نيفتد. اين اتفاق با شكل و شمايلي ديگر در نمايشنامه «گاليله» هم رخ مي دهد. «گاليله» البته با فاصله و تفاو ت هاي زيادي، همان دانشمند «وو» است. او از يك سو قدرت بي حد كليسا و انكيزيسيون را در برابر خود مي بيند و در طرف ديگر حقيقتي كه فقط يك دانشمند از عهده درك آن برمي آيد: دركي كه نمي تواند به ديگران انتقال دهد. اما به هرحال قدرت يك طرف ماجرا است. طراحي صحنه مد نظر من براي نمايش «گاليله»، تقابل اين دو يعني «قدرت» با «دانشمند، عالم و هنرمند» را به تصوير مي كشيد.
    تخيل تماشاگر عاملي است كه شخصا به عنوان «خالق چهارم» بسيار برايش ارزش قائلم. اگر نويسنده، كارگردان و بازيگر سه خالق تئاتر محسوب مي شوند، مكتبي كه من در تئاتر به آن باور دارم يك خالق چهارم هم به سه خالق اول اضافه مي كند. اين مكتب معتقد است تماشاگر فقط مصرف كننده صرف نيست. نوع تئاتر حميد سمندريان به آن سه خالق مي پرداخت، به اين دليل كه خيلي خيلي به استانيسلاوسكي متمايل بود و آنچه طي سال ها كار از استانيسلاوسكي درك و دريافت كرد به تكيه گاه و معيارش بدل شد.
    
    بنابراين قرار بود صحنه نمايش «گاليله» كاملا مطابق با ويژگي هاي صحنه اي نمايش هاي خودتان طراحي شود.
    مسلما، چون زماني كه مشغول طراحي صحنه هستم بايد كاملا به انديشه هاي خودم وفادار باشم. البته كسي كه علنا در نوشته هايش به خالق چهارم اشاره مي كند، يعني ميرهولد هم مثل استانيسلاوسكي تبار روس دارد.
    
    هيچ وقت فكر نكرديد خودتان «گاليله» را كارگرداني كنيد؟
    نه.
    
    چرا؟ جذاب نبود؟
    نه اينكه جذاب نباشد، چون به هرحال اثر بزرگي است ولي اگر قرار باشد سراغ برشت بروم آثار اوليه اش را ترجيح مي دهم. نمايشنامه هايي كه در جواني نوشت، نو و پرديناميك و پرانرژي هستند. اين آثار هم براي بازيگر و هم براي تماشاگر جذابيت دارند.
    
    حميد سمندريان هيچ وقت نگفت چرا تا اين حد براي اجراي «گاليله» اصرار داشت؟
    نه، ولي اجراي اين نمايش در اثر «نشدن» به يك وسواس بدل شده بود. خيلي خوب به ياد دارم كه يك روز به او گفتم: «دست بردار حميد جان» انگار همين ديروز بود. گفتم: «در همين ادبيات آلمان صدها نمايشنامه هست، روي هر نمايشنامه اي دست بگذاري مي تواني آن را اجرا كني».
    
    پاسخ چه بود؟
    گفت اين نمايشنامه با من عجين شده است و ديگر نمي توانم از آن دست بردارم. بحث هايي با هم داشتيم و گفتم احساس مي كنم بازيگري كه بتواند پاسخگوي نمايشنامه گاليله باشد پيدا نخواهي كرد. نه تنها بازي نقش گاليله كه بازي در نمايش «گاليله» نيز به بازيگران قدري نياز دارد كه ما نداريم، اين يك واقعيت است.
    
    جالب اينجا ست كه علي رفيعي تحصيلكرده فرانسه و حميد سمندريان درس خوانده آلمان هر دو به تربيت بازيگر شهرت دارند. چرا شما هيچ وقت مثل حميد سمندريان براي تربيت هنرجو و بازيگر آموزشگاه تاسيس نكرديد؟
    چون آموزش تئاتر در آموزشگاه را باور ندارم و به نظرم كاري است عبث. بازيگر بايد حول يك يا دو سه اثر و در قالب ورك شاپ آموزش ببيند. وقتي جواني مي گويد من شاگرد حميد سمندريان هستم، نمي دانم حقيقتا در آموزشگاه چه چيز فرا گرفته است. اينجا اشكالي به حميد سمندريان وارد نيست بلكه هنرجو است كه بايد بداند چه ميزان از آنچه مي خواهد در آموزشگاه وجود دارد و چه چيزهايي را بايد در نقاط ديگر جست وجو كند. خروجي تمام اين موسسه ها و آموزشگاه ها بايد خودش را در ورك شاپ نشان دهد.
    
    آقاي دكتر! عده اي هم معتقدند نام حميد سمندريان بيش از حد بزرگ شد يا مي گويند به آلمان رفت شوفاژ سانترال بخواند اما از تئاتر سر درآورد. پاسخ شما به چنين اظهاراتي چيست؟
    اينكه به آلمان رفت درس ديگري بخواند اما از تئاتر سر درآورد كه اشكالي نيست. مهم اين است كه از چه تئاتري سردرآورد، چه چيز ياد گرفت و از چه كسي ياد گرفت. البته من هيچ كدام از اينها را نمي دانم. من هيچ چيز از تجربه يا نحوه آموزش ديدن سمندريان نمي دانم.
    
    ولي خروجي اش را ديده ايد.
    بله، در يك جمله كوتاه مي توانم بگويم: «آن طور كه بايد به روز باشد، نبود.» مجموعه داده هايي توجهش را جلب و جذب كرده بود و او با آنها زندگي مي كرد، آموزشگاه را اداره مي كرد و نمايش هايش را به صحنه مي برد. شايد بتوانم بگويم كه آن نبض زمانه و ديناميسمي كه بايد تماشاگر را سر جايش ميخكوب كند و شگفت زده از سالن خارجش كند، در آثارش محسوس نبود.
    
    چطور است كه افراد زيادي مي گويند با ديدن نمايش هاي حميد سمندريان شگفت زده شدند به تئاتر روي آوردند و مسير حرفه اي شان عوض شد؟
    من نمي توانم راجع به ديگران صحبت كنم. بايد درباره خودم بگويم. نبايد اين نكته را فراموش كنيم كه اصلا مگر ما تماشاگر حرفه اي تئاتر تربيت كرده ايم؟ در ايران چنين چيزي وجود ندارد. براي كارگردان و بازيگر هم همين طور است. ما فقط يك نسل جوان دانشگاهي و غير دانشگاهي داريم كه به تماشاي تئاتر مي نشينند و بعضي ويژگي ها براي شان جذاب است يا نيست اما همگي، آخر نمايش، حتي اگر گندترين نمايش را هم ديده باشند، سر پا مي ايستند و كف مي زنند. سپس، بي آنكه از كارگردان بپرسند براي چي ما را به اين تئاتر آوردي؟ از سالن خارج مي شوند!... به همين دليل روز به روز به اين نتيجه نزديك تر شده ام كه اصلا نياز ندارم ٢٠٠ هزار نفر به تماشاي كارم بنشينند. بلكه اگر ٢٠٠ نفر تماشاگر با شعور و برخوردار از شناخت هنري و تئاتري كارم را ببينند برايم كفايت مي كند. درك مدرنيته زمانه مهم است. منِ كارگردان بايد از طريق اجراهايم چنان رفتاري با تماشاگر داشته باشم كه به خودش و ديگري نگويد چرا از آن سر شهر اين همه راه آمدم و هزينه كردم. البته سوءتفاهم نشود من از وضعيت بي سر و سامان تئاتر امروز كشور حرف مي زنم، اين بخش از صحبت من هيچ ارتباطي به آثار حميد سمندريان بزرگ و يگانه ندارد. تازه او هم خون دل ها خورد. وضعيت امروز تئاتر ما خوب كه نيست بلكه فاجعه آميز است. بعضي مواقع با نمايش هايي مواجه مي شويم كه از هزار فحش هم بدترند!... نه تنها تفاوتي با سريال هاي تلويزيوني ندارند، بلكه صد رحمت به آنها. لا اقل كنج خانه ات نشسته اي نگاه شان مي كني، وقتي هم كه حالت بد شد پيچ تلويزيون را مي بندي و چرت مي زني!... امروزه، همه چيز بي معنا است. آموزش بي معنا است، تعريف استاد و شاگرد از بين رفته است. مدرك هاي قلابي ليسانس و فوق ليسانس و دكتري را همه جا مثل علف خرس توزيع مي كنند و سال به سال بر تعداد مدعيان مي افزايند. در سوي ديگر هم، تئاتر به دست يك عده كاسبكار افتاده است.
    
    آقاي سمندريان هم در يك نسخه ويدئويي مي گويد هر كس از راه رسيد نبايد بتواند كارگرداني كند. امروز هم مي گويند مگر هر فارغ التحصيل رشته پزشكي به همين سادگي اجازه تاسيس مطب و عمل جراحي دارد؟
    حرف آقاي سمندريان را صددر صد تاييد مي كنم. مو لاي درز اين حرف نمي رود. چرا بايد به همين سادگي امكان كارگرداني داشته باشند؟ به خصوص در اين سال هاي اخير كه سالن هاي خصوصي و دكان هاي عجيب و غريب تاسيس شده اند: اين وضعيت فاجعه است.
    
    فكر مي كنيد كار در اين وضعيت اشتباه است؟
    اشتباه اصلي من در وهله اول بازگشت به ايران بود كه صحبت درباره اش اهميت چنداني ندارد، به هر حال عمر گذشت. در قدم بعدي هم ادامه دادن به اين حرفه در ايران اشتباه بود. با اينكه دو تا چهل سال عمر كرده ام، معتقدم چهل سال دوم به هيچ درد نمي خورد.
    
    اينكه خيلي نااميدكننده است.
    چه مي شود كرد؟ اين نااميدي تا مغز استخوانم وجود دارد. پيامبران در سن چهل سالگي مبعوث مي شوند چون در اين سن هنوز بارقه هايي از نيروي جواني در آنها بيدار است و از سويي تجربه اي به دست آورده اند كه اجازه مي دهد مدعي نشان دادن راه از بيراهه باشند. چهل سال دوم زندگي من با انقلاب همراه شد. به هيچ وجه آن ١٨ سالي كه به فرانسه برگشتم را دوست ندارم. مهاجرت دو نوع است. آنها كه به سوي چيزي مي روند و آنها كه از چيزي فرار مي كنند. دسته دوم مثل بسياري از ايرانياني كه بعد از انقلاب ايران را ترك كردند هيچ چيز به دست نمي آورند.
    
    جالب است كه حميد سمندريان با تمام ناملايمات در ايران ماند. حتي ناچار شد رستوران راه بيندازد.
    اما آزار دهنده تر آن است كه آدم رستوران باز كند ولي گرسنه كار و حرفه اش بماند: گرسنه حرفه و هنري كه يك عمر خون دل برايش خورد. همه ما روزهاي سختي داشتيم. بي ثباتي سم مهلكي است.
    
    ٭ از متن پيام بهرام بيضايي به بهانه درگذشت حميد سمندريان
    
    
    

    
    رابطه همكاري ما سرشار از يك صميميت خالص بود. در اينگونه مواقع، سمندريان هميشه اعتبار و تجربه اش را در طبق اخلاص مي گذاشت. بعضي مواقع كه مي ديد من سرم زياده از حد توي كتاب است، به من نهيب مي زد كه «خُلي خيلي داري كار مي كني و اصلا جاي نفس كشيدن براي خودت نمي گذاري». گاهي وارد اتاق مي شد، پشت صندلي ام مي آمد، دست روي شانه هايم مي گذاشت و مي گفت: «طلبه، دوباره كه داري كار مي كني.»گفت و گو: دل خونين ، لب خندان / علي رفيعي از دوستي تا همكاري با حميد سمندريان مي گويد
    


 روزنامه اعتماد، شماره 4138 به تاريخ 28/4/97، صفحه 8 (هنر و ادبيات)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 126 بار
    



آثار ديگري از "بابك احمدي"

  يك عمر مي توان سخن از زلف يار گفت / به بهانه 28 سال اجراي نمايش «خورشيد كاروان» در ماه محرم و صفر
بابك احمدي، اعتماد 31/6/97
مشاهده متن    
  به يك دهه قبل خوش آمديد / تعطيلي سالن هاي خصوصي در سايه سكوت مديران
بابك احمدي، اعتماد 31/6/97
مشاهده متن    
  نفوذ تئاتر ايران از راه كربلا به حلب و دمشق / كوروش زارعي براي كارگرداني نمايش به سوريه سفر كرد
بابك احمدي، اعتماد 27/6/97
مشاهده متن    
  صدا نداشتم / آخرين گفت و گوي سعيد كنگراني با «اعتماد»
بابك احمدي، اعتماد 24/6/97
مشاهده متن    
  سفير يك رويا از ايران تا افغانستان / گفت و گو با نازيلا احمدي كارگردان نمايش «گودي پران»
بابك احمدي، اعتماد 19/6/97
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
ماهنامه دستاوردهاي نوين در مطالعات علوم انساني
متن مطالب شماره 5، مهر 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است