|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد97/5/15: كالا به جاي سياست
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4226
سه شنبه 15 آبان 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

خدمات سايت




 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 4153 15/5/97 > صفحه 14 (سياستنامه) > متن
 
      


جامعه شناسي 
كالا به جاي سياست
نگاهي به شهر و مراكز خريد در گفتاري از عباس كاظمي

نويسنده: مرتضي ويسي ، عطا رشيديان


    
    عباس كاظمي از آن دسته اساتيد و پژوهشگراني است كه بدون توجه به حواشي و اتفاقات پرافت و خيز اطرافش، با همتي وصف ناشدني پروژه هاي تحقيقاتي خود را پيش مي برد. وي كه يك جامعه شناس است مهم ترين اهتمام خود را روي شناخت شهر و تجربه هاي شهري متمركز كرده است. چنانكه به گفته خودش از سال ١٣٨٠ تاكنون تحقيقات بر روي مجتمع هاي تجاري و تاثير آنها بر حيات شهري ما ايرانيان موضوع تحقيقاتي و پژوهشي خود قرار داده است و در اين راه به نتايج تازه و بديعي دست يافته كه هرازگاهي بخش هايي از آن را از طريق رسانه ها به مخاطبان و علاقه مندان مباحث جامعه شناسي شهري انتقال داده است. به همين مناسبت اخيرا از وي دعوت شد تا در نمايشگاه عكسي با عنوان مراكز خريد كه در موزه عكاسخانه شهر برگزار شده است سخنراني كند. اين برنامه از دو بخش تشكيل مي شد بخش اول آن مربوط به سخنراني عباس كاظمي بود و بخش دوم آن به نمايش عكس عكاسان جوان درباه مراكز خريد اختصاص داشت كه كاظمي تا حد امكان به تفسير اين عكس ها پرداخت. متن پيش رو سخنراني كاظمي در قسمت نخست اين برنامه است.
    
    تجربه هايي كوچك، داستان هايي بزرگ
    ما بسياري اوقات قصه هاي تكراري را مي شنويم اما به شكل عجيبي گويي كه براي اولين بار هست اين قصه ها به گوش مان مي خورد. علت اين امر را مي توان در اين جست هنگامي كه قصه ها را در بستر زندگي روزمره قرار مي دهيم و آنها را با تجربه هاي روزمره خود در هم مي آميزيم و به نظر ما يك قصه جديدتري روايت مي شود. به همين جهت مي توان گفت در هر قصه اي كه يك داستان بزرگ اجتماعي مطرح مي شود روايتي از بازخواني تجربه زندگي روزمره است و وظيفه ما (جامعه شناسان) نيز بيان همين داستان هاي تكراري است براي فهم زندگي روزمره. به تعبيري وظيفه عكس و عكاس هم اين است كه قصه هاي كوچك، گذرا و ناچيز را تبديل به قصه هاي بزرگ تر و ماندگارتر كند. قصه هايي كه ممكن است بارها تكرار شده باشند اما هنگامي كه به بيان عكاس روايت مي شود شكل متفاوتي را پيدا مي كند. اين مقدمه را گفتم چون داستاني كه من قرار است از خلال اين عكس ها بيان كنم شايد تكراري به نظر برسد ولي وقتي به بيان درمي آيد و با تخيلات شما و زبان من درمي آميزد مي توان داستاني متفاوت از يك داستان تكراري بنا كرد.
    
    آغاز شكل گيري مراكز خريد
    من در سال ١٣٨٠ پروژه مطالعه مركز خريد را شروع كردم: در آنجا تصورم بر اين بود كه مراكز خريد فضاهاي متفاوت در تجربه روزمره هستند به خصوص در جامعه اي كه فضاي كافي براي تجربه كردن وجود ندارد. به عبارت ديگر مراكز خريد، آن تجربه هاي متفاوت را در اختيار ما قرار مي دهند همان گونه كه در كتاب پرسه زني مطرح كرده ام: پرسه زن با اينكه در خيابان هاي شهر و در مراكز خريد قرار دارد اما روحش را به كالاها نفروخته بود و ذهنيت مصرف شده اي پيدا نكرده بود. در دهه ٧٠ و تاحدي دهه ٨٠ به قدري مراكز خريد در تهران كم بودند و البته به قدري فضاهاي عمومي در تهران ناياب بود و اگر هم تعداد محدودي وجود داشت با محدوديت هاي بسيار بالا بودند كه به همين جهت مي توان گفت كه ما در دهه ٧٠تجربه زندگي شهري نحيفي داشتيم با اين حال شكلي از پرسه زني در آن زمان پديد آمد كه با آنچه امروز شاهد آنيم كاملا متفاوت است. پرسه زني در دهه ٧٠ خود را در شكل گروه بندي هاي اجتماعي چون جوانان، زنان و سالمندان كه نمايندگان اقليت هاي فرهنگ در آن زمان بودند نشان مي دادند. گروه هايي كه حضورشان در مراكز خريد به معناي رابطه عاطفي با كالا نبود بلكه اساسا استفاده از فضاهاي مصرف در مسيري متفاوت با برنامه رسمي مراكز خريد بود.
    
    فراغت و مجتمع هاي تجاري
    اما امروزه سياست شهري تغيير كرده است و به قدري مجتمع هاي تجاري گسترش پيدا كرده اند كه مانند يك جاروبرقي جمعيت را داخل شهر خالي كرده به درون اين مجتمع ها مكيده است. مجتمع هاي تجاري در دنياي امروز مكان هاي چند منظوره هستند. به اين معنا در اين مكان ها مفهوم فراغت و مفهوم خريد را با هم ادغام كرده اند. اين در حالي است كه زماني بود افراد براي تفريح بايد به جايي مي رفتند و براي خريد به جايي ديگر، اما اكنون مجتمع هاي تجاري چند منظور فراغت همراه با خريد را باب كرده اند و اگرچه به ظاهر اصالت را به فراغت مي دهند ولي در عمل ما را درگير پديده اي به اسم خريد مي كنند.
    
    غرق شدن پرسه زنان در مراكز خريد
    خوب اينجا هست كه پرسش هاي اساسي به وجود مي آيند: چه بر سر پرسه زنان در شهر آمده است؟ افراد حاضر در مراكز خريد چه سرنوشتي پيدا مي كنند؟ و به طور كل چه بر سر شهر مي آيد؟ آيا ما همچنان با جمعيتي مواجه هستيم كه با همان خلاقيت و ابداعات در شهر پرسه زني مي كنند يا افراد صرفا درگير تعلقات به كالا شده اند؟ پرسه زن در نظر والتر بنيامين براي گذشتن از خيابان ها عجله نداشت و شهوت عجيبي براي نگاه كردن و درك جزييات زندگي شهري داشت. پرسه زن مانند يك كارآگاه عمل مي كرد كه با هشياري و دقت به دنبال جزييات سرنخ ها و تغييراتي بود كه به تازگي نمود يافته بودند. آيا اين دقت و جزيي نگري با كالايي شدن زندگي شهري همچنان امكان تداوم دارد؟ اين سوال كاملا يك سوال انتقادي و فلسفي است كه نه فقط درباره تهران بلكه زندگي شهري در همه جاي جهان اهميت دارد. پرسه زني كه به كالاها و زندگي كالايي اهميت نمي داد امروزه به واسطه مجتمع هاي تجاري تبديل به يك پرسه زن مصرفي شده است. پيش از اين فرگوسن بود كه از پرسه زن در زندگي مصرفي نام برده است و در نگاه او پرسه زن فاقد هرگونه خلاقيت تلقي مي شود. امروزه به جاي پرسه زن از عنوان خريدار تفريحي در شهري مي توانيم صحبت كنيم. ما امروزه همگي مشترياني هستيم كه در شهر قدم مي زنيم. سياست فضاي عمومي نيز به جاي اينكه ما را به عنوان يك شهروند محسوب كند بيشتر به عنوان يك مشتري قلمداد كرده است.
    
    كالايي شدن تجربه در زندگي شهري
    به نظر من بحراني كه در زندگي شهري از زبان بنيامين مي توان درباره آن صحبت كرد شكل تجربه است: يعني تحولي در شكل تجربه زندگي شهري براي ما رخ داده است. سوال اين است چه شكلي از تجربه شهري در زندگي ما رخ داده است و مشكل اين شكل از تجربه كجاست؟ البته خود بنيامين اشاره مي كند كه عصر قصه گويي به اتمام رسيده است و جاي خودش را به تجربه هاي بسيار زودگذر و فاني داده است. تجربه هايي كه يك لحظه در صفحه اينستاگرامي پديدار مي شود و بلافاصله ناپديد مي شود. ديگر تجربه اي وجود ندارد كه ما درباره آنها قصه گويي كنيم. اما چه بلايي سر تجربه ها مي آيد؟
    
    همان گونه كه بنيامين اشاره مي كند دو نوع تجربه را مي توان از هم تفكيك كرد:
    ١- اول تجربه لحظه اي و آني كه هر يك از ما در زندگي داريم.
    ٢- دوم تجربه هايي كه بين من و شما و ديگران مشترك است كه قابل تبادل و انتقال هستند.
    اگر اينها را از هم تفكيك كنيم از نگاه پديدارشناسانه بخش تجربه هاي شخصي و فردي ناب مخزن زندگي روزمره هستند. به اين معنا تجربه هاي فردي جايي است كه تجربه ها را خلق مي كنيم و بخشي از آن را كه قدرت قصه دارند به سطح جامعه انتقال مي دهيم.
    اتفاقي كه امروزه رخ مي دهد اين است كه تجربه ها بيشتر حول كالاها شكل مي گيرد يعني بيش از حد كالايي مي شوند و حتي تجربه هاي ناب و منحصر به فرد ما كه در فضاي عمومي شهر شكل مي گيرد نيز با همين مشكل مواجه مي شوند. به همين جهت مي توان بحران را در همين جا جست وجو كرد. همچنين در ادامه مجتمع هاي تجاري تبديل به مهم ترين بخش زندگي ما مي شوند. پيش از اين من از اين مكان ها به عنوان يك سنگر مقاومت ياد كرده بودم. برخي شايد فكر كنند كه آن نظر نادرست بوده است بايد بگويم در زمان خود مراكز خريد در تهران چنين نقشي داشته اند. البته من هيچگاه نفس مراكز خريد را سنگر مقاومت نمي دانستم بلكه حضور در مراكز خريد نوعي استفاده تاكتيكي بود، جايي كه بايد فضاي مصرف باشد، مصرف فضا به گونه اي رخ مي داد كه آن را عرصه نمايش اقليت هاي فرهنگي مي كرد. ولي امروزه مجتمع هاي تجاري به قدري سياستش را پيچيده كرده است كه ديگر به سادگي نمي توان آنجا را مكاني براي تغيير شكل متفاوت زندگي درك كرد. همان گونه كه مطرح شد در مراكز خريد دهه هاي پيشين امكان فراغت بسيار نادر بود و نگاه اين بود كه افراد خريد و آنجا را ترك كنند اما سياست مراكز خريد امروزه اين است بياييد داخل مراكز خريد و تفريح كنيد و اگر خواستيد خريد كنيد. اينجا مشخص مي شود چگونه سياست زندگي روزمره را الگوهاي سرمايه دارانه مصرف تسخير مي كند و شكل تجربه اجتماعي را تغيير مي دهد.
    
    جمعيت ها در مراكز خريد شكل نمي گيرند
    شكل واقعيت اجتماعي امروزه بسيار متفاوت شده است. تجربه زندگي و فراغت در شهر بيش از اندازه به تجربه خريد تقليل پيدا كرده است. پيش از اين هم تجربه ما در زندگي شهري خصوصا در تهران تجربه جمعي نبوده است چون فضاي عمومي نادري در تهران داشتيم چرا كه تهران امكان تجربه هاي جمعي در زندگي شهري را براي ما فراهم نمي كند يا بسيار بسيار محدود اتفاق مي افتد كه جمعيت محدودي در ميدان، مركز يا خياباني جمع شوند و رويداد يا جشني را رقم بزنند. شهر در زندگي امروز ما بسيار كنترل شده است. اگر در دهه هاي پيش سياست رسمي وجود داشت كه مانع شكل گيري جمعيت (crowd) در شهر مي شده است امروزه در مراكز خريد اين اتفاق رخ مي دهد. به عبارت ديگر امروزه مراكز تجاري جمعيت منزوي، پراكنده و منفرد را داخل يك فضاي مشخص و محدود جاي داده اند بدون اينكه امكان تعامل جمعي در سطح گسترده را براي آنها فراهم كند. اتفاقي كه رخ مي دهد اين است كه سياست فضاي شهري دقيقا همگام با سياست فضاي شهر پيش مي رود كه همانا شكلي از سرمايه داري اسلامي مصرفي است. ضمن اينكه افراد را براي حضور در مراكز خريد تشويق مي كند در عين حال امكان شكل گيري جماعت فعال را منتفي مي كند. بنابراين ما تبديل به مصرف كننده اي مي شويم كه تمايل دارد تجربه هاي شخصي حول كالا پيدا كند و مايل است اين تجربه ها را در سطح قابل تبادل به اشتراك بگذارد.
    
    كالايي شدن چه تاثيراتي در زندگي ما دارد؟
    اين سوال را مي توان مطرح كرد كه ذهن كالايي شده چه ميزان مي تواند امكانات تغيير در جامعه را فراهم كند؟ شخص من به اين فضاهاي شهري بدبين نيستم ولي مي دانم كه تجربه هاي رهايي بخش در سايه اين كالايي شدن ممكن است كمرنگ تر شود و مي توانم تصوركنم نسل جديد ما بيش از اندازه درگير فضاهاي مصرفي مي شود و به جاي آنكه برندهاي سياسي را بشناسند برندهاي كالاها را خواهند شناخت و بيشتر به دنبال اين هستند كه از مد روز دور نمانند. با اين حال باور دارم كه مراكز خريد در درون خودش امكان تغيير را از بين نمي برد ولي ضعيف نگه مي دارد. اين امكان نه اينكه ويژگي ذاتي مراكز خريد باشد بلكه در زندگي روزمره و بين افراد وجود دارد. تصور اينكه روزگاري در فضاهاي شهري شديدا مصرف زده جمعيتي به يك عامل دگرگون ساز تبديل شود امري منتفي نيست ولي اين دليل نمي شود كه از تهديد تضعيف زندگي سياسي در پس مصرف گرايي غافل شويم.
    
    غذا و تجربه حضور در شهر
    امروزه كه تجربه شهر كالايي شده است خيابان هاي ما يا حول كالا شكل مي گيرند يا حول پديده غذا. امروزه غذا محافظه كار ترين نقش را در زندگي شهري ما ايفا مي كند. پرسه زني كه بايد قدم مي زد تبديل به مشتري اي مي شود كه بايد غذا بخورد. خيابان ها صرفا مي توانند خيابان باشند اما همچنين مي توانند جايي باشند كه غذا سفارش بديد و اين تجربه را در اينستاگرام به اشتراك بگذاريد. بنابراين پرسه زن تبديل به كسي مي شود كه به درون مراكز مي رود، تصاوير را نگاه مي كند، در روياهايش فرو مي رود و درباره كالاها تخيل مي كند. البته مراكز خريد تنها عامل كالايي شدن در جامعه نيستند امروزه هر جا كه بايستيد، در هر گوشه از خيابان، هر ميهماني يا هر كلاسي مهم ترين بحث حول دلار، سكه، قيمت خانه و... مي چرخد يعني زندگي شهري ما شديدا آلوده به امر اقتصادي و كالايي شده است.
    
    رسالت عكاسي و تجربه هاي شخصي و جمعي
    هنر و عكاسي اختصاصا چه نقشي در اين موقعيت دارد؟ بهتر است گفته شود عصر پساعكاسي چه نقشي دارد؟ يك زماني عكاسي به عنوان هنر محسوب مي شد. در حالي كه امروز بسيار دشوار است كه عكس هاي افراد عمومي به عنوان يك اثر هنري شناخته شود. زماني كه ما با انبوه عكس ها مواجه هستيم هر كسي مي تواند عكاس زندگي روزمره خود باشد و تجربه ها توسط خود مردم ثبت مي شوند نه نخبه كارشناسان. اما اتفاقي كه رخ مي دهد خود اين انبوه عكس بخشي از جامعه مصرفي شده است به عبارت ديگر خود عكاسي نيز مصرف زده شده است. اين امر رسالت خود عكاس را سنگين مي كند كه چگونه عكس بگيرد تا بصيرت انتقادي راديكال را براي خودش ممكن كند. بايد خود عكاس وسيله بازتوليد آن فضاي مصرفي نشود. عكاس بايد به گونه اي قصه را روايت كند كه بيدار كننده باشد. با وجود انباشت پايان ناپذير عكس در آرشيو هاي همه ما كه مثل «مِموري»ها (حافظه هاي ديجيتالي) عمل مي كنند عكاس بايد شيوه ديگر را از زندگي شهري براي ما روايت كند و شهر را از طريق عكاسي از نو بازآفريني كند. عكس قصد روايت همه جوانب زندگي را ندارد بلكه دست به گزينش مي زند براي نشان دادن چيزي متفاوت. عكاس همان كاري را مي كند كه فيلسوف انتقادي مي كند. عكاس داستان خودش را از شهر بيان مي كند در عين حال، ما را متوجه تجربه هايي مي كند كه از سوي ما مورد غفلت واقع شده اند و دوباره آن را به نمايش مي گذارد. او وجوه سياسي فراموش شده شهر را برجسته مي كند و نشان مي دهد شكلي از زندگي هست كه ما را نسبت به درك تجربه هاي متفاوت مان غافل مي كند. اين تجربه ها همانا امكان تعامل ما انسان ها با همديگر است كه بيش از هر زماني از شهر در حال رخت بر بستن است و جايش را به تعامل من -كالا مي دهد.
    
    
    

    
    شخص من به اين فضاهاي شهري بدبين نيستم ولي مي دانم كه تجربه هاي رهايي بخش در سايه اين كالايي شدن ممكن است كم رنگ تر شود و مي توانم تصوركنم نسل جديد ما بيش از اندازه درگير فضاهاي مصرفي مي شوند و به جاي آنكه برندهاي سياسي را بشناسد برندهاي كالاها را خواهد شناخت و بيشتر به دنبال اين هستند كه از مد روز دور نمانند.
    امروزه سياست شهري تغيير كرده است و به قدري مجتمع هاي تجاري گسترش پيدا كرده اند كه مانند يك جاروبرقي جمعيت را داخل شهر خالي كرده به درون اين مجتمع ها مكيده است.
    امروزه غذا محافظه كار ترين نقش را در زندگي شهري ما ايفا مي كند. پرسه زني كه بايد قدم مي زد تبديل به مشتري اي مي شود كه بايد غذا بخورد.
    پرسه زن در نظر والتر بنيامين براي گذشتن از خيابان ها عجله نداشت و شهوت عجيبي براي نگاه كردن و درك جزييات زندگي شهري داشت. پرسه زن مانند يك كارآگاه عمل مي كرد كه با هشياري و دقت به دنبال جزييات سرنخ ها و تغييراتي بود كه به تازگي نمود يافته بودند.
جامعه شناسي: كالا به جاي سياست / نگاهي به شهر و مراكز خريد در گفتاري از عباس كاظمي
    


 روزنامه اعتماد، شماره 4153 به تاريخ 15/5/97، صفحه 14 (سياستنامه)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 118 بار
    



آثار ديگري از "مرتضي ويسي ، عطا رشيديان"
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
فصلنامه پژوهش در تاريخ پزشكي
شماره 3 (پياپي 703)
 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است