|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه دنياي اقتصاد97/5/17: بازشناسي انحصار در عصر ديجيتال
magiran.com  > روزنامه دنياي اقتصاد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4660
يك شنبه 30 تير 1398


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID3360
magiran.com > روزنامه دنياي اقتصاد > شماره 4395 17/5/97 > صفحه 25 (بازار ديجيتال) > متن
 
 


بازشناسي انحصار در عصر ديجيتال
رشد رفاه اجتماعي مشتريان با شركت هاي تكنولوژي پيشرو

نويسنده: بابك يزدي

دنياي اقتصاد : صحبت از انحصار که به ميان مي آيد، تصوير کارتل هاي بزرگ يا اتاق هاي پردودي به ذهن تداعي مي شود که عده اي با چهره هاي مرموز و نيت هاي سوداگرانه نشسته اند و براي در اختيار گرفتن بازار دلخواهشان نقشه مي کشند. اما انحصار چيست و چه مصداق هايي در دنياي اينترنت پرسرعت و تلفن هاي هوشمند دارد؟ طي سال هاي اخير شاهد برخي پرونده هاي مشهور مبارزه با انحصار در برخي کشورها بوده ايم که در بخشي از آنها نام هاي آشنايي چون گوگل و مايکروسافت هم به ميان آمده است اما آيا تمام شرکت هاي موفق دنياي ديجيتال که بخش عمده بازار را دردست دارند انحصارگرند؟ به خوبي مي دانيم تا زماني که واژه ها مفهوم پردازي نشده باشند نمي توان درک روشني از آنان داشت و ممکن است بسياري از مفاهيم با هم خلط شوند. اينکه به چه چيزي انحصار مي گوييم و به چه چيزي نه، نياز به مرور مفهوم انحصار دارد.
    
    انحصارگري؛ قاتل رفاه اجتماعي
    اگر به کتاب هاي پايه اقتصادي بازگرديم مي بينيم که منفي بودن انحصار به مفهومي با نام «رفاه اجتماعي» باز مي گردد. شايد اين سوال برايمان ايجاد شود که رفاه اجتماعي چيست؟ مي دانيم که اقتصاددانان مکانيزم بازار را بهترين مکانيزم براي تخصيص منابع کمياب مي دانند. براي هر محصولي که در بازار عرضه مي شود تعدادي مشتري وجود دارد و تعدادي فروشنده. اما نکته مهمي که نبايد از ياد برد آن است که ارزش اين محصول در نظر تمامي اين مشتريان يکي نيست. به عنوان مثال در مورد آب آشاميدني بسته بندي‎ شده ممکن است يک مادر حاضر باشد قيمت بالايي بپردازد تا کودکش آبي را بياشامد که به سلامتش اطمينان کامل دارد؛ اما در مقابل براي فرد ديگري شايد کيفيت آب بسته بندي شده اندکي بالاتر از آب شهري باشد ولي حاضر نباشد بابت اين تفاوت رقم بالايي بپردازد.
    جداي از اين موضوع، با افزايش مصرف يک کالا، ارزش نسبي آن در ذهن مصرف کننده پايين مي آيد. هر چقدر يک منبع در دست انسان زيادتر باشد اضافه آن را براي کارهايي به کار مي برد که ارزش چنداني براي او ندارند، همين مي شود که قيمت ارزان آب باعث مي شود از آن براي شست وشوي ماشين يا آب پاشي حياط استفاده شود. در نهايت اين دو روند سبب مي شود که نمودار تقاضاي يک محصول نسبت به قيمت همواره شيبي رو به پايين داشته باشد. از طرف ديگر به دليل افزايش هزينه هاي توليد، نمودار عرضه يک محصول شيب رو به بالايي دارد. حاصل برخورد اين دو نمودار، قيمت تعادلي بازار را مي سازد که اقتصاددانان اعتقاد دارند در اين قيمت رفاه اجتماعي به حداکثر خود مي رسد.
    اگر به نمودار A دقت شود اختلاف خط قيمت تعادلي با نمودار عرضه، رفاه طرف عرضه را مي سازد و اختلاف نمودار تقاضا با همين خط رفاه طرف تقاضا را مي سازد که به مجموع اين دو، رفاه اجتماعي يا Social welfare گفته مي شود. انحصارگري زماني اتفاق مي افتد که طرف عرضه يک محصول به دليل تسلطش بر يک منبع کمياب يا دستيابي به مجوز خاص خود قيمت را تعيين مي کند و در واقع از مکانيزم بازار و قيمت تعادلي پيروي نمي کند، اين روند به حقوق مصرف کنندگان آسيب جدي وارد مي کند و رفاه اجتماعي ايشان را پايين مي آورد.
    
    پيشتازي در بازار و معناي انحصارگري
    يکي از اشتباهات رايج در ميان بحث هاي عاميانه اقتصادي آن است که گاهي رهبري بازار با انحصارگري معادل گرفته مي شود. برخي حتي داشتن سهم بازار بالا را به انحصار تعريف مي کنند، اين در حالي است که پيشتازي در يک بازار الزاما به دليل انحصار و به طور مثال ناشي از داشتن يک مجوز خاص نيست. بسياري از اوقات رهبري در يک بازار به دليل انتخاب فناوري پيشرفته تر، استراتژي پوياتر يا پيشرو (First mover) بودن به دست آمده است. به طور خلاصه مي شود گفت هنگامي رهبري بازار منفور است که رهبر بازار رفاه مشتريانش را کاهش دهد اما هنگامي که شرکتي با عرضه يک محصول نوآورانه به رفاه اجتماعي مشتريانش مي افزايد و به دليل اقبال همين مشتريان رهبري بازار را در دست مي گيرد، آيا اين به معناي انحصارگري است؟
    اگر به جايگاه شرکت هايي چون اپل، آمازون و گوگل توجه کنيم شايد اين نکته بهتر روشن شود. امروزه اپل به دليل انتخاب استراتژي هاي موفق به يک شرکت يک تريليون دلاري تبديل شده يا آمازون سهم اول تجارت الکترونيکي جهان را در اختيار دارد. هر دو شرکت ها در حالي سهم قابل توجه بازار خود را در اختيار دارند که قوانين سختگيرانه ضد انحصار در کشورهاي محل فعاليت آنها ( به خصوص خود آمريکا) در جريان است. در برخي موارد استارت آپ هايي مانند اوبر، ليفت، DIDI و... حتي انحصارهاي موجود در بازارهاي سنتي خود را شکسته اند و خود به ليدر بازار تبديل شده اند. دليل اقبال به آنها رفاه بهتري است که براي مشتريان فراهم آورده اند. شرکت DJI امروز بخش عمده بازار پهپاد جهان را در اختيار دارد. بسياري موفقيت اين شرکت را به دليل توليد با کيفيت پهپاد براي گروه هاي متنوع مشتري مي دانند.
    اما چگونه مي توان مطمئن شد يک بازار با بازيگران جديد پيشرو به سمت انحصار نرود؟ پاسخ در اين است شرکت پيشرو همواره قرار نيست رهبر بماند و در صورت تعريف فضاي رقابتي از سوي نهادهاي رگولاتور و وجود بازار سالم به صورت مداوم جايگاهش از طرف شرکت هاي نوآور مورد تهديد قرار مي گيرد. نام هايي مانند نوکيا، ياهو يا اورکات زماني رهبري بلامنازع حوزه هاي فعاليت خود را داشتند اما امروز ديگر حتي به سختي اسمشان به خاطرمان مي آيد. مايکل پورتر استاد مشهور استراتژي دانشگاه هاروارد نيز در مقاله معروف خود «پنج نيروي رقابتي که استراتژي را شکل مي دهند» رقابتي تر شدن يک صنعت را نه به علت ورود يک رقيب تازه، بلکه «تهديد» ورود يک رقيب تازه مي داند. اينکه يک شرکت دائما خطر ورود يک رقيب تازه را بالاي سر خودش احساس کند و از اين رو دائما به نوآوري مشغول باشد و حاصل اين نوآوري نه تنها کاهش رفاه اجتماعي نيست بلکه افزايش رفاه اجتماعي و احساس بهتري است که مصرف کنندگان از محصول موردنظر به دست مي آورند. اگر به استراتژي شرکت هاي بزرگي چون آمازون و گوگل هم توجه کنيم مي بينيم که اين تلاش دائمي چه در هسته اصلي و چه در کسب وکارهايي که به خود اضافه مي کنند وجود دارد و به رغم رشد خيره کننده و دشمنان زيادي که دارند به علت همين افزايش رضايت مصرف کنندگان شان هنوز با برخوردهاي جدي قضايي که ماهيت شان را تهديد کند، مواجه نشده اند.
    
    دنياي ديجيتال و بازنگري مفهوم «انحصار»
    جداي از بحث رهبري بازار که گاهي با انحصارگري خلط مي شود، نکته مهمي که فراموش مي شود مفهوم پردازي انحصار در دنياي به هم پيوسته کنوني و به خصوص بحث کالاهاي ديجيتالي است. در اين جا منظور از کالاي ديجيتال، کالايي است که در مقابل کالاي فيزيکي قرار دارد و مي تواند از بسترهاي ديجيتالي انتقال پيدا کند. به عنوان مثال، اطلاعات ذخيره روي يک لوح فشرده يک کالاي ديجيتالي است؛ زيرا مي تواند مثلا از طريق اينترنت به عنوان يک بستر ديجيتال انتقال پيدا کند يعني علاوه بر اينکه خود اين لوح فشرده مي تواند در يک فروشگاه فيزيکي به فروش گذاشته شود، مي تواند روي يک پايگاه اينترنتي نيز براي فروش قرار داده شود.
    البته مي دانيم که بين محصول کاملا ديجيتال و محصول فيزيکي يک طيف وجود دارد. به عنوان مثال خدمتي که آمازون از طريق فروشگاه خود ارائه مي دهد، قسمتي ديجيتال و قسمتي فيزيکي است و مي توان آن را «نيمه ديجيتال» خواند. اما چرا بررسي کالاي ديجيتال در بحث انحصار مهم است؟ واقعيت اين است که کالاي ديجيتال از ويژگي هايي بهره مي برد که در بررسي مفهوم انحصار در کتب اقتصادي به آن پرداخته نمي شود. اين نوع کالا دو تفاوت عمده با کالاهاي پايه مثل نفت و گندم دارد، اولين تفاوت اين است که بازار کالاهاي ديجيتال معمولا اثر شبکه اي(Network Effects) دارد و دومين نکته اين است که هزينه نهايي(Marginal cost) توليد اين نوع کالاها بسيار پايين و نزديک به صفر است. نکته مهمي که در مقالات آکادميک هم به آن اشاره مي شود اين است که معمولا رفاه مصرف کننده در بازارهاي با اثر شبکه اي ارتباط مستقيمي دارد با تعداد مصرف کنندگان آن. از اين رو بازار به صورت طبيعي و به خواست خود مصرف کنندگان، به سمتي مي رود که سهم عمده آن در دست تعداد محدودي از بازيگران باشد. به عنوان مثال در بازار تاکسي هاي آنلاين وقتي تعداد مسافران يک شرکت بيشتر مي شود، رانندگان بيشتري به آن شرکت روي مي آورند و وقتي تعداد رانندگان بالاتر مي رود تعداد بيشتري مسافر به آن اقبال مي کنند و اين يک چرخه مثبت مي سازد. اين جاست که برخلاف انحصار در معناي سنتي آن که در ذهن است تعداد بالاي شرکت ها نه تنها رفاه مصرف کننده را بيشتر نمي کند که کمتر هم مي کند. چون هنگامي که بازار تاکسي آنلاين به جاي آنکه در ميان سه شرکت تقسيم شده باشد در ميان ۲۰ شرکت با سهم مساوي تقسيم شود، شانس يک مسافر براي يافتن راننده اطرافش بسيار کاهش مي يابد و از اين بابت باعث آزار من مي شود و از طرف ديگر انتخاب هاي راننده نيز به شدت کاهش پيدا مي کند.
    دومين نکته، هزينه نهايي توليد يک کالاي ديجيتال است که به صفر ميل مي کند. به عنوان مثال هزينه اوليه توليد نرم افزار ورد بسيار بالاست، اما تفاوت هزينه ارائه آن به مشتري دويست هزارم تفاوت آن چناني با مشتري قبل از او ندارد. اما در کالاهاي فيزيکي اين قاعده برقرار نيست و هزينه حاشيه اي با رشد مصرف کنندگان افزايش مي يابد اين ويژگي نيز باعث مي شود که در برخي بازارها تعداد بازيگران کم باشد اما رفاه اجتماعي مشتريان کاهش نيابد و حتي بيشتر هم بشود.
    
    نياز به بازتعريف
    همان گونه که در اين مقاله مشاهده کرديم انحصار در دنياي شرکت هاي ديجيتالي نياز به بازتعريف دارد و ديگر نمي توانيم به سادگي تشخيص دهيم که شرکتي انحصارگر است يا نه. خلط مفهوم انحصار با مفهوم رهبري بازار يا اين برداشت ناقص به خصوص در بازار محصولات ديجيتالي که تعداد کم بازيگران فعال در يک عرصه منجر به انحصار مي شود، مي تواند در نهايت به ضرر مصرف کنندگان منجر شود. البته اين تحليل به معناي تبرئه شرکت هايي که با افقي کوتاه مدت دنبال سودهاي مقطعي هستند نيست. يادمان نرود که منطق اقتصادي بازار همراه با رويگرداني مشتريان چنين شرکت هايي را به زودي محو خواهد کرد. اين نکته اغراق نيست که در حوزه ديجيتال هيچ شرکتي مصون از رقابت نيست و همواره نفس رقباي نوآور را در پشت سر خود احساس خواهد کرد.
    
    
بازشناسي انحصار در عصر ديجيتال / رشد رفاه اجتماعي مشتريان با شرکت هاي تکنولوژي پيشرو
    


 روزنامه دنياي اقتصاد، شماره 4395 به تاريخ 17/5/97، صفحه 25 (بازار ديجيتال)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 13 بار

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
مجله بين المللي بهينه سازي در مهندسي عمران
شماره 4 (پياپي 904)
 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است