|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد97/6/21: در دفاع از فلسفه
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4227
شنبه 19 آبان 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

خدمات سايت




 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 4182 21/6/97 > صفحه 11 (انديشه) > متن
 
      


فلسفه اسلامي 
در دفاع از فلسفه
سوداي تفكيك در گفت و گو با حسن اسلامي اردكاني

نويسنده: محسن آزموده


    
    گفتمان تفكيكي ها، گفتمان ارعاب و مرعوب كردن است
    
    هجمه عليه فلسفه، چنان كه در گفت وگوي حاضر تاكيد مي شود، عمري به درازناي خود اين شاخه از معرفت بشري دارد، به دلايل و انحاي گوناگون. داستان فلسفه در فرهنگ و تمدن ما نيز از اين مخالفت ها و ستيزها مبرا نبوده است. مكتب تفكيك، جرياني معرفتي در يك صد سال اخير است كه با ادعاي تمايزگذاري ميان فلسفه و عرفان و دين به مخالفت صريح با فلسفه مي پردازد و آن را دست كم در شناخت معارف ديني ناتوان مي داند. به روايت استاد محمدرضا حكيمي، انديشمند معاصر ايراني و از پيروان اين مكتب، سرسلسه دار تفكيكي ها محمدمهدي غروي اصفهاني، مشهور به ميرزا مهدي اصفهاني از فقهاي اصولي معاصر شيعه است و نام هايي چون شيخ مجتبي قزويني، سيدموسي زرآبادي، ميرزا جواد تهراني، شيخ محمود حلبي و... از پيروان اين مكتب هستند. تفكيكي ها چه مي گويند؟ علت مخالفت شان با فلسفه چيست؟ چه دلايلي براي ادعاي خود عرضه مي كنند؟ آيا امروز نيز در ميان ما حضور دارند؟ نسبت تفكيكي هاي جديد با نسل هاي پيشين در چيست؟ سيدحسن اسلامي اردكاني، استاد تمام فلسفه و مدير گروه فلسفه اخلاق دانشگاه اديان و مذاهب، سال هاست كه به نقد و رويارويي با انديشه هاي تفكيكي مشغول است و اخيرا نيز مجموعه اي از مقالات و گفتارهايش در اين زمينه در كتابي با عنوان «سوداي تفكيك» از سوي نشر كرگدن منتشر شده است. به همين مناسبت كوشيديم پرسش هاي فوق را با او در ميان بگذاريم.
    
    شما در كتاب اشاره كرده ايد كه مخالفت با فلسفه امري منحصر به جامعه ما نيست و در همه جوامع در طول تاريخ مخالف هايي با فلسفه و فلاسفه صورت گرفته است. ريشه و خاستگاه آن در فرهنگ ما كجاست؟
    مخالفت با فلسفه همزاد با خود فلسفه است. در تاريخ فلسفه وقتي سقراط از بنيانگذاران فلسفه، فلسفه ورزي مي كند، آريستوفانوس او را دست مي اندازد. در كنار تالس نخستين فيلسوف در تاريخ فلسفه، دختر تراكيايي را داريم كه به او مي خندد و مي گويد اين آدم (تالس) جلوي پايش را نمي بيند و دنبال كشف راز آسمان هاست! مخالفت با فلسفه دلايل مختلفي در سنت هاي گوناگون داشته است. براي مثال در سنت يوناني علت مخالفت با فلسفه اين تصور بود كه فلسفه و فلسفه ورزي كار بي فايده اي است. در سنت مسيحي علت مخالفت با فلسفه تصور خودكفايي بود. يعني تصور مي شد كه با ديانت مسيحي ديگر نيازي به فلسفه نيست. جمله مشهور ترتوليانوس، متاله مسيحي قرن دوم ميلادي را به خاطر آوريد كه مي گفت: اورشليم را با آتن چه كار؟! يعني بعد از حكمت مسيحي ديگر نبايد دنبال حكمت ديگري گشت. همين نگرش در سنت ما هم وجود داشت. يعني مي گفت با داشتن منابع غني كه خودمان داريم، ديگر نيازي به هيچ منبع ديگري نيست. اين نگرش به خصوص در سخناني كه از سوي مدافعان مكتب تفكيك بيان مي شود، آشكار است. آن حديث مشهور ساختگي را مرحوم ميرزا مهدي اصفهاني نقل مي كند كه در سينه حضرت حجت (عج) اين جمله نوشته شده بود كه «طلب المعارف من عند غيرنا مساوق لانكارنا» يعني با بودن ما نياز به هيچ حكمت ديگري نيست. علت ديگر مخالفت با فلسفه اين بود كه مي گفتند فلسفه ايمان عوام را سست مي كند و به جاي اينكه آنها را به حقيقت برساند، ايشان را دچار ترديد مي كند. اين ديدگاه را نزد برخي فقها و عرفا نيز مي بينيم. غزالي در جاهايي از اين منظر با فلسفه يا علم كلام مشكل پيدا مي كند. البته ممكن است غزالي از ديدگاه هايي ديگر نيز به فلسفه بتازد، اما اين دليل هم بوده است. بنابراين حتي كساني كه مي گفتند فلسفه خوب است، مي گفتند بايد افراد خاصي فلسفه بخوانند و فلسفه خواني كار هر كسي نيست. گويي ضرورت توجه به نخبه گرايي در خوانش فلسفه و ضرورت اهليت داشتن مهم بوده است.
    
    دلايلي كه براي مخالفت با فلسفه گفتيد، عمدتا دروني و معرفتي است، اما آيا مخالفت با فلسفه صرفا به دلايل معرفتي است يا دلايل سياسي و اجتماعي نيز داشته است؟ يعني آيا مسائلي چون شان اجتماعي و قدرت سياسي نيز در مخالفت با فلسفه نقش داشته است؟ زيرا به هر حال فيلسوف مثل خرمگس اجتماع (استعاره سقراطي براي فيلسوف) به نقد صريح قدرت مي پردازد.
    به نكته مهمي اشاره كرديد. البته من به دليل آنكه متخصص تاريخ نيستم، در كتاب ها و مقالاتم به اين موضوع نپرداخته ام. اتفاقا اخيرا ديدم دكتر حسن انصاري در يادداشتي به همين جنبه پرداخته است. به لحاظ تاريخي شواهد زيادي وجود دارد كه مخالفت با فلسفه از سوي فقهاي حنبلي و اهل حديث صورت گرفته است. ديدگاه دكتر انصاري اين است كه شيعه است كه از فلسفه حفاظت و حمايت كرده، زيرا عقل گراتر بوده است. اگر اين سير را ادامه دهيم، به نظر مي رسد حرف قابل تاملي باشد. به خصوص كه آقاي احمد امين در بحثي راجع به سيدجمال الدين اسدآبادي مي گويد، سيدجمال با آمدن به مصر فلسفه را رواج داد، زيرا ميانه ايرانيان با فلسفه بهتر و بيشتر است. مرحوم شهيد مطهري البته تاكيد دارد كه اين به دليل ايراني بودن آنها نيست، بلكه به دليل شيعي بودن ايشان است. در هر صورت تفكر شيعي در طول تاريخ، همدلي بيشتري با فلسفه نشان مي داده، زيرا نگراني از قدرت حاكمه نداشته است.
    
    

    
    به ويژگي عقل گرايي تفكر شيعي اشاره كرديد. اما سوال اين است كه چه مي شود در دوره جديد از دل سنت شيعي، مدرسه اي به نام مكتب تفكيك ظهور مي كند؟ بالاخره تفكيكي ها شيعه هستند و شخصيتي مثل ميرزا مهدي اصفهاني، اصولا فلسفه خوانده است.
    پاسخ مستقيم و كامل به اين پرسش دشوار است، زيرا نيازمند مطالعات گسترده تاريخي و اجتماعي است. اما به نظر من در مقام يك علاقه مند و كسي كه به اين بحث توجه دارد، بايد به چند نكته توجه كرد: نخست اينكه فلسفه اسلامي آن انتظاري كه متفلسفان و علاقه مندان به فلسفه داشتند را برآورده نكرد. طي دهه ها و بلكه سده هاي اخير، فلسفه اسلامي آن قوت و كارايي خود را از دست داد به نحوي كه برخي از متديناني كه به فلسفه اسلامي مي پردازند به جاي آنكه مسائل روزمره خودشان را حل كنند، درگير مسائل بسيار انتزاعي فلسفه شده اند كه كمترين ارتباط مستقيمي با زندگي روزمره مردم ندارد. مثلا بحث فرق ميان معقول ثاني فلسفي و معقول ثاني منطقي، البته بحث جالبي در فلسفه است، اما از ديدگاه مخالفان فلسفه، اين بحث چه دردي را از زندگي مردم دوا مي كند؟ از سوي ديگر به تعبير كساني چون مرحوم مهدي حائري يزدي، اصحاب تفكيك از فلسفه سرخورده شدند، زيرا نتوانستند معضلات فلسفي را حل كنند و از منظر فيلسوفانه به مسائل بنگرند و به اين شكل نيز واكنش نشان دادند. همچنين اگر اين مباحث را در ارتباط با فضاي جهان اسلام در نظر بگيريد در جاهاي ديگر نيز اين خلوص گرايي (پيورتانيسم) و پالايش گري را مي بينيد. يعني گروه هايي احساس مي كنند سنت اسلامي، چنان زير فشار مطالعات و تحقيقات و گرايش هاي گوناگون است كه اصل و حاق اسلام و معارف ناب وحياني فراموش شده است و تلاش مي شود كه بازسازي شود. اين نگرش همواره در طول تاريخ كم و بيش حضور داشته و بنابراين نبايد آن را گرايشي جديد خواند. جرياني كه بر نوعي پيرايشگري و پالايشگري تاكيد داشته است. البته در ميان اهل سنت اين تعبير مشهور است كه «هر صد سال يك مجددي پيدا مي شود و دين را احيا مي كند». بنابراين جريان تفكيك را بايد ذيل يك پروژه تجديدنگرانه يا احياگرانه بررسي كرد.
    
    اگر بخواهيد تقرير محل نزاع كنيد، درباره ادعا يا مدعيات اصلي مكتب تفكيك چه مي گوييد؟
    حرف اصلي اصحاب مكتب تفكيك را مي توان از نخستين مقاله اي اخذ كرد كه با عنوان «مكتب تفكيك» به قلم استاد محمدرضا حكيمي منتشر شد و بعد به صورت يك كتاب به چاپ رسيد. در اين آثار ايده «عقل خودبنياد ديني» مطرح شد كه حول دو محور قابل توضيح است. نخست يك محور سلبي به تعبير خودشان و ديگري يك محور ايجابي. محور سلبي مي گويد سه راه براي رسيدن به حقيقت وجود دارد كه ما بايد اين سه راه را از يكديگر تفكيك كنيم و عنوان «تفكيك» نيز از همين جا بر مي آيد. اين سه راه عبارتند از: 1- راه عرفان: 2- راه فلسفه و 3- راه دين يا به تعبير ديگر كشف و عقل و وحي. به باور اصحاب مكتب تفكيك در طول تاريخ اين سه راه با هم آميخته شده است و بايد آنها را از هم تفكيك كرد. مدعاي دوم كه جنبه ايجابي ادعاي ايشان است، مي گويد ما پس از تفكيك مي كوشيم معارف ناب وحياني را همان ‎گونه كه بوده اند عرضه كنيم، بدون هيچ آلايش و دست خوردگي. اينها تعابيري است كه تفكيكي ها به كار مي برند و اين دو محور حاق مدعاي شان است.
    
    

    
    جنبه ايجابي به همان ايده «عقل خودبنياد ديني» راه مي برد، درست است؟
    بله.
    
    چنان كه اشاره كرديد اين صورت بندي دقيق و مشخص در نوشته هاي استاد محمدرضا حكيمي طرح شده است. اما ما مي دانيم كه سابقه مكتب تفكيك به دهه ها پيش از آن باز مي گردد و موسس اين مكتب، ميرزا مهدي اصفهاني (1363-1303ه.ق) از فقهاي اصولي معاصر شيعه است و پس از او نيز كساني چون شيخ مجتبي قزويني، سيدموسي زرآبادي، ميرزا جواد تهراني، شيخ محمود حلبي و ... از پيروان اين مكتب هستند. آيا مكتب تفكيك نزد اين چهره ها نيز به همين وضوح و تمايزي كه استاد حكيمي مي فرمايد، مطرح بوده است؟
    به نكته خوبي اشاره كرديد. خير، چنين نبوده است. به همين دليل من در مباحثم مي كوشم ميان نسل اول مكتب تفكيك با نسل هاي بعدي آن تمايز بگذارم و به خصوص نسل تازه اي كه هنوز نمي توان براي آن اسمي انتخاب كرد، اما تا جايي پيش رفته اند كه آقاي حكيمي را كنار مي گذارند. شاهد جرياني هستم كه هنوز به شكل مكتوب و رسمي نظرشان را منعكس نمي كنند، اما وقتي در فضاهاي مجازي گفت وگو مي كنند، به صراحت مي گويند آقاي حكيمي نماينده «تيپيكال» مكتب تفكيك نيست. اين نكته عجيبي است. اگر اين ادعا جدي گرفته شود، بايد منتظر پوست اندازي تازه اي در مكتب تفكيك بود. ببينيد انديشه مرحوم ميرزا مهدي اصفهاني بر دو محور استوار است: نخست اينكه كل علوم بشري، يك سره ظلمات و تاريكي و تيرگي است.
    
    اين را در مورد علوم جديد مي گويد يا درباره كل علوم؟
    خير، درباره كل علوم بشري چنين مي گويد. اصلا عنوان كتاب او اين است: «در اينكه علوم بشري، ماهيتا ظلمات است». محور دوم اينكه بايد به وحي بازگشت. لذا با فلسفه و منطق و ساير علوم مخالفت مي كند. او بر تباين ميان دين و فلسفه و عرفان تصريح مي كند. اما بعدا وقتي به استاد حكيمي مي رسيم، اولا صورت بندي منحصر به فردي ارايه مي كند و كارشان يك ابداع و كار تازه است و ثانيا اين تباين كلي را به تبايني بسيار بسيار جزيي تقليل مي دهد و به صراحت مي گويد ما تباين كلي را قبول نداريم، يعني بلكه آن را ملايم مي كند. در حالي كه ميرزا مهدي اصفهاني با صراحت كل فلسفه را بي اعتبار مي كند، استاد حكيمي خواستار تحقيق و اجتهاد در فلسفه مي شود.
    
    در گفتارتان به نسل هاي مكتب تفكيك و تحولي كه در گرايش شان به فلسفه پديد آمده، اشاره كرديد. اگر ممكن است از ديدگاه خودتان اين ادوار را تشريح بفرماييد.
    آنچه مي گويم علي الحساب و اجمالي است و بايد روي اين ديدگاه كار شود. ببينيد در حالي كه ميرزا مهدي اصفهاني به صراحت فلسفه را به كلي بي اعتبار مي كند و كمتر در نوشته هايش نگاه فلسفه ورزانه به قضايا دارد، هنگامي كه به شيخ مجتبي قزويني مي رسيم، مي بينيم كه ايشان در كتابش «بيان الفرقان» فلسفه را رد مي كند، اما استدلال فلسفي مي كند. استدلالي كه شبيه استدلال علامه طباطبايي در كتاب «اصول فلسفه و روش رئاليسم» است. بعد نزد ميرزا جواد تهراني مي بينيم كه او كاملا وارد بازي فلسفه مي شود. او در آثار متعددش صراحتا مي گويد كه اصالت وجود غلط است و اصالت ماهيت درست. يعني در درون فلسفه موضع مي گيرد و خودش را در صفوف اصالت ماهيتي ها قرار مي دهد. يعني به نظر مي رسد با يك موضع فلسفي خاص مخالف است، نه با كل فلسفه. اين خيلي فاصله گرفتن از مرحوم ميرزا مهدي اصفهاني است.
    
    شما در يكي از مقالات كتاب درباره ميرزا جواد تهراني، استدلال مي كنيد كه او اصلا تفكيكي نيست؟
    بله، همين طور است. من مي گويم اگر تفكيكي بودن به معنايي است كه در ابتدا گفتم، ايشان ديگر تفكيكي نيست. زيرا خودش تصريح نكرده كه من تفكيكي هستم. در نوشته هايش نيز چنين ادعايي نكرده. عده اي چنين ادعا كرده اند، اما اين دليل نمي شود. او در واقع فلسفه ورزي مي كند، هر چند اين فلسفه ورزي گاهي اوج مي گيرد و گاهي ضعيف مي شود. گاهي با صراحت مي گويد ما تمام سخنان علماي فلسفه را قبول داريم، از ارسطو به نيكي ياد مي كند و... بعد از او به استاد حكيمي مي رسيم كه خودش به نظر من چند دوره دارد. ايشان در حواشي كه بر ترجمه كريم كشاورز از كتاب «اسلام در ايران» نوشته ايليا پطروشفسكي منتشر شده، به صراحت از فلسفه اسلامي و اصالت آن دفاع مي كند. بعدها در مقاله و سپس كتاب «مكتب تفكيك»، به فلسفه حمله مي كند. بعد در «اجتهاد و تقليد در فلسفه» به صراحت مي گويد كه ما خواستار اجتهاد در فلسفه هستيم و بايد فلسفه پوست بيندازد و بعضي از مباحث به درد نخور و پوست پيازي آن به تعبير ايشان، رها شود و تاكيد مي كند كه بايد اين طبيعيات پوست پيازي مشركانه كنار گذاشته شود و فلسفه اصلاح شود. حتي تا جايي پيش مي رود كه از سيد جمال الدين اسدآبادي به عنوان «فيلسوف شرق» ياد مي كند و مرحوم محمدتقي شريعتي را «سقراط خراسان» مي خواند و زنده ياد عبدالجواد فلاطوري را فيلسوف تفكيكي مي نامد. به دوران اخير كه نزديك مي شويم، به خصوص در كتاب «الهيات الهي و الهيات بشري» شاهد توهين هاي صريح به فلسفه و فلاسفه هستيم و در آن از «ترهات فلاسفه» و «ياوه ها و مزخرفات فلسفه» نام مي برد. يعني احساس مي شود كه ايشان موضع منسجمي در قبال فلسفه ندارد و فراز و فرود زياد دارد.
    
    در مورد شخصيت ديگر مكتب تفكيك آيت الله سيدان چه مي توان گفت؟ آيا ايشان هم چنين مواضع پر فراز و نشيبي راجع به فلسفه دارد؟
    به نظر من تا جايي كه مطالعه كرده ام، نگاه ايشان نسبت به فلسفه بسيار منسجم تر، معتدل تر و محترمانه‎تر است و اين فراز و فرود را نمي بينيم. به صراحت مي گويند كه ما عقلانيت بشري و استدلال را قبول داريم و سخن ايشان خيلي متفاوت از استاد حكيمي است.
    
    وقتي از يك جريان فكري مثل مكتب تفكيك نام مي بريم، مشخصا چهره هاي خاصي دارد كه حتي اگر با هم دوست نباشند، به لحاظ فكري در آثارشان به يكديگر ارجاع مي دهند و از هم نقل قول مي آورند و شاگرداني دارند و پيرواني. آيا در مورد اصحاب مكتب تفكيك هم چنين مي توان گفت؟
    يكي از دشواري ها همين است. ادعا كرده اند كه ما مكتب تفكيكي هستيم. آقاي حكيمي كه شروع كننده اين سخن بود، يك تبارنامه درست كرد كه در اين تبارنامه اسامي اي كه شما ذكر كرديد، حضور داشت، مرحوم ميرزا مهدي اصفهاني و سپس شيخ مجتبي قزويني و بعد سيدموسي زرآبادي. بعد ديگر به كسي ارجاع داده نمي شود. بيشتر ارجاعات آقاي حكيمي نيز به ميرزا مهدي اصفهاني است. اما كساني ديگر را هم داريم كه به تفكيكي ها خيلي نزديك هستند ولي نام ‎شان در كتاب آقاي حكيمي (كتاب مكتب تفكيك) نيست. براي مثال شيخ محمود حلبي كه از شاگردان ميرزا مهدي اصفهاني بود و تقريرات درسي ايشان را انجام داده است. تا جايي كه من گشته ام در هيچ يك از آثار استاد حكيمي اشاره اي به نام شيخ محمود نيست و كلا ناديده گرفته شده است، در صورتي كه ايشان هم خطيب مبرزي بود و هم از شاگردان اصلي مرحوم ميرزا مهدي اصفهاني بود. شايد علت اين ناديده گرفتن او از سوي استاد حكيمي گرايش سياسي شيخ محمود است كه از موسسان انجمن حجتيه است. به هر حال نمي دانم علت چيست، اما در هر صورت تقريبا نام ايشان مسكوت گذاشته مي شود. اخيرا كه بحث تفكيك دوباره داغ شده، كساني هستند كه حتي خود استاد حكيمي را به شكلي خيلي محترمانه كنار مي گذارند و گاهي مي گويند ايشان نماينده كامل مكتب تفكيك نيست. اتفاقا در انتقادات شفاهي به من گفته مي شود كه چرا شما مكتب تفكيك را با آقاي حكيمي يكي گرفته ايد؟! من در پاسخ گفته ام هيچگاه اين كار را نكرده ام و در مقدمه كتاب نيز به صراحت گفته ام كه روايت خاصي از مكتب تفكيك را گزارش و بررسي مي كنم و ممكن است روايت هاي ديگري نيز وجود داشته باشد كه به آنها نپرداخته ام. بنابراين اگر بخواهيم خرده بينانه قضيه را ببينيم، شايد بتوان در «مكتب» خواندن اين جريان ترديد كرد.
    
    در يكي از گفت وگوهاي كتاب مدعي مي شويد كه كتاب الحياه استاد حكيمي، نمونه عالي سلطه تفكر چپ در ايران است. جالب است كه مكتب تفكيكي ها، چنان كه از اسم شان بر مي آيد، بر اين «تفكيك» خيلي تاكيد دارند. چطور مي توانيم نشان دهيم كه جريان هاي انديشه اي معاصر به خصوص جريان چپ كه بر تفكر معاصر ايراني بسيار تاثير گذاشته است، بر مكتب تفكيكي ها نيز تاثير گذاشته است؟
    تصور اين موضوع خيلي سخت است، اما به دو نمونه اشاره مي كنم. نخست اينكه استاد حكيمي در گفت وگوي مشهوري كه در سالنامه شرق (سال 1390) با عنوان «راوي روايات نور» منتشر شده است، مي گويد اميرپرويز پويان شاگرد من بود. آقاي پويان يكي از اعضاي اصلي چريك هاي فدايي خلق بود كه در درگيري ها كشته شد. استاد حكيمي مي گويد يك بار آقاي پويان در حضور من مقاله اي مي خواند و در آن حرف هاي ماركسيستي بود. عين عبارت ايشان چنين است: «پويان مقاله اش را خواند و پس از پايان من گفتم كه ما هم همين ها را مي خواستيم بگوييم، منتها ما يك خدا هم به آن اضافه مي كنيم. او ضرري به اين مسائل نمي زند و بر آن تاكيد دارد». اين سخن را چطور مي شود تفسير كرد؟ كسي كه اهل تفكر و انديشه تحليلي باشد، مي بيند كه نظام الهياتي اسلامي يا مسيحي، يعني نظام الهياتي كه به تقدم شعور بر ماده معتقد است، با ماركسيسم سازگاري ندارد. دعوا در 50 سال اخير تعارض بين اين دو نگاه بود. يك زماني وقتي كسي از اقتصاد سوسياليستي سخن مي گفت، مي گفتند ماركسيستي است و آن را رد مي كردند. حالا ايشان (آقاي حكيمي) به صراحت مي گويد همان چيزي كه شما مي گوييد، ما هم مي گوييم. اما مهم تر اينكه ايشان ادعا مي كند كه ما حديث گرا هستيم و من در اين ادعا ترديد دارم. كسي خود را اخباري و حديث گرا مي داند كه در نخستين گام احراز كند كه اين سخني كه به مثابه حديث پذيرفته و راهنماي عمل خودش قرار داده، حديث است. استاد حكيمي در 2 يا 3 جا جمله اي را نقل مي كند و مي گويد پيامبر(ص) در حديثي موثق فرمود: «شر امتي الاقويا» يعني «بدترين مردم من پولدارها هستند». بعد هم به كتاب جامع السعادات (ميرزا مهدي نراقي) ارجاع مي دهند كه در قرن 12 ه.ق نوشته شده است. اين حديثي كه ايشان نقل مي كند در هيچ يك از منابع روايي ما نيامده و مرحوم مظفر كه خود از فقهاي معروف نجف بود و كتاب جامع السعادات را تحقيق كرده در مقدمه تاكيد مي كند كه كتاب اشكالاتي دارد، يكي اينكه مرحوم نراقي دقت نمي كرده و احاديث مجعول در كتابش زياد است. اين همه حديث صحيح از پيامبر (ص) در خوبي و در دفاع از ثروت هست را ناديده گرفتن و چسبيدن به جمله اي كه در منبعي غيرروايي آمده و آن را برجسته كردن و بر اساس آن يك ايدئولوژي طراحي كردن به چه معناست؟
    
    آيا اين تاثير انديشه چپ بر جريان تفكيكي را به عنوان يك وجه منفي كار آنها مي دانيد يا هدف تان صرفا اين بود كه نشان دهيد خود تفكيكي ها هم متاثر از جريان هاي ديگر بودند؟
    من اصلا نگفته ام كه اين تاثيرپذيري بد است و هميشه هم گفته ام كه دغدغه عدالت مقدس است و بحث آزادي و بحث عدالت را هنوز كسي نتوانسته جمع كند. دموكرات ها به دنبال آزادي و سوسياليست ها دنبال عدالت هستند. اما حرف من اين است كه آقاي حكيمي و مكتب تفكيكي ها با منطق تفكيك شان مي گويند ما فقط دنبال معارف هستيم و عينك و پيش فرض و ... پيش چشم مان نداريم. حرف من اين بود كه شما هم مفروض داريد. اگر عرفا با نگاه عرفاني سراغ قرآن مي روند، شما با نگاه اقتصادي سراغ قرآن مي رويد.
    
    شما ويژگي هاي روش شناسي مكتب تفكيك را بيان كرده ايد. اگر بخواهيد به طور خلاصه لب لباب استدلال هاي تفكيكي ها را صورت بندي كنيد، چه مي گوييد؟
    مكتب تفكيكي ها يك استدلال معرفتي و يك استدلال تاريخي و يك استدلال اجتماعي دارند. البته اين صورت بندي ها از من است و با خواندن آثارشان تلاش كرده ام آنها را اخذ كنم. در دستگاه معارفي ايشان گفته مي شود كه آيا سخن امام صادق(ع) معتبرتر است يا سخن ارسطوي مشرك؟ آشكار است كه سخن امام صادق(ع) درست است. اما پرسش من اين است كه امام صادق(ع) كجا چنين سخني گفته است؟ مشكل ما در وحي نيست، مشكل ما در گزارشي است كه از وحي داده شده است. اين نكته اي است كه فقهاي ما نيز به آن اشاره كرده اند. مرحوم آخوند خراساني در كفايه وقتي از سنت پيامبر (ص) سخن مي گويد، تاكيد مي كند كه آنچه نزد ما است، سنت پيامبر (ص) نيست، حكايت سنت است. يعني آدم هايي كه اين سنت را ديده اند و آن را گزارش كرده اند. گزارش اين آدم ها قابل بررسي است. راسل در تاريخ فلسفه اش به خاطرات سقراطي گزنفون اشاره مي كند كه در آن تصوير متفاوتي از سقراط عرضه مي شود، يعني يك سقراط اخلاقي به تصوير كشيده مي شود. راسل از گزنفون خيلي خوشش نمي آيد و مي گويد او به اين دليل كه درك فلسفي نيرومندي نداشته، نتوانسته سقراط را بفهمد و مي گويد من ترجيح مي دهم انديشه هاي خودم را آدم عاقلي كه با من مشكل دارد، گزارش كند، نه يك هوادار دوآتشه كه كمي كودن است. اين يك واقعيت است: مثلا هگل را ببينيد. انديشه هاي او را شاگردانش گزارش مي كنند. سنت پيامبر(ص) را نيز شاگرداني گزارش كرده اند كه خودشان با يكديگر اختلاف راي داشتند. بنابراين شيخ طوسي در قرن پنجم هجري قمري در «العده في الاصول» مي گويد، اختلافاتي كه بين فقهاي شيعه است در تك تك مسائل بيش از اختلافاتي است كه بين مالك بن انس و احمدبن حنبل وجود دارد. همين الان بين خود مكتب تفكيكي ها با يكديگر اختلاف نظر هست. من اين را نشان داده ام. ميرزا مهدي مي گويد كلا فلسفه باطل است، در حالي كه ميرزا جوادآقا تهراني مي گويد فلسفه اصالت وجودي باطل است و فلسفه اصالت ماهيتي را مي پذيرد.
    
    شما به طور مفصل به نقد ديدگاه هاي مكتب تفكيك پرداخته ايد. آيا پاسخ درخوري هم به شما داده اند؟ واكنش آنها به نقدهاي شما چطور بوده است؟
    تا به امروز هيچ متن مكتوب منتشر شده اي در قالب كتاب به نقدهاي من منتشر نشده، جز اينكه كتابي از يكي از تفكيكي ها به نام «مساله قياس: تحليل كاربرد قياس در اصول و فروع دين» نوشته آقاي عليرضا رحيميان، منتشر شد و من در مقاله اي با عنوان «آيا قياس فقهي همان قياس منطقي است؟» آن را نقد كردم: به اين نقد من در قالب دفاع از كتاب، پاسخ دادند كه من باز اين پاسخ را نقد كردم. به نظر من مشكل ما اين است كه معمولا مدافعان مكتب تفكيك، هنگام بررسي نقد منتقدان نمي گويند اين حرف شما غلط است يا درست است، بلكه مي گويند اصلا تو غلطي! نمي گويند حرف تو نادرست است، مي گويند خودت و وجودت نادرست است!
    
    يعني نقد شخصيت مي كنند؟
    بله، اين نقد شخصيت در سه سطح رخ مي دهد. نخست در سطح فيزيكي است. يعني مي گويند اصلا قيافه توي منتقد مشكل دارد! مثلا آقاي آشتياني نقل مي كند كه من به مدرسه رفتم و ديدم شيخ محمود حلبي در حال نقد ملاهادي سبزواري است. او نوشته است: «به جان مرحوم محقق سبزواري افتاده است و هر دم از آن مرحوم تعبير به «چاقاله حكيم» مي كرد»! پسر آقاي سيدعلي قاضي كه از عرفاي معروف بود، مي گويد من يك ماه رمضان تمام در مشهد پاي منبر ميرزا هادي اصفهاني بودم، «ايشان سر منبر مي رفت و زياد هم عصباني مي شد و به پدرم ناسزا مي گفت. صراحتا مي گفت آن سيد كه در نجف است، ريشش قرمز است و قدش كوتاه!» اين مطلب در يادنامه عارف كبير، سيدعلي قاضي آمده است. از اين سطح كه بگذريم، رايج ترين و غالب ترين پاسخي كه تفكيكي ها مي دهند، اين است كه منتقد را فردي از نظر علمي بي صلاحيت مي خوانند و او را «اين دانشجو»، «اين مبتدي» و ... خطاب مي كنند و مي گويند اين آدم اصلا صلاحيت علمي ندارد. از اين سطح هم كه بگذريم، به سطح ديگري مي رسيم كه به منتقد مي گويند تو اصلا صلاحيت اخلاقي نداري! تو حب جاه و مال هستي يا مشكل داري و به تعبير خودشان «تو جنم معارفي نداري» و اصلا درك نمي كني كه ما چه مي گوييم! اين كل شاكله ديدگاه آنهاست و گفتمان تفكيكي ها، گفتمان ارعاب و مرعوب كردن و منكوب كردن است، نه قانع كردن. در سال هاي اخير افراد زيادي مكتب تفكيك را نقد كردند و من نديده ام كه به يكي از اين نقدها جوابي داده شود و گفته شود كه نيمي از فلان جمله شما به اندازه 25 صدم درست بود.
    
    اما امروز در شرايطي هستيم كه عصر ارتباطات است و جا براي اين گونه پاسخگويي ها نيست. يعني افكار عمومي مي تواند تشخيص دهد كه با اين گونه پاسخ ها در واقع ترور شخصيت رخ مي دهد.
    متاسفانه هنوز هم اين شكل پاسخ ها را مي بينم. همين الان مرتب براي من پيامك ها و پيام هايي مي آيد كه در شبكه هاي مجازي ضد اين كتاب منتشر شده و همه نيز با اين ادبيات است. تنها پاسخ من نيز اين است كه انتقادات خودتان را مكتوب و منتشر كنيد. گفت وگوي علمي يعني گفت وگوي مكتوب كه متاسفانه در اين زمينه هنوز صورت نگرفته است.
    
    اين را شايد بهتر بود در ابتدا مي پرسيدم، الان نسل جديدي از تفكيكي ها در حال ظهور هستند. اصلا انگيزه شما از گردآوري مجموعه مقالات و گفتارهاي تان راجع به مكتب تفكيك چيست؟ آيا صرفا مي خواستيد آثارتان را گردآوري كنيد يا ضرورتي در اين زمينه حس مي كنيد؟
    در مقدمه كتاب هم گفته ام، من ناخواسته وارد بحث شدم. من صرفا خواستم مجموعه كارهايم در زمينه نقد مكتب تفكيك را گردآوري و به شكل منقح منتشر كنم. اما پژواك هاي اين كتاب تا همين اندازه شفاهي آن چنان نگران كننده است كه به نظر مي رسد، احساس ضرورت كنم و بخواهم اين كار را ادامه بدهم. البته شخصا تمايلي به ادامه اين بحث ندارم و معتقدم ديگران بايد آن را ادامه بدهند.
    
    آيا واكنش مثبتي هم از كتاب گرفته ايد؟
    يك عده به شدت رنجيده اند و خشمگين شده اند و اين نشان مي دهد كه كتاب اثر داشته است. اما از كنار اين كتاب كسي بي تفاوت نگذشته است و اين مثبت است. البته اين كتاب مي تواند تاثير مثبت هم داشته باشد، به اين معنا كه ادعاها بايد روشن شود. خيلي ها تصور نمي كردند تفكيكي ها اين طور پاسخ بدهند و انتظار داشتند كه حداقل در نقل ديدگاه ها امانتدار باشد. اما اين كتاب نشان مي دهد، اين طور نيست. به هر حال آنچه من گفته ام، ممكن است خطا يا صحيح باشد. من هميشه گفته ام كه مكتب تفكيك، يك جريان درون ديني و محترم است و به اندازه تمام جريان هاي اسلامي قابل تامل است و اين خيلي خوب است كه بتوانيم انديشه هاي ديني خودمان را پالوده تر و درست تر عرضه كنم. اما بايد به شكل اخلاقي به هنجارهايي برسيم كه بتوانيم ذيل آنها با يكديگر بحث عالمانه كنيم. سرشت علم ورزي، سرشت نقادي است: «ان حياه العلم بالنقد و الرد». اين اعتقاد شخصي من است.
    فلسفه اسلامي: در دفاع از فلسفه / سوداي تفكيك در گفت و گو با حسن اسلامي اردكاني
    


 روزنامه اعتماد، شماره 4182 به تاريخ 21/6/97، صفحه 11 (انديشه)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 41 بار
    



آثار ديگري از "محسن آزموده"
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
Archives of Pediatric Infectious Diseases
شماره 4 (پياپي 604)
 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است