|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه دنياي اقتصاد97/7/30: سفرهاي الهام بخش
magiran.com  > روزنامه دنياي اقتصاد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4656
سه شنبه 25 تير 1398


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID3360
magiran.com > روزنامه دنياي اقتصاد > شماره 4454 30/7/97 > صفحه 30 (تاريخ و اقتصاد) > متن
 
 


سفرهاي الهام بخش
بررسي ماهيت طبقاتي تجار در دوره قاجاريه


در دوره اي كه از عصر امتيازات تا پيروزي انقلاب مشروطه را در بر مي گيرد تجار، به يك طبقه اجتماعي تبديل شدند. بايد گفت تجار كه تا چندي قبل به عنوان طبقه اقتصادي به منافع خود آگاه نبودند، در اين دوره به دليل آگاهي رساني و تزريق آن به درون جامعه بازاري به خودآگاهي مشترك رسيدند و از يك طبقه صرفا اقتصادي به طبقه اجتماعي تبديل شدند.

در عصر ناصر الدين شاه به دليل حضور قوي و گسترده كالاهاي غربي، فروش امتيازات، بي توجهي و بي احترامي به تجار، بين نظام استبدادي كهن و خواسته هاي صاحبان حرفه هاي شهري و تجار عدم توازن در حال رشدي به وجود آمد حكومت ناصري با برخورداري از منافع مادي ناشي از فروش منابع داخلي كه بالطبع بي نيازي مالي از طبقه تجار را به همراه داشت از در مخالفت با تجار درآمد و قراردادهايي كه به ضرر تجارت داخلي بود منعقد كرد. اين قراردادها چيزي جز از بين بردن توليدات داخلي، كاهش واردات و وابستگي تجارت و تجار به بيگانگان را به همراه نداشت. هدف انگلستان و روسيه دخالت مستقيم در بازارهاي ايران بود و با تاسيس شركت ها و تجارتخانه هاي مربوط به خود در ايران قصد حذف تجار ايراني از دادوستد و تجارت در ايران را داشتند.

شاه قاجار به دليل خالي بودن خزانه كشور و براي جبران كسر بودجه از يك طرف و تامين هزينه هاي سفر خود به فرنگ از طرف ديگر امتيازاتي را به سود اين كشورها منعقد كرد. اين امتيازها به سود جامعه بازرگانان دو كشور انگلستان و روسيه و به ضرر تجار ايراني و تجارت ايران بود كه نتيجه اي جز فقر اقتصادي و تنگدستي و تحقير بازرگانان ايراني در بر نداشت. بيشترين امتيازات مربوط به دوره ناصر الدين شاه بود؛ به طوري كه در طول سلطنت ناصر الدين شاه مجموعا 83 فقره امتياز و عهدنامه امضا و حداقل 35 مورد امتياز پس از دريافت رشوه هاي كلان اعطا شده است.

اعم امتيازات به شرح زير است:

1- امتيازات رويتر كه به موجب آن همه منابع اقتصادي ايران در اختيار خارجي ها قرار مي گرفت.

2- تاسيس شركت انگليسي زيگلر در سال 1870م كه در نتيجه آن بازار بافت و صدور فرش به تمامي از دست تجار ايراني خارج شد.

3- شركت روسي بيمه حمل و نقل در ايران در سال 1891 ميلادي كه به موجب آن حمل و نقل كالاهاي تجاري در ايران به اين شركت واگذار شد. براساس اين معاهده، محصولات تجاري و بازرگاني فقط توسط اين شركت حمل و نقل مي شد. پرداخت منابع حمل و نقل به علاوه حق راهداري كه آن هم توسط روس ها از تجار و محمولات بازرگانان ايران گرفته مي شد سود قابل توجهي را نصيب شركت روسي مي كرد كه به ضرر تجار ايراني بود؛ زيرا ايجاد اين شركت باعث تسريع در ارسال و وصول كالاهاي روسي و اشاعه آن در كل نقاط ايران بود و از اين طريق در قياس با تجار ايراني سود قابل توجهي را عايد روس ها مي كرد.

4- امتياز استفاده از چوب درختان جنگل (1311 ق)، درخت هاي زيتون (1307 ق) و چوب شمشاد (1308ق) متعلق به تجارتخانه روسي بود كه اين امر به ضرر تجار و بازرگانان ايراني بود كه در كار چوب بودند و وابستگي آنان را به شركت به همراه داشت.

5- قرارداد گمركي كه بين ايران و روسيه در سال 1901 م به امضا رسيد، به موجب اين قرارداد عوارض پنج درصدي گمرك روسيه كه به ايران پرداخت مي شد به يك و نيم درصد و عوارض قند و شكر وارداتي از روسيه از پنج درصد به نيم درصد كاهش يافت. پيامد اقتصادي اين قرارداد به طور خلاصه اين است كه به دليل عدم حمايت از توليدات داخلي بسياري از صنايع رو به زوال نهاد و روسيه نيز فقط در صدد جلب مواد خام مثل پشم، پنبه، كنف و پوست دباغي نشده بود. اين تعرفه كه مي توان آن را اختناق اقتصادي ايران ناميد، باعث شد تجارت، صنعت و كشاورزي روسيه به ايران به حد وفور افزايش يابد و بازار اجناس ايران در روسيه به طول كلي از بين برود و محصولات خام كشور، تغذيه كننده صنايع آن كشور شود. انتشار قرارداد گمركي ايران و روسيه باعث كدورت انگلستان شد. در نتيجه در تاريخ نهم فوريه سال 1903م قرارداد جديد گمرك به نفع انگلستان تنظيم شد. تاجران جنوب از اين قرارداد بيشتر زيان ديدند؛ زيرا علاوه بر پرداخت ماليات بايد عوارض و ماليات گوناگون مثل راهداري، قپانداري، سرريگي، ميداني و دلالي نيز مي پرداختند. اين نابساماني باعث وخيم تر شدن وضع بازرگانان ايران شد و مهم تر از همه ماليات راهداري بود كه ضربه مهلكي به پيكر تجارت و بازرگاني اين عصر وارد كرد.

فروش منابع داخلي كشور و ضرر و زيان آن بر تجار باعث شد بازرگانان همراه با عده اي از ايرانيان روشنفكر در پي اصلاحات باشند و مي خواستند استقلال اقتصادي ايران را تامين كنند و براي اين كار بايد روح تجددطلبي را جانشين روحيه سنت پرستي كنند. قانون اساسي عثماني به سال 1877 م /  1294 ق در روزنامه اختر ترجمه شد و در بازار تبريز دست به دست گشت. بازرگاناني كه با روسيه و عثماني سروكار داشتند از اوضاع آن سرزمين ها خبر مي آوردند و درباره وابستگي اقتصادي ايران بحث مي كردند. در اين ميان مراوده تجار با روشنفكران باعث تاثيرپذيري از آگاهي و اطلاعات آنان شد. مثلا زماني كه اسدآبادي چند روزي در منزل امين الضرب مرد شماره يك اقتصاد و تجارت مهمان بود تحت تاثير آرا و انديشه سيدجمال در باب قانون، آزادي فكر و مطبوعات، اصلاح وضع مسلمين، قطع دست بيگانگان از اقتصاد كشور، مبارزه با امپرياليسم و استعمار خارجي قرار گرفت؛ به طوري كه بنا به رواياتي امين الضرب براي جمال الدين هنگام اقامت در روسيه پول مي فرستاده است. همچنين افكار اقتصادي طالبوف تبريزي زمينه ساز آگاهي طبقه تجار و نشان دهنده هم سويي فكري با تجار و سرمايه گذاري صنعتي بود.

همچنين حاجي زين العابدين مراغه اي از ديگر روشنفكران تاثيرگذار بر آگاهي طبقاتي تجار بود. او ضمن انتقاد از عملكرد تجار در ترويج كالاهاي غربي، از آنان مي خواهد كه خود به تاسيس كارخانه هاي مختلفي اقدام كنند. بنابراين تجار با آگاهي به منافع جمعي خود با ايجاد مرزبندي ميان خود و ديگري (سرمايه گذاران خارجي) به تاسيس شركت ها و كارخانه هايي براي حفظ منافع خود اقدام كردند. نخستين سرمايه گذاري هاي قابل ملاحظه صنعتي در اين دوره تاسيس كارخانه ابريشم بافي در رشت در سال 1302- ه.ق /  1885 م توسط حاج محمدامين الضرب تاسيس كارخانه ريسندگي در بيرون دروازه دولت در سال 1312 ه.ق /  1892م توسط مرتضي قلي خان صنيع الدوله با مشاركت حاج محمدتقي تاجر معروف به شاهرودي، تاسيس كارخانه ريسندگي در تبريز در سال 1326 ه.ق /  1908 م توسط حاجي محمدحسن اصفهاني امين الضرب در شهر تهران، تاسيس كارخانه چيني سازي در تبريز توسط حاجي عباسعلي و حاجي رضا، تاسيس كارخانه چراغ گاز در خيابان شرقي ميدان توپخانه به وسيله حاج ميرزا حسين خان قزويني سپهسالار اعظم در سال 1297 ه.ق /  1880م، تاسيس كارخانه هاي نظامي كه از زمان عباس ميرزا و اميركبير وارد شده بود و در اين دوره نيز برخي از آنها داير بود و چند كارخانه ديگر نيز به آنها اضافه شد، كارخانه پنبه پاك كني حاج ميرزا علي محمد اصفهاني در سبزوار، كارخانه هاي پنبه پاك كني حاجي سيدابوالحسن اصفهاني در بار فروش و ساري، تاسيس كارخانه هاي آسياي بخاري، آجرپزي، صابون پزي و منگنه زني شامل يك كارخانه آسياي بخاري به وسيله حاجي سيدابوالقاسم رضوي اصفهاني از تجار معروف قزويني در سال 1326 ه.ق /  1907م ، تاسيس كارخانه آجرپزي در سال 1322 ه.ق /  1904 م به وسيله حاج امين الضرب در نزديكي تهران و تاسيس يك كارخانه صابون پزي در تهران به وسيله ربيع زاده و شركا در سال 1328 ه.ق /  1910.

هدف تمام اين كمپاني ها در اختيار گرفتن امر تجارت در سطح وسيعي بود و عموما نيز در زمينه رواج امتعه وطني كوشش فراوان به عمل مي آوردند. شايد بتوان گفت كه كامل ترين نمونه تجمع تجار در تاسيس شركت الاسلاميه اصفهان قابل مشاهده است. اين كمپاني به منظور مقابله با سرمايه داري خارجي تاسيس شد و غالب تجار و بازرگانان در سراسر كشور به آن پيوستند. در بند شانزدهم اساسنامه شركت تصريح شده است كه «غير مسلم از تبعه خارجي حق شركت به اسلاميه ندارد» (شركت اسلاميه روزنامه حكمت، اول ربيع الثاني 1317 /  16 اوت 1899، شماره 8). اين اصل براي جلوگيري از رسوخ سرمايه داري خارجي در شركت اسلاميه پيش بيني و به مورد اجرا گذاشته شده است. روزنامه حكمت اهداف شركت اسلاميه را اين چنين تشريح كرده است: «1. اين شركت مطلقا تجارت امتعه خارجه نخواهد كرد مگر بعضي ادوات كارخانه ها؛ 2. شركت با حكومت براي احداث راه شوسه قم-اصفهان در حال گفت و گو است؛ 3. مقابله با احتكار، نجات مردم از گراني، انتقال كالاهاي موردنياز به مكان هايي كه لازم است؛ 4. تدارك لباس تمام اهالي ايران، چنان كه علماي اصفهان مي خواستند مردم را از پوشيدن لباس و منسوجات خارجي منع كنند. اما روساي شركت استدعا كردند تا لوازم موجود نشود، اظهار نكنند؛ 5. اين شركت هر چيزي را كه به آن بدهند به قدر كفاف از آن حاضر مي كند؛ حتي ماهوت اتريش را ولي آن قدر باشد كه بتواند اسباب نساجي آن را از فرنگستان آورده، برسانند (قانون نامچه جديد شركت الاسلاميه اصفهان، روزنامه /  اختر، سال نهم، شماره هاي 30 الي 37).

همچنين عده اي از تجار بزرگ به گشايش تجارتخانه هايي براي صدور و ورود كالا اقدام كردند. اين تجارتخانه ها كه مواد خام را به كشورهاي ديگر صادر كرده و كالاهاي ساخته شده صنعتي را به كشور وارد مي كردند، همچنين در امر صرافي و خريد و فروش ارز نيز مشاركت داشتند. اين تجارتخانه ها علاوه بر شهرهاي ايران در ساير نقاط جهان ازجمله مسكو، بادكوبه، ادسا و تفليس داراي شعبي بود. ازجمله اين تجارتخانه ها مي توان از تجارتخانه تومانيانس، خسروشاه و برادرانش، جمشيديان و آرزومانيان نام برد. تجار علاوه بر تجارتخانه ها اقدام به تاسيس شركت هاي بازرگاني براي مقابله با سرمايه داري خارجي كردند كه از يكسو نشان از درك آنان از منافع طبقاتي شان بود و از سوي ديگر اين موسسات امكان عمل رقابت با سرمايه داران اروپايي را برايشان فراهم مي كرد. اين شركت ها كه در امور  صدور و ورود كالا و امور صرافي فعاليت مي كردند تا قبل از وقوع انقلاب مشروطه تعدادشان به ده كمپاني مي رسيد. اين شركت ها عبارتند از: كمپاني ترياك اصفهان، كمپاني انفيه، كمپاني تجارتي ايراني، شركت اتحاديه كمپاني منصوريه، كمپاني تجارتي فارس، شركت مسعوديه، شركت عمومي ايران، شركت آراميان و كمپاني محموديه.

بنابراين تجار ايراني به دليل سواد و مسافرت هايي كه به ممالك خارجي داشتند و از طرف ديگر آشنايي با روشنفكران و تاثيرپذيري از افكار آنها كه الهام بخش و تفسيركننده هدف هاي آنان بود به خودآگاهي طبقاتي رسيدند و آگاه به منافع جمعي مشترك شدند و دست به سازماندهي طبقاتي به منظور احقاق حق خود و اجازه ندادن به حكومت در محدود كردن استقلال طبقاتي خود و مقابله با تهديدات خارجي در جهت حفظ استقلال اقتصادي و ملي خود برآمدند. آنها كه تا چندي پيش در خصومت با هم بودند و منافع جمعي را فداي منافع شخصي مي كردند دست به تاسيس مجلس وكلاي تجار در تمام ايالات (1301 ق) زدند كه خلاصه پيشنهادها و نيازهاي تجار در كتابچه يا اساسنامه به اين شرح است:

1- احترام به مالكيت فردي و تامين حقوق مالي افراد با تشكيل ثبت املاك 2- حفظ املاك و مستغلات 3- به منظور جلوگيري از سوء استفاده عمال ديواني در پرداخت ديون آنها به تجار، اين قروض به تدريج از مواجب آنها كاسته شود. 4- در اختيار گرفتن بازار پولي كشور با پيشنهاد تاسيس بانك مخصوص اداره تجارت 5- حفظ و حمايت دولت از منافع تجار داخلي 6- رواج امتعه ايراني و ممانعت از ورود كالاهاي غربي 7- سپردن امور تجار و حل وفصل هاي دعاوي و معاملات آنها به مجلس تجارت (1301 ه.ق.) در اين مرحله، برخلاف سابق، در انتخابات مربوط به تعيين وكلاي تجار، هويت قومي و بومي  افراد مورد توجه قرار نگرفت و به ارمني، فارسي، زرتشتي، كرماني، يزدي... بودن تجار كاري نداشتند. چون در هر شهر تجار بسياري از شهرهاي ديگر به فعاليت مشغول بودند و اين امر محدوديتي در انتخابات آنها ايجاد نمي كرد بلكه نوعي اتفاق با جميع ممالك محروسه توصيف شد. هرچند مجلس وكلاي تجار در تلاش براي رسيدن به اهداف خود به دليل كارشكني هاي حكام محلي و عمال ديواني ناكام ماند، اما اين مجلس براي نخستين بار تجار را در يك سازمان مشخص گرد هم آورد و آنها را نسبت به حقوق خويش و منافع جمعي و ملي به جاي منافع فردي آگاه ساخت و با آگاهي از منافع طبقاتي خود در مقابل دو تهديد داخلي و خارجي، جنبش اقتصادي (جنبش تنباكو) و جنبش سياسي (انقلاب مشروطه) را آفريدند.

منبع: حاضري، علي محمد؛ رهبري، هادي

علوم اجتماعي: جامعه شناسي ايران: بهار 1385 ? شماره 25 (علمي ? پژوهشي /  ISC)

سفرهاي الهام بخش


 روزنامه دنياي اقتصاد، شماره 4454 به تاريخ 30/7/97، صفحه 30 (تاريخ و اقتصاد)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 15 بار

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
مجله جهاني جراحي پلاستيك
شماره 2 (پياپي 802)
 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است