نقش آب بندها در توسعه كشاورزي شمال كشور

ماهنامه دام کشت و صنعت، شماره 114

نقش آب بندها در توسعه كشاورزي شمال كشور
نقش آب بندها در توسعه كشاورزي شمال كشور

نويسنده: نويسندگان:سيدحسن حسيني خشت مسجدي كارشناس اداره كل شيلات گيلان، دكترسيدمحمودحسيني استاددانشكده كشاورزي دانشگاه تهران

    آنچه كه مسلم است دسترسي به آب موردنياز و كافي در فصل زراعي، همواره يكي از دغدغه هاي كشاورزي ايران به ويژه در مناطقي كه كشت محصولات آبي داشته، بوده است. براي حل اين مشكل در شمال كشور، ازگذشته هاي دوراستخرهاي خاكي به ابعاد و مساحت هاي مختلف (با توجه به ميزان اراضي پايين دست) براي ذخيره آب ناشي از نزولات جوي در نيمه دوم سال، حفرگرديده است.آب بندان در واقع يك استخر ذخيره آب خاكي است كه از گود كردن و خاك برداري يك محدوده و ريختن و كوبيدن و ايجاد ديواره و حصار دور اين محدوده به وجود مي آيد.
    البته در برخي موارد نيز توپوگرافي منطقه، محل آب بندان را به طور طبيعي به وجود آورده و با قدري گود كردن و محصور كردن آب بندان ساخته شده است. به نوعي مي توان گفت كه اين سازه ها مختص استان هاي شمالي كشور مي باشند و در هر يك از اين استان ها نيز نام به خصوصي دارند، براي مثال در استان گيلان به آن ها سل (sale) و در استان مازندران به (Ennoun) و يا (Endoun) و در استان گلستان نيز به '' بند سار'' معروف هستند.
    اين سازه ها به دو صورت ثقلي و يا پمپاژ از طريق ايستگاه هاي پمپاژ تغذيه و پر مي شوند و جالب اينكه به منظور حفظ حقابه كشاورزان بالا دست آب بندان، در بيشتر موارد آنها را در نيمه دوم سال پر مي كنند، كه با اين كار مشكل سموم وارده شده به آب، كه براي كشت برنج استفاده شده و براي پرورش ماهيان آب بندان خطر دارد نيز حل مي شود و در واقع اكثر آب بندان ها در هيچ فصلي از سال به طور كامل تخليه نمي شوند و اغلب به طور پيوسته در حال پر و تخليه شدن هستند، چرا كه بيشتر آب بندان ها چند منظوره هستند و براي پرورش ماهي نيز از آن ها استفاده مي شود.
    به طوركلي آب بندان ها نقش بسيار مهمي در كشاورزي منطقه ايفا مي كنند و به عبارت ديگر نقش آب بندان ها در استان هاي شمالي، نظير نقش قنوات در استان هاي مركزي و گرم و خشك كشور مي باشد.
     براساس اطلاعات بدست آمده، مورخان ساخت آب بندانها رابه 3 هزارسال پيش نسبت مي دهند.
    اما بررسي ها نشان مي دهد كه تلاش براي ساخت آب بندانها وذخيره آب جهت استفاده در كشاورزي از حدود200سال قبل بسيارجدي تر شده و حتي نام برخي از مناطق روستاها اكنون با كلمه آب بندان تركيب شده است(1).
     در ذيل به برخي از مزايا و محاسن و كاربردهاي مختلف آب بندانها اشاره مي شود:
    1. با توجه به اينكه در مناطق شمالي كشور آب بيشتر رودخانه هاي فصلي و مسيل ها به صورت بلااستفاده از دسترس منطقه خارج شده به دريا مي ريزد لذا با احداث آب بندان ها در جوار آن ها توانسته اند بخشي از آب رودها را به صورت بهينه ذخيره و در جهت افزايش توليدات كشاورزي و تبديل اراضي ديم به آبي و افزايش راندمان آبياري استفاده كنند. لازم به ذكر است كه احداث آب بندان هاي جديد بايد با در نظر گرفتن اكوسيستم منطقه ورودخانه و به عبارت ديگر با مطالعه، صورت پذيرد.
    2. اكثر آب بندان ها چند منظوره مي باشند و از آب آن ها در جهت آبياري مزارع و باغات و شاليزارها، پرورش انواع ماهي و اردك استفاده مي شود، ضمن اينكه اين سازه ها به تغذيه سفره آب هاي زيرزميني چاه هاي شرب پايين دست نيز كمك مي كنند و يا از برخي گياهان داخل آب بندان براي خانه سازي (پوشش سقف و افزايش استحكام ملات گل) و يا در صنايع دستي استفاده مي شود و يا برخي از آن ها تحت عنوان تالاب شناخته مي شوند و علاوه بر اينكه تفرجگاه و شكارگاه هستند مامن و زيستگاه بسياري از پرندگان وحشي و مهاجر نيز هستند (لازم به ذكر است كه شكار به صورت كنترل شده و در مواقع خاصي از سال صورت مي پذيرد)
    3. اين سازه هاي زيبا پايدار بوده، كاملاً با محيط زيست سازگاري دارند.
    4. آب بندان ها با فرهنگ بومي منطقه سازگار مي باشند و به عبارت ديگر احداث و نگهداري و بهره برداري از آن ها نيازمند تكنولوژي خاص و پيچيده و سطح بالا نبوده و با توان علمي و فني ساكنين منطقه مطابقت دارد.
    5. هزينه هاي نگهداري و بهره برداري از اين سازه ها در مقايسه با حفر و تجهيز چاه هاي عميق و نيمه عميق كمتر است.
    6. در مقايسه آب بندان ها با چاه هاي عميق و نيمه عميق، همان طوري كه مي دانيد در برخي از مناطق شمالي كشور و از جمله استان گيلان به دلايل بافت زمين و مرتفع بودن زمين هاي زراعي استفاده ازآب چاه، به عنوان منبع اصلي تامين آب، نه تنها مقرون به صرفه نمي باشد بلكه در بسياري موارد آب اين گونه چاه ها شور و تلخ است و يا حتي در برخي موارد به جاي آب، گاز وجود دارد و در واقع در چنين مناطقي آب بندان به عنوان آخرين چاره و يا بهترين گزينه براي آبياري مي باشد. در صورتي كه مشكلات فوق الذكر ادامه يابد، حفرچاه ها به عنوان منبع تامين آب كمكي آب بندان و پمپاژ آب آنها به داخل اين پهنه ها، عوارض منفي احتمالي را به حداقل ممكن كاهش مي دهد.
    7. آبياري غرقابي و بي رويه و دادن آب بيش از حد نياز به گياه، سبب شوري خاك ها، زهدار و با تلاقي شدن بسياري از اراضي كشور و از جمله اراضي زراعي استان هاي شمالي كشور شده است و براي زهكشي اين گونه اراضي همه ساله هزينه هاي ميلياردي به بودجه كشور تحميل مي شود در صورتي كه بسياري از آب بندان ها در همين زمين ها احداث شده اند كه ضمن تجميع روان آب هاي بالادست، زمين هاي پاياب را از خطر نابودي نجات داده، به شاليزار هاي بسيار زيبا و حاصلخيز تبديل نموده اند، و به عبارت ديگر آب بندان در اين گونه موارد هزينه هاي زهكشي را حتي به صفر تقليل داده است.
    8. با توجه به اينكه آب بندان ها به دليل پرورش ماهي تقريباً هيچ گاه به طور كامل تخليه نمي شوند و دائماً در حال پر و تخليه شدن هستند لذا به مراتب زمين هاي بيشتري را مي توانند تحت پوشش خود درآورده و آبياري كنند كه اين ميزان سطح زيركشت در برخي مواقع تا حتي شش برابر سطح آب بندان نيز مي رسد.
    9. آب بندان ها با توجه به پرورش ماهي در آن ها علاوه بر كمك به اشتغال زايي در منطقه و تامين هزينه هاي نگهداري و بهره برداري، در بيشتر موارد به افزايش درآمد روستاييان و آباداني روستاهاي پايين دست خود نيز كمك مي كنند(2).
    با توجه به توسعه روشهاي آبياري به صورت ايجاد كانال هاي سرپوشيده و سرباز (درمناطقي كه امكان استفاده ثقلي ازآب رودخانه ميسر نيست)،آب بندان آن جايگاه و اهميت اوليه خود را براي آبياري ازدست داده است. با اين حال از ديدگاه صاحب نظران در مواقع بروز خشكسالي يا كم آبي در تامين آب مورد نياز بخش قابل توجهي از مزارع شاليزاري مورد بهره برداري قرار مي گيرد. محيط طبيعي آب بندان، غني از موادغذايي ارزشمند از قبيل مواد فيتوپلانكتوني و زئوپلانكتون و گياهان آبزي مفيد ديگر براي تغذيه كپور ماهيان مي باشد.
    ميزان برداشت ماهي از آب بندانها به علت محدوديت هاي غذادهي دستي حدود2-5/1 تن در هكتار است.
    آب بندانها علاوه برتامين آب كشاورزي و محيطي براي پرورش ماهي، در طراوت طبيعت پيراموني تاثيربسزايي دارد. مضاف براين زيستگاه هزاران پرنده مهاجر در فصول مختلف سال مي باشد. آب بندانها در ايجاد اشتغال و درآمد براي روستاييان نقش مهمي ايفا مي نمايند. پراكنش نامنظم باران در استانهاي شمالي موجب مي شود تا درفصل تابستان كه اغلب زمين هاي كشاورزي زيركشت انواع محصولات است با كمبود رطوبت موجود درخاك مواجه شوند، شدت تبخير، تعرق و كمبود بارندگي سبب به هم خوردن تعادل رطوبتي خاك و گياه مي شود. آب رودخانه ها و هرزآب ناشي از بارندگي درفصل هاي غيركاشت از طريق كانال ها و پمپاژ به آب بندان ها هدايت شده و در فصل بهار و تابستان براي آبياري مورد استفاده قرارمي گيرد.
    مساحت كل آب بندان هاي استان هاي گلستان، مازندران و گيلان حدود 32هزار و973هكتاراست كه آب آبياري 81 هزارهكتارازاراضي شاليزاري را تامين مي كنند. توليد ماهي در آب بندان هاي استان مازندران در سال ۱۳۸۶ بالغ بر ۲۴ هزار تن اعلام شده است. از سوي ديگر پوشش هاي گياهي، مامن مناسبي براي ايجاد پناهگاه و امنيت پرندگان و شرايط خوبي براي آشيانه سازي و زادآوري انواع پرندگان، پستانداران و گونه اي موجودات بي مهرگان آبزي است.
    آب بندان ها يكي از اصلي ترين دلايل جلوگيري از مهاجرت بي رويه جوانان روستايي به شهرها هستند. وقتي اشتغال پايدار در روستاها ايجاد شود ديگر آنان نيازي به ترك محل زندگيشان نمي بينند. ضرورت اختصاص بودجه مستقل به آب بندان ها در برنامه پنجم توسعه موردتاكيد صاحب نظران مي باشد. هم اكنون ۶۶۵ قطعه آب بندان در شمال كشور وجود دارد كه ۱۶۰ هزار هكتار از مساحت ۳ استان مازندران، گيلان و گلستان را در بر مي گيرد و سالانه ۳۶۱ ميليون ليتر آب ذخيره مي كنند(3).
     بيش از ۵۰ درصد از توليدات كشاورزي مازندران به آب بندان ها ارتباط دارد. ساماندهي اين مناطق براي استفاده بهينه، تحقيق و پژوهش را در اين زمينه اجتناب ناپذير مي نمايد. يكي ازمعضلات اصلي آب بندان ها، عدم پيش بيني حريم(مانند رعايت حداقل فاصله ازرودخانه هاي اصلي و.. در ساخت واحدهاي توليدي ومنازل مسكوني) توسط دستگاههاي مسئول ذيربط شامل محيط زيست و دامپزشكي و سازمان آب منطقه اي مي باشد، كه مشكلاتي را براي متقاضيان استفاده دومنظوره كه در چارچوب ضوابط قانوني، قصد فعاليت و بهره برداري را دارند ايجاد نموده است. وجود آب بندان به عنوان سرمايه ملي، كه قدمت اغلب آنها به اندازه روستاهايي است كه در آن واقع شده اند، درصورت استفاده درست از طريق اعمال مديريت صحيح متضمن منافع شاربين، لايروبي و كف تراشي، پيش بيني حفرچاه موردنياز به عنوان منبع تامين آب كمكي، ضمن اينكه حجم آبگيري اين مخازن را به چند برابر فعلي افزايش مي دهد، محلي براي اشتغال زايي با توليد حيوانات آبزي از قبيل اردك وماهي( در كنارتامين آب مزارع شاليزاري) با استفاده ازمنابع غذايي طبيعي موجود درآب بندانها بوده و خواهد بود.
    منابع:
    1- درگاهي. بيژن. كارشناس ارشد تاسيسات آبي دفتر توسعه منابع آب كشاورزي و بهينه سازي مصرف معاونت صنايع و امور زيربنايي، وزارت جهاد كشاورزي
    2- ساعدي،رييس كميسيون كشاورزي دردوره هشتم مجلس شوراي اسلامي
    3- زنده رود، كارشناس معاونت صنايع و امور زيربنايي، وزارت جهاد كشاورزي
    جاي عكس

     □

مشاهده فهرست مطالب شماره 114