آرشیو سه‌شنبه ۲۷ تیر ۱۳۹۱، شماره ۲۴۴۵
حادثه
۱۴

علل و انگیزه ه ای خودکشی در ایران

سعید خراطها

تشخیص انگیزه واقعی مرگ در خودکشی های موفق کار دشواری است. البته گاه فرد خودکش اقدام به نوشتن انگیزه خود می کند یا پیش از اقدام به خودکشی دیگران را از انگیزه و قصد خود آگاه می سازد. اما در اغلب خودکشی های موفق تشخیص انگیزه های واقعی دشوار است. با این حال اغلب خودکشی ها با توجه به ویژگی های جامعه، از الگوها و زمینه های قابل تشخیصی تبعیت می کنند. در بررسی خودکشی هایی که در سال های اخیر در ایران رخ داده است می توان الگوها و عللی را تشخیص داد که هر یک از آنها زمینه ساز بروز خودکشی هایی در کشور بوده است. در ادامه به برخی از آنها اشاره می شود: 1- خودکشی هایی که در پی ورشکستگی، بیکاری و تداوم بیکاری و فقر، ناتوانی در تامین معاش و آبروی خود و خانواده رخ می دهند. این نوع خودکشی ها با افزایش نرخ بیکاری و رکود اقتصادی و همین طور تورم و گرانی افزایش خواهند یافت. بنابراین بخشی از نرخ خودکشی تابع شرایط اقتصادی است.

2- خودکشی ناشی از بیماری های روانی: البته در اغلب خودکشی ها در لحظه خودکشی نوعی بیماری روانی از جمله افسردگی در فرد خودکش بروز می کند. برخی از این بیماری ها علت اصلی خودکشی نیستند بلکه علت کافی و پایانی اقدام به خودکشی هستند برخی از این بیماری ها در پی وجود عوامل اقتصادی، اجتماعی و... بروز می کنند. در اینجا به خودکشی هایی که در پی حرمان، جدایی، طلاق و شکست های عشقی و عاطفی رخ می دهند نیز می توان اشاره کرد.

3- خودکشی ناشی از جبر فرهنگی: این نوع خودکشی ها در پی جبر فرهنگی و فشار و استیلای سنت بر افراد در برخی مناطق کشور رخ می دهند. به عنوان مثال می توان به ازدواج های تحمیلی فامیلی، ازدواج ناف بری، ازدواج خون بس و حتی لویرات و سررات اشاره کرد. تحمیل ازدواج پسرعمو با دخترعمو و... و نامزد کردن نوزادان هنگام بریدن ناف آنها و پافشاری بر تحقق این ازدواج های تحمیلی، این گونه ازدواج ها را با پیامدهایی مواجه می سازد از جمله: فرار از منزل، خشونت، قتل و خودکشی. ازدواج خون بس یا خون صلح در نواحی لرستان، کهگیلویه و بویراحمد، کردستان، کرمانشاه، اسلام آبادغرب و خوزستان به وقوع می پیوندد که در آن زن بدون اختیار و انتخاب، وجه المصاله ریخته شدن خون و قتل بین طوایف و قبایل قرار می گیرد و بر اثر آن به ازدواج اجباری و نوعی بردگی برای خانواده مقتول مجبور می شود. یکی از واکنش های عروس خون بس به این شرایط رنج آور، خودکشی است. لویرات نیز شرایطی است که طی آن زنی شوهرش می میرد و پس از آن، زن و برادر شوهرش (یا اقوام نزدیک شوهر) مجبور به ازدواج با یکدیگر می شوند. سررات شرایطی است که مردی همسرش را از دست می دهد و پس از آن بر اثر فشار و حکم فرهنگی، مرد و خواهر زنش (یا اقوام نزدیک همسر) مجبور به ازدواج با یکدیگر می شوند. نارضایتی از این گونه ازدواج های تحمیلی نیز پیامدهایی از قبیل خودکشی به همراه داشته اند. در این خصوص گفتنی های زیادی هست که در فرصت دیگری می توان به آن پرداخت.

4- خودکشی ناشی از ابتلابه برخی مسائل و آسیب های اجتماعی: این گونه خودکشی ها از زمینه های اجتماعی برخوردار بوده و در پی بروز و شیوع آسیب ها و مسائل اجتماعی رواج بیشتری خواهند یافت. از آن جمله می توان به نمونه های زیر اشاره کرد:

الف: خودکشی هایی که برای پوشاندن خطا رخ می دهند. گاه همسران یا فرزندان در پی آشکار شدن یا امکان آشکار شدن خطا یا روابط نامشروع خود اقدام به خودکشی می کنند. نمونه هایی نیز وجود دارد که افرادی در خانواده پس از آشکار شدن روابط نامشروع یا حتی آشکار شدن تجاوز به عنف علیه آنها از طرف افراد خانواده تشویق یا حتی مجبور به خودکشی می شوند. لازم به ذکر است که شرایط مذکور می تواند موجب وقوع قتل (یا خودکشی ساختگی) نیز بشود.

ب: خودکشی هایی که در پی ناکامی در گرفتن طلاق رخ می دهند. تداوم شرایط رنج آور خانوادگی و ناکامی در گرفتن طلاق، همسران را به واکنش های خشونت بار علیه خود یا همسر سوق می دهد، که نمود آن خودکشی یا همسرکشی است.

پ: خودکشی هایی که در پی سوءمصرف مواد مخدر رخ می دهند. ابتلابه اعتیاد، نارضایتی از سوءمصرف مواد مخدر و ناتوانی در خروج از بحران های مربوط به اعتیاد و پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و خانوادگی آن و همین طور شرایط روانی ناشی از خماری مواد محرک و روانگردان می تواند زمینه ساز وقوع خودکشی باشد.

5- خودکشی ناشی از عارضه و آسیب جدی جسمانی و ابتلابه بیماری های لاعلاج. از دست دادن عضوی حساس از بدن یا از دست دادن حسی مانند حس بینایی بر اثر حادثه یا بیماری یا ابتلابه بیماری های لاعلاج به ویژه بیماری ایدز می تواند موجب ارتکاب خودکشی شود. روزها و ماه های اولیه ابتلا، زمان بحرانی برای اقدام به خودکشی در این گونه موارد محسوب می شود. بالارفتن آمار تصادفات و حوادث رانندگی و... و افزایش روز افزون ابتلابه بیماری ایدز می تواند موجب بالارفتن نرخ این نوع خودکشی ها در کشور شود.

6- خودکشی ناشی از فشارهای اجتماعی و جبر محیطی. شامل القای ناکامی، جبر و فشار و تحمیل شرایط سخت بیش از توان افراد در محیط های خاص نیز می تواند موجب اقدام به خودکشی شود مانند خودکشی در سربازخانه ها و زندان ها.

به علاوه، نمونه ها و الگوهای دیگری از خودکشی را نیز در کشور می توان شناسایی کرد ازجمله: خودکشی های ناشی از فشار خانوادگی، اخراج از منزل، تهدید، تحقیر مدام و تبعیض در خانواده ها و خودکشی به قصد انتقام گیری از شرایط تحمیلی یا افراد تحمیلگر و خودکشی ناشی از بدبختی یا احساس بدبختی!