آرشیو پنج‌شنبه ۲۶‌شهریور ۱۳۹۴، شماره ۶۰۳۰
سیاسی
۲۱

بررسی آماری «ایران» از کارنامه 2 تیم هسته ای فعلی و سابق

ظریف 189 روز، جلیلی 16 روز

مریم سالاری

بیشترین وقفه در برگزاری گفت و گوها با 450 روز در حد فاصل بهمن 1389 تا فروردین 1391 بوده است.

جلیلی در مدت 2146 روز دوره مسئولیت خود 16 روز مذاکراتی را پشت سر گذاشت.

ظریف طی 687 روز سکانداری مذاکرات هسته ای 106 روز مذاکراتی را ثبت کرد.

جلیلی در 2146 روز هدایت مذاکرات؛ به طور میانگین، هر 238 روز، در یک مذاکره حضور یافته است.

ظریف در 687 روز مسئولیتش به طور میانگین هر 5/6 روز یکبار پشت میز مذاکره نشسته است.

ظریف و کری در مذاکرات هسته ای رکورد طولانی ترین حضور بی وقفه در خارج از پایتخت و کشورهای شان را شکستند.

در دنیای پر رمز و راز دیپلماسی که همه چیز پشت درهای بسته می گذرد؛ ملاک نهایی موفقیت یا ناکامی دیپلمات ها؛ خروجی مذاکرات و قیاس موارد توافق با اهداف تیم های مذاکره کننده است. اما شاخص مهم دیگر، آمار تعداد روز ها و ساعات مذاکره کنندگان است که خود؛ از جدیت دیپلمات ها و روند مذاکرات حکایت می کند. از این منظر؛ مرور کارنامه تیم مذاکره هسته ای پیشین به ریاست سعید جلیلی و تیم فعلی به سکانداری محمد جواد ظریف، حاوی نکات قابل تاملی است که به مقایسه واقع بینانه تر توان و میزان موفقیت آنان یاری می رساند.

تفاوت فاحش تعامل دیپلمات های هسته ای

عمق چالش هسته ای ایران و غرب و ویژگی های جلیلی موجب شد مذاکرات طرفین نتواند به مرحله درک متقابل و انگیزه مشترک برای گشودن گره گور هسته ای نزدیک شود. نوع تعامل جلیلی و مذاکره کنندگان غربی را می توان از خلال خاطرات یک عضو تیم هسته ای ایران در دوره ریاست جلیلی بر تیم مذاکره بخوبی درک کرد. مصطفی دولت یار، در گفت و گویی که «تابناک» 16 اسفند 92 منتشر کرد، گفته بود: «خانم اشتون در یکی از جلسات پس از گزافه گویی هایی گفت این شماره تلفن من، اگر دوست داشتید تماس بگیرید؛ طرف ایرانی هم شماره تلفنش را گذاشت و گفت اگر کاری داشتید تماس بگیرید. بنابراین، مدتی مذاکرات برگزار نشد. طرف مقابل دید که ایران هر روز از دستاوردهای هسته ای خود رونمایی می کند و با وجود همه تحریم ها مسیر خود را در حال طی کردن است». بدیهی است در چنین فضایی، اشتیاق و رغبتی برای برنامه ریزی و برپایی مذاکرات وجود نداشت و شمار اندک نشست ها، ساعات ناچیز رایزنی و فاصله های طولانی میان پایان یک مذاکره و آغاز نشست بعدی به روند غالب، تبدیل شده بود.

71ماه سکانداری، 9 دوره مذاکره بی سرانجام

71 ماه تلاش نافرجام همه آن چیزی بود که جلیلی در دوران پذیرش مسئولیت خود طی عمر هشت ساله دولت نهم و دهم از سرگذراند. او زمانی عهده دار مسئولیت تیم هسته ای شد که ایران و غرب وارد یک فضای تقابلی شده بودند و جلیلی با رویکردی که هنگام ورودش به چرخه تصمیم گیری مذاکرات هسته ای در پیش گرفت به این سیاست تخاصمی دامن زد. وی طی 9 دوره گفت و گویی که در حد فاصل سال های 1387 تا 1392 با اعضای «1+5» داشت در مجموع گفت و گوهایی کوتاه مدت (یک الی دو روزه) را از سرگذراند که آخرین آنها در «آلماتی 2» در روزهای 16 و 17 فروردین 1392 برگزار شد. مجموع روزهای مذاکراتی جلیلی 16 روز در 71 ماه بوده است. به عبارت دیگر، او طی 2146 روز مدت مسئولیتش؛ به طور میانگین، هر 238 روز، در یک مذاکره حضور یافته است. این در حالی است که در مدت زمان مسئولیت وی مذاکرات با وقفه های طولانی رو به رو شد. بیشترین وقفه در برگزاری گفت و گوها با 450 روز در حد فاصل بهمن 1389 تا فروردین 1391 بوده است. کمترین وقفه هم به حد فاصل مذاکرات «آلماتی 1» (اسفند 1391) و«آلماتی 2» (16 فروردین 1392) برمی گردد که به عنوان آخرین دور مذاکراتی طرفین با فاصله ای 37 روزه برگزار شد و 158 روز پس از اتمام «آلماتی 2» و در 21شهریور 1392 جلیلی به خط پایان ماموریت خود رسید (جدول 1)

شکل نگرفتن مذاکره به معنای واقعی

حمید بعیدی نژاد، عضو تیم مذاکره کننده هسته ای کشورمان با محاسبه مدت زمانی که ایران و کشورهای طرف مذاکره زمانی واقعی را به مذاکره اختصاص دادند؛ می گوید: «در9 دوره مذاکره ای که آقای جلیلی با 1+5 به گفت و گو نشست، مذاکرات ظرف مدت بسیار کوتاهی به پایان می رسید و با یک شمارش ساده می توان در نظر گرفت که جمع دوره مذاکرات تیم آقای جلیلی در کل دوره های گفت وگوها به 16 روز می رسد که اگر در نظر بگیریم که جلسات در آن مقطع زمانی از طریق مترجم صورت می پذیرفت و لذا با مترجم زمان گفت وگوها دو برابر می شود زمان کل گفت وگوها در مقیاس مذاکرات دور اخیر به حدود 8 روز می رسد و باز اگر در نظر بگیریم که حداقل نیمی از وقت گفت وگوها با توجه به ماهیت بحث ها به گفت وگوهای خیلی کلان و راهبردی و زمانی هم به انجام ملاقات های دو جانبه اختصاص می یافت، می توان گفت که اگر منصفانه هم بخواهیم گفته باشیم، زمان کل این گفت وگوها در قیاس با نوع گفت وگوهای دور جدید حداکثر 4 روز خواهد بود.» به گفته بعیدی نژاد با محاسبات این مدت زمان مذاکره می توان متصور شد که دو طرف اصلا وارد مرحله مذاکره هم نشدند چه برسد به آنکه به تفاهمات مهمی از جمله پذیرش حق غنی سازی ایران از سوی غرب هم رسیده باشند.

رکوردشکنی های پی در پی در مذاکرات 2 ساله

پس از واگذاری مسئولیت پیگیری و انجام مذاکرات به ظریف و تیم او، به دلیل انعطاف بیشتر غرب در پی انتخابات خرداد 92؛ جدیت مذاکره کنندگان کشورمان و برخورد حرفه ای آنان در جریان مذاکرات؛ این مذاکرات شتاب گرفت؛ بدبینی های ریشه دار غرب به ایران و دیپلمات های کشورمان، اندک اندک، روند نزولی یافت و اشتیاق به مذاکرات نفسگیر و جنگیدن بر سر کلمات و ویرگول ها؛ در افزایش آمار تعداد و ساعات مذاکره نمود یافت. مذاکرات دور جدید؛ حدود 22 ماه طول کشید و روزها و ساعات طولانی صرف رایزنی های تاریخی شد و در نهایت؛ اعلام رسمی توافق هسته ای در 23 تیرماه (14ژوئیه) و صدور قطعنامه 2231، مهر تاییدی بر خروجی موفقیت آمیز مذاکرات زد. در جریان این دور از مذاکرات؛ رکوردهای تازه ای هم در تاریخ مذاکرات دیپلماسی ثبت شد. در برهه سکانداری هسته ای ظریف از 14 شهریور 1392، 52 دور مذاکره طی 189 روز به صورت جمعی و جداگانه با کشورهای گروه 1+5 برگزار شد. (جداول 2و 3) همچنین در این مدت طرفین در برگزاری برخی ادوار مذاکرات هم رکوردهای جالب توجهی برجای گذاشتند. از جمله اینکه؛ هر دو وزیر خارجه ایران و امریکا رکورد طولانی ترین حضور بی وقفه در خارج از پایتخت و کشورهای شان را شکستند. کری در دور پایانی مذاکرات که به دستیابی طرفین به توافق منتهی شد، 18 روز برای مذاکره با ظریف در وین اقامت کرد. رکوردی که با رکورد جرج شولتز وزیر خارجه دولت ریگان در سال های 1982 تا 1989 برابری کرد. به گزارش آسوشیتدپرس، رکورد طولانی تر بعدی در زمینه اقامت یک وزیر خارجه ایالات متحده در خارج از کشور برای گفت و گو بر سر یک موضوع مشخص، به سفر 34 روزه هنری کیسینجر به خاورمیانه در سال 1974 میلادی به منظور پیگیری مذاکرات صلح اعراب و اسرائیل اختصاص دارد. اما تفاوت در این است که کیسینجر در آن سفر، بین بیت المقدس، دمشق، امان و برخی دیگر از کشورهای خاورمیانه در تردد بود و در طول این گفت و گوها در یک شهر و محل خاص اقامت نداشت، در حالی که کری طی مذاکرات پایانی در تیرماه سال جاری، به طور دائم در وین بوده است. همچنین رکورد طولانی ترین مذاکره بی وقفه یک وزیر امور خارجه امریکا پس از جنگ جهانی دوم را در شب تفاهم لوزان که به دستیابی به چارچوب اصلی توافق منتهی شد، شکسته شد. مذاکرات لوزان سوئیس، از نیمه شب آغاز و تا صبح روز بعد که تفاهم لوزان اعلام شد، ادامه پیدا کرد. شبکه امریکایی «فاکس نیوز» مذاکرات هسته ای ایران و گروه 1+5 را «طولانی ترین مذاکرات» توصیف کرده که در جریان آن، حداقل طی 37 سال اخیر، دیپلمات های ارشد امریکایی، چنین مدت زمان طولانی ای با تمرکز روی یک موضوع ویژه، پشت میز مذاکره ننشسته اند». نتیجه چانه زنی ظریف با همتای امریکایی خود و دیپلمات های طرفین آن شد که به گزارش «بی بی سی»، «برای نخستین بار، قرار شد تا همه تحریم های مرتبط با برنامه هسته ای و حتی برخی تحریم های پیشین نظیر ممانعت از فروش هواپیماهای مسافربری، لغو شود». همچنین در تاریخ سازمان ملل،ایران نخستین کشوری شد که توانست بدون جنگ و درگیری و با باطل کردن قطعنامه های قبلی به اعتبار آرای اعضای شورا امنیت، از ذیل بند 7 منشور سازمان ملل خارج شود.