آرشیو پنج‌شنبه ۲۶ اسفند ۱۳۹۵، شماره ۳۷۷۱
دیپلماسی
۱۰
نگاه روز

بقای نواز شریف نیازمند ارتباط پایدار با ارتش و قوه قضاییه است

دکتر مصطفی زندیه ( کارشناس ارشد مسائل جنوب آسیا)

سال 2016 میلادی برای دولت مسلم لیگ نواز در پاکستان سال پرفراز و نشیبی بود. انتشار اسناد موسوم به پانامالیکس که در بخشی از آنها به وجود فساد مالی گسترده از سوی خاندان نواز شریف پرداخته شده بود به کانون تقابل بین دولت های فدرال و ایالت پنجاب از یک سو و حزب تحریک انصاف (PTI) به رهبری عمران خان تبدیل شد. با وجود تلاش های مداوم حزب تحریک انصاف برای وارد ساختن فشاربر حزب حاکم از طریق تجمعات عمومی، حملات تند لفظی در تجمعات عمومی و تهدید به تصرف پایتخت، دولت فدرال توانست از این بحران به سلامت عبور کند.

به نظر می رسد حزب مسلم لیگ نواز به چند دلیل توانست همچنان بر مسند قدرت باقی بماند:

1- با وجود آنکه حدود 80 درصد از فرآیند قضایی مربوط به پرونده اسناد پاناما در مورد خانواده نواز شریف تکمیل شده بود اما به دلیل فرارسیدن دوران بازنشستگی رییس سابق دیوان عالی پاکستان، این روند به تعویق افتاد. این موضوع درشرایطی رخ داد که به نظر نمی رسید ارتش نیز علاقه ای به نقش آفرینی در عرصه قدرت سیاسی و دخالت دراین حوزه داشته باشد.

2- بسیاری از احزاب مخالف نیز نمی توانستند (یا به عبارتی نخواستند) به روند به چالش کشاندن دولت مسلم لیگ نواز توسط حزب تحریک انصاف (PTI) به رهبری عمران خان بپیوندند. چرا که در صورت الحاق باید با دست های خود شرایط را برای ظهور عمران خان به عنوان رهبر اپوزیسیون مهیا می ساختند. عمران خان تلاش می کرد تا دولت را مرعوب اقدامات خود سازد تا از طریق این عمل سیاسی خود فشار لازم را برای کناره گیری نواز شریف از قدرت فراهم کند.

3- از سوی دیگر حزب مسلم لیگ نواز انحصار بزرگی از دیوانسالاری دولتی، بروکراسی، پلیس و منابع دولتی و پشتیبان کننده درسطوح فدرال و نیز ایالت پنجاب ایجاد کرده است. دراین چارچوب، منابع به شیوه ای کاملاحزبی و براساس میزان وفاداری تخصیص می یابد. این شیوه از حکومت داری باعث شد تا طیف وسیعی از افراد ذی نفع همچون بروکرات های بلندپرواز و افراد دیگری مانند پیمانکاران دولتی درعرصه های املاک و مستقلات، کالاها و خدمات در دولت مسلم لیگ نواز (PML-N) ایجاد شود. از این رو در ایالت پنجاب بخش های اقتصادی پرقدرت به همکاری نزدیک با دولت بیشتر رغبت نشان می دهند. واقعیت این است که آینده این دسته از افرد و گروه ها وابسته به ارتباط بسیار نزدیک با ترتیبات قدرت به رهبری حزب مسلم لیگ نواز خواهد بود.

همچنین به نظر می رسد انتخابات دولت های محلی موسوم به Local Government) LG)که منجر به انتخاب روسای مناطق شهرهای مختلف درسطح ایالت پنجاب شد نیز، رتبه و کلاس جدیدی را برای حزب مسلم لیگ نواز به ارمغان آورد. از این رو به عقیده برخی از تحلیلگران محلی، سال 2017 میلادی جدی ترین چالش برای دولت مسلم لیگ نواز حفظ انحصار قدرت دولت و منابع آن و نیز تضمین این حمایت از سوی ایالت پنجاب خواهد بود. دراین وضعیت هرچقدر پاکستان به انتخابات عمومی 2018 نزدیک تر می شود، اهمیت حفظ این انحصار برای حزب مسلم لیگ نواز، مضاعف تر می شود. این نکته نیز قابل توجه است که اساسا حاکمیت قوی حزب مسلم لیگ نواز در ایالت پنجاب به گونه ای است که هر جریان یا قدرت مزاحم که بخواهد درآن ایالت از سوی مخالفان بروکراسی یا ارتش عرض اندام کند را با مشکلات جدی مواجه سازد. به عنوان مثال وقتی حزب تحریک انصاف (PTI) تهدید کرد اسلام آباد را به تسخیر خود درخواهد آورد، دولت فدرال و دستگاه های دولت ایالتی پنجاب مجبور به ایجاد چالش در برابر ورود هواداران حزب در مرزهای ایالت خیبرپختونخواه و ایالت پنجاب شدند و اجازه ندادند سروزیر آن ایالت و هواداران حزب تحریک انصاف وارد ایالت پنجاب و اسلام آباد شوند.

از سوی دیگر روابط نهادنظامی ارتش با دولت غیرنظامی نیز هرچند با نوساناتی نسبتا شدید همراه بود اما نواز شریف توانست با استفاده از تجارب گذشته خود از این مرحله به سلامت عبور کند. گفتنی است ارتش همواره نسبت به عملکرد دولت در حوزه برنامه اقدام ملی علیه تروریسم انتقاد داشته است. متقابلابروکرات های دولتی نیز عملکرد سازمان های امنیتی و اطلاعاتی وابسته به ارتش را به باد انتقاد گرفتند. دراین میان جنجال دیگری که روابط دولت و ارتش را متشنج کرد خبری بود که از یکی از جلسات امنیت ملی (که معمولابا مشارکت نخست وزیر و فرمانده ارتش برگزار می شود) درز کرد. فرماندهان ارتش دریکی از نشست های مشترک خود در واکنش به این موضوع به اصطلاح ساختگی (که به مشاجره رهبران نظامی و غیرنظامی در آن جلسه باز می گشت) خواستار انجام اقدامات تنبیهی علیه افرادی که این خبر را منتشر کردند، شدند. نتیجه این شد که پرویز رشید، وزیر اطلاع رسانی فدرال مجبور به کناره گیری از سمت خود شد. از سوی دیگر با انجام و پیگیری عملیات نظامی ضرب عضب در سال 2016، حوادث تروریستی در وزیرستان شمالی کاهش یافت. دراین پرتو، گفته می شود ارتش و نیروهای شبه نظامی وابسته به وزارت کشور تلاش کردند تا مردم آواره از آن مناطق را به خانه های خود بازگردانند. ارتش مدعی است تلاش می کند تا زمینه ای برای بازگشت دوباره طالبان به مناطق یادشده شکل نگیرد. چراکه تعداد زیادی از اعضای طالبان به افغانستان یا مناطق شهری داخل پاکستان گریخته اند. درهمین حال گرچه با تلاش ارتش و نیروهای رنجرز، اوضاع امنیتی کراچی به نحو قابل توجهی بهبود پیدا کرد. اما دولت حزب مردم در ایالت سند هنوز آماده نیست (یا به عبارتی نمی خواهد) اجازه هیچ عملیاتی در داخل ایالت سند را بدهد. در ایالت پنجاب نیز دولت ایالتی تاکنون اجازه مستقلی برای عملیات علیه فعالان تندرو و گروه های فرقه ای نداده است. با این حال در طول سال 2016 پنج عملیات تروریستی بزرگ در پاکستان و در شهرهای مختلف ایالت های خیبرپختونخواه، پنجاب و بلوچستان صورت گرفت که انتقادات تندی را متوجه ارتش ساخت.

در میان احزاب سیاسی، حزب جنبش قومی متحده (MQM) با بحران داخلی جدی مواجه شد. با اعلام جدایی مصطفی کمال، شهردار اسبق کراچی از حزب یادشده و ایجاد حزب سرزمین پاک، جنبش قومی متحده به دوشاخه پاکستان و لندن (بدلیل اقامت الطاف حسین رهبر قدیمی حزب در شهر لندن) تقسیم شد. با این حال به نظر برخی تحلیلگران محلی، باور واقعی بودن این اختلاف و جدایی سخت و دشوار است. از سوی دیگر آصف علی زرداری برای احیای حزب مردم در 23 دسامبر 2016 و با چراغ سبز فرمانده جدید ارتش به پاکستان بازگشت. با این حال این موضوع بستگی به این دارد که آیا زرداری رهبر حزب مردم می تواند برای بازسازی حزب و کاهش فاصله ها با حزب مسلم لیگ نواز در پاکستان برای مدت بیشتری در این کشور باقی بماند؟ به نظر می رسد اگر حزب مردم در ایالت پنجاب سیاست مدارای خود با حزب مسلم لیگ نواز را ادامه دهد، آینده سیاسی خود در این ایالت را به مخاطره خواهد انداخت. در واقع به نظر برخی تحلیلگران حزب مردم برای بازگشت به دوران طلایی خود به دفاع از هویت و شخصیت مستقل حزب، تقویت ارتباط با مردم عادی و ایجاد روابط همکاری با حزب تحریک انصاف PTI و دیگر احزاب مخالف نیازمند است.

در یک جمع بندی درخصوص پیش بینی تحولات در سال 2017 می توان گفت اگر نواز شریف می خواهد فشار ناشی از مباحث مربوط به انتشار اسناد بحث برانگیز پاناما گیتس را به فراموشی بسپارد و انحصار حزب مسلم لیگ نواز در ایالت پنجاب را حفظ کند، بقای سیاسی وی نیازمند یک ارتباط پایدار با مخالفان، ارتش و قوه قضاییه خواهد بود.