آرشیو دو‌شنبه ۷ آبان ۱۳۹۷، شماره ۳۲۸۰
صفحه اول
۱
یادداشت

تحریم اینترنت یعنی چه؟

امیر ناظمی (معاون وزیر ارتباطات و رئیس سازمان فناوری اطلاعات ایران)

شاید تصور صبحی که بیدار شویم و شبکه های اجتماعی مان کار نکند، بسیار ترسناک تر از چیزی است که شش سال پیش فکر می کردیم. اگرچه سال ها قبل تر کوسه های بازیگوش بسیاری بودند که این فیبرهای خفته در اعماق دریا را می خوردند تا ما بدون اینترنت شویم؛ اما سال هاست که کوسه ها مدیریت شده اند. این روزها یک نگرانی نوظهور به مجموعه نگرانی ها افزوده شده است: تحریم اینترنت!

اما تحریم اینترنت یعنی چه؟

پنج سناریو برای تحریم های جدید اینترنت قابل تصور است و البته تقریبا هیچ کدام منجر به قطع اینترنت نخواهد شد! هر کدام از این پنج سناریو به صورت ساده و خلاصه و البته به زبانی غیرفنی توصیف شده اند.

سناریوهای تحریم اینترنت

سناریوی 1: تحریم مالی میان ایران و شرکت های سرویس دهنده اینترنت

سایت ها و داده های مختلف در سرورهای مختلفی در جهان بارگذاری می شوند. زمانی که کاربر تلاش می کند به یک پایگاه یا سایت وصل شود، در حقیقت درخواست خود را اعلام می کند و این درخواست به سمت پایگاه یا سروری می رود که داده ها روی آن وجود دارد؛ سپس داده ها از روی آن پایگاه یا سرور فراخوانی می شوند. به این ترتیب در هر زمانی، مقداری داده از روی سرورهای ایران خارج می شود و مقداری داده از روی سرورهای خارجی به سمت داخل وارد می شود. در انتهای ماه یا دوره های زمانی مشخص این مقدار داده وارد شده از داده های خارج شده کسر می شود و مابه التفاوت به شرکتی که خدمات را فراهم کرده است، پرداخت می شود.حالا اگر کشوری مانند آمریکا اعلام کند که تبادل مالی میان ایران با کشورهای ارائه دهنده خدمات اینترنت ممنوع است، در حقیقت خریدار ایرانی می تواند به صورت جبران داده یا سایر روش های مبادله، بدون نیاز به پرداخت پول، داده دریافت کند. به عبارت دیگر در بدترین حالت اینترنت قطع نمی شود؛ بلکه ممکن است پهنای باند تحت تاثیر قرار بگیرد. داده های میزبانی شده در داخل کشور که اساسا با مشکل خاصی روبه رو نخواهند شد؛ مثلا خدمات بانکداری یا سایت های پخش فیلم دارای مجوز یا خدمات دولتی تقریبا بدون مشکل به فعالیت خود ادامه می دهند. در این وضعیت نیز خریدار ایرانی می تواند از روش های مختلفی به تبادل داده اقدام کند؛ روش هایی که بخشی از آن را حدس می زنید و بخشی دیگر را می گذاریم برای روزی که قرار است اجرا کنیم.

سناریوی 2: دامنه های ir. تحریم شوند

دامنه های سطح بالا (Top Level Domain: TLD) یعنی همان پسوند دامنه ها مانند Com.یا

Net .که در انتهای نام یک دامنه می شنوید. دامنه های سطح بالای کشوری یا ccTLD همان پسوندهای مربوط به یک کشور است، مانند ir. که مربوط به دامنه های ایرانی است. فرض کنید آمریکا اعلام کند که دامنه های .ir تحریم است؛ یعنی هیچ سروری در هیچ دیتاسنتری نمی تواند میزان دامنه های ir. شود یا نمی تواند خدماتی را از ارائه دهندگان خدمات دریافت کند. البته در چند روز نخست اندکی اختلالات وجود خواهد داشت؛ اما مشکل کوتاه مدت است. اولا در این وضعیت کسانی که داخل کشور هستند، می توانند بدون مشکلی از سایت ها و پایگاه هایی که در داخل کشور میزبانی می شوند، استفاده کنند. حتی در هفته های گذشته این مورد به صورت یک حالت فرضی در کشور اجرا شد و مشکلی جدی ایجاد نشد. حتی بانک ها برای ساعتی به صورت فرضی در چنین وضعیتی تست شدند و مشکلات احتمالی رفع شدند؛ پس در این صورت مشکل در چند روز نخست خواهد بود و زمانی که دامنه های ir. اقدام به انتقال میزبانی خود به داخل کشور می کنند. در این سناریو البته احتمالا دیتاسنترهای ایرانی کارشان اندکی رونق نیز خواهد گرفت.

سناریوی 3: تحریم هر سایتی که مالک آن ایرانی باشد

این وضعیت نیز مشابه با وضعیت سناریوی دوم است و تنها زمانی برای انتقال میزبانی به ایران نیاز است. در این وضعیت نیز مردم با مشکلات زیادی روبه رو نخواهند شد؛ اما کسب وکارهایی که به خارج از ایران سرویس می دهند، نمی توانند به خوبی قبل چنین خدماتی را ارائه دهند.

سناریوی 4: دست کاری در جریان داده ها و جلوگیری از روتینگ

زمانی که کاربری متقاضی اتصال به یک سایت خارجی می شود، یک سری از فعالیت ها برای هدایت کاربر به سروری که میزبان آن سایت یا خدمت است، انجام می شود. به عبارت ساده تر یک سری هدایت هایی لازم است تا کاربر را به همان سایتی که اعلام کرده است و در جایی در این دنیا قرار دارد، برساند. در این فرایند از سرورهای خاصی (Root name server) برای هدایت کردن و تطبیق نام دامنه با آدرس آن سرور یا IP استفاده می شود. حالا فرض کنید که آمریکا بخواهد نام هر سایتی که مالک ایرانی دارد یا ir. است، از روی این سرورهایی که هدایت می کنند، حذف کند؛ یعنی وقتی کاربر متقاضی اتصال به یک سایت یا پایگاه مشخص ایرانی می شود، در میانه راه گم می شود؛ چون ابزارهایی که قرار است هدایت کنند، آدرس ها یا نام های مربوط به آن سایت را از دست داده اند. این سناریو نیز هرچند برخلاف حقوق بین الملل و حتی حقوق بشر و تقریبا یک اعلان جنگ به جهان و نه ایران است، اساسا به لحاظ فنی نیز بسیار پیچیده است یا به عبارت دیگر حتی امکان پذیر نیست. این سرورهای هدایت کننده در جهان توزیع شده اند و به صورت مرتب اطلاعات همدیگر را خوانده و تکمیل می کنند. در این صورت اگر تنها یکی از این سرورها چنین نکند، سایر سرورها به صورت اتوماتیک، کمبود اطلاعات خود را از دیگری می خوانند. در جهان 13 سرور اصلی با تعداد زیادی نقطه توزیع یافته وجود دارد و اساسا کسی مالک یا حاکم آنها نیست. غیر از آنکه این تحریم از جنس مالی نیست. در یک کلام نه تنها این تحریم ریسک بزرگی برای آمریکاست، بلکه از لحاظ فنی تقریبا امکان ناپذیر و از لحاظ اختلال نیز دارای دامنه تاثیراتی فراتر از ایران است.

سناریوی 5: تحریم سرویس دهندگان اینترنتی

هر سایت یا اپلیکیشن یا پایگاه داده ای، از خدمات متنوع سایر شرکت ها استفاده می کند؛ مثلا وقتی شما سایت شرکت خودتان را راه اندازی می کنید، یک شرکت به شما خدمات ایمیل می دهد، یک شرکت دیگر به شما خدمات نقشه می دهد، دیگری به شما خدمات امنیت در مبادله اطلاعات (SSL) می دهد و… حالا تحریم اصلی آمریکا، در تمامی سال های گذشته آن بوده که این خدمات مبتنی بر وب را برای سایت های ایرانی تحریم کرده است. به یاد دارید که مثلا اپلیکیشن های ایرانی از روی بازارهای فروش اپلیکیشن حذف شد؛ مثلا در App-Store اپلیکیشن های زیادی از ایرانیان حذف شد.

واقعیت آن است که این تحریم ها جدید نبوده و سال های سال است که ایران تحت چنین تحریم هایی بوده است. تحریم هایی که برای نخستین بار نیست و همیشه راه حل هایی برای آن ایجاد شده است.

راه حل های کوتاه مدت و بلندمدت

در کوتاه مدت، مشکلی جدی برای اینترنت ایرانیان روی نخواهد داد. در بلندمدت نیز تحریم ها تاثیر جدی نخواهند گذاشت. اما واقعیت آن است که تنها راه برای کاهش همین تاثیرات نیز سرمایه گذاری در زیرساخت ها بوده و هست؛ مثلا اگر شرکت های بزرگ خارجی در ایران دیتاسنترهای خود را به صورت مشترک با ایرانی ها تاسیس کرده بودند، هر پنج سناریوی تحریمی که گفته شد، بیش از اینها ناکارآمد شده بود. واقعیت آن است که هرچه کشوری خود را از جامعه جهانی مجزا کند، آسیب پذیری آن بیشتر خواهد بود. رشد زیرساختی که در طول دولت اول روحانی روی داد، میزان آسیب پذیری را به شدت کاهش داده است. اگر وضعیت ما مشابه با سال 92 بود، میزان آسیب پذیری قابل مقایسه با وضعیت اکنون نبود! تحلیل اشتباه آن است که کشوری بخواهد میزان وابستگی خود را به کشورهای دیگر کاهش دهد و به صورت وارونه تصمیم درست آن است که هم میزان داده های ورودی بالا باشد و هم میزان داده های خروجی؛ در این صورت است که تحریم ها کاملا بدون تاثیر می شوند و اساسا هیچ کشوری در فکر تحریم ما نخواهد رفت.

تحلیل اشتباه دقیقا از جایی شروع می شود که فکر کنیم اگر ما اینترنت ملی داشته باشیم، آن گاه در برابر تحریم ها پایدارتر می شویم! این استدلال یک کلاهبرداری خطرناک است. پایداری در برابر تحریم ها برخلاف ادعاهای ساده انگارانه زمانی خواهد بود که هم زمان هم میزان داده ورودی و هم خروجی افزایش یابد؛ یا به عبارت دیگر ما جهانی تر شده باشیم. وقتی دیتاسنترهای بزرگ در ایران باشند، زمانی که از لینک های متعدد و متنوعی داده میان ایران و سایر نقاط جهان در جریان باشد، هر نوع تحریمی اختلال در سایر کشورها را افزایش می دهد.

امروز تهدید آمریکا خطری جدی برای ایران نیست، اما برای بی اثرکردن کامل هر تحریم یا حتی تهدید به تحریم اینترنت ایران، لازم است تا گسترش زیرساخت های اتصالی به جهان را در دستور کار قرار دهیم. اگر امروز اندکی هزینه در این زمینه کنیم، فردا سخن گفتن از تحریم ایران، در عمل تهدید سایر کشورها خواهد بود. پایداری وضعیت شبکه در حال حاضر، نتیجه توسعه گسترده در چهار سال گذشته در زیرساخت بوده است؛ برای پایداری بیشتر در چهار سال آینده نیاز به سرمایه گذاری امروز است. نمی توان به بهانه اندک بودن منابع مالی، اینترنت و زیرساخت فناوری اطلاعات را کمتر از نان و شکر و برق دانست. امروز اینترنت نیز تبدیل به یک نیاز پایه و اساسی شده است و البته تامین آن بسیار کمتر از هر کالای اساسی دیگری نیاز به هزینه دارد. هر نوع آسیبی برای اینترنت یعنی بی کاری، ازبین رفتن امنیت روانی و بالاتر از همه قطع شدن دسترسی به اطلاعات و دانش و در نتیجه تعطیل شدن تدریجی توسعه. در تمامی روزهایی که مردم از گرانی ها در هراس بودند، کمتر خبر یا گزارشی بود که دغدغه اینترنت به عنوان یک کالای اساسی در هزاره جدید را طرح کرده باشد. ما نیاز به تغییر این نگرش در نگاه خود به جهان داریم. فراموش نکنیم که اینترنت کالای اساسی دنیا امروز است.