آرشیو سه‌شنبه ۲۲ مرداد ۱۳۹۸، شماره ۴۴۳۸
هنر و ادبیات
۸
کتاب

درنگی بر کتاب«عشقی/ سیمای نجیب یک آنارشیست» نوشته محمد قائد

مشروطه خوان جوانمرگ در کانون نگاه مرکب

فرهاد بیان

این نوشته بر آن است تا زاویه ای به کتاب «عشقی/ سیمای نجیب یک آنارشیست» نوشته محمد قائد بگشاید برای درنگ بر فرازهایی از آنچه این کتاب مهم در مورد سیدرضا میرزاده عشقی، شاعر، روزنامه نگار و هنرمند سال های واپسین قرن گذشته و آغازین قرن حاضر و البته نسبت او با وقایع تاریخی آن دوره به دست می دهد. کتاب روایت مفصل و ای بسا دقیق ترین اثر تالیفی درباره میرزاده عشقی است؛ با این حال مانند هر کتاب دیگری می تواند موضوع نقدهایی هم باشد. آنچه می خوانید بیشتر مروری است بر این کتاب با تمرکز بر بخش هایی از آن و نه نقد این اثر.

روایت تناقض های عشقی

نقادی در جهان بینی آنارشیستی و نیهیلیستی میرزاده عشقی؛ محمد قائد با این گزاره از انگیزه خود برای نوشتن «عشقی/ سیمای نجیب یک آنارشیست» در همان پیش درآمد کتاب پرده برمی دارد. او در همان مدخل کتاب، نقد آنارشیسم و نیهیلیسم جاری در جهان بینی میرزاده را علاوه می کند به سابقه علاقه مندی خود به او توضیح می دهد که این علاقه از «روزگار کودکی و نوجوانی نگارنده به سروده های عشقی به مرور تبدیل به میل به بررسی انتقادی تر افکار و نوشته های او شد.» در این کتاب، هر چه پیش می رویم، اهمیت کار را بیش از هر چیز در همین نوع نگاه پدیدارشناسانه قائد به سوژه می یابیم. درست به تناسب فحوای کلامی که از پیش درآمد کتابش برمی آمد از این قرار که شدت یافتن انتقادها به یک هنرمند در بعد نظری، لزوما عامل کاهش علاقه مندی منتقد به آن هنرمند نیست. به اعتباری، انتقاد حتی شدید به یک شاعر، روزنامه نگار و به طور کلی نویسنده می تواند با علاقه مندی به او در تباین نباشد. قائد پیش از آنکه ما را به فصل آغازین کتاب ببرد، رندانه بر این عدم تباین تاکید می گذارد تا حساب کتابش را جدا کنیم از آنچه - به تعبیر او- «تحسین های پرشور» و یا «تحقیرهای پرغیظ» در حق نویسنده جوانمرگی چون میرزاده عشقی به جا آورده اند. به سبب این تمهید نویسنده کتاب، مهیا می شویم برای همراه شدن با دیدگاهی که ترکیبی از عناصر متضاد در موقعیت سوژگانی یک نویسنده یا هنرمند را با همه ناهمپوشانی شان در کنار هم می بیند و اجتماع تضادها را به مثابه مواد برسازنده تناقضی محتوم تحلیل می کند. از این منظر زاویه دید قائد هم یادآور مفهوم «سادرشیا» در نظریه هنر و زیبایی هند است که بر دیدن شیء یا موجودیتی مرئی در کنار چیزی نامرئی در «لحظه» و موقعیت زمانی واحد ناظر است و هم نظریه «چشم مرکب» مرحوم محمد مختاری را در کتابی به همین نام به یاد می آورد.

نماینده تفکر اجتماعی ایرانیان معاصر

با ابتنا به تصویری که کتاب «...سیمای نجیب یک آنارشیست» از میرزاده به دست می دهد، می توان به فاصله ای رسید که بین تلقی ایده‎آلیستی او از جامعه ایران و آنچه به واقع پیرامون او جریان داشته است. قائد در این کتاب بر مغفول ماندن واقعیت ها از نگاه رمانتیستی و ایده آلیستی عشقی نور می تاباند و نشان مان می دهد که این غفلت چقدر در عصیان او علیه همه چیز، از توده های مردم تا خودش نقش داشته است. عشقی برای اجرای نمایشش، جوانسرانه با اتکا به ذوق عمومی مردم و سرمایه خود، گراند هتل لاله زار را برای این کار انتخاب می کند. غافل از اینکه نه تنها ذوق عمومی اقبال کافی برای بازگشت سرمایه او از خود نشان نداد بلکه سبب سرخوردگی اش تا حدی شد که او را به تحقیر مردم و حواله دادن القاب ناسزایی مانند «رمه های دوپا از جهال آلت دست اهریمنانی از قبیل وثوق الدوله و قوام‎السلطنه» و... به آنها واداشت. «...سیمای نجیب یک آنارشیست» تفکر عشقی را به مثابه نمونه ای برای حلاجی تفکر اجتماعی عصر حاضر در نظر می‎آورد و معتقد است که «نقد تفکر عشقی... نقد روانشناسی اجتماعی عصر حاضر» هم هست. کتاب از خصلتی با نام «وطنخواهی عاطفی» در عشقی نام می‎برد و آن را مانع از مواجهه منطقی مخاطبان آثار و اندیشه او با جهان بینی این اهل قلم جوانمرگ قلمداد می کند: «ممکن است در سایه روشن آن گونه تفکر، نکته های بسیاری را در آن جهان بینی از نظر دور بداریم». قائد باز در بیان این همانی نوشته های عشقی با جنبه هایی از فکر ما ایرانیان معاصر یادآوری می کند که «نوشته عشقی، عکسی از جنبه هایی از فکر همه ماست که می تواند به بهتر شناختن خودمان کمک کند». از این زاویه کتاب مورد نظر این نوشته آینه ای به دست می دهد تا مخاطب از رهگذر مروری بر شخصیت و آثار میرزاده عشقی، خود را نیز در آن برانداز کند.

اهمیت روزنامه نگار بودن

از دیگر جنبه هایی که به کتاب «...سیمای نجیب یک آنارشیست» استقلال می دهد، توجه آن به روزنامه نگاری میرزاده عشقی است. وجهی از شخصیت او که کمتر به آن پرداخته شده است. صدر مشروطیت، همان طور که کتاب هم بر آن تاکید دارد، سال ‎های مطبوعات سالاری بود و «کار چاپ و نشر و مطالعه به روزنامه، روزنامه نویسی و روزنامه خوانی محدود می شد» و در بازه زمانی 20ساله در حد فاصل مجلس اول تا انقراض سلسله قاجاریه «هیچ تالیف تازه ای انتشار نیافت و کمتر کسی پی نوشتن کتاب در زمینه تاریخ سیاست، فلسفه سیاسی و پیشینه آرا و عقاید رفت.» این در حالی بود که به تعبیر کتاب محمد قائد «جدال های نظری خصمانه و پایان ناپذیر... شب و روز جریان داشت» و روزنامه ها و البته شبنامه ها بودند که گذرشان«حتی روی میز کار مظفرالدین شاه» هم می رسید. قائد دلیل کم رونقی عرصه کتاب را در قالب گمانه هایی برمی شمارد و از آن جمله مناسب نبودن زبان نثر است. بنا به استدلال قائد، اینکه متجددان و فرنگ رفته های اهل قلم به صرافت ترجمه آثار سیاسی- فلسفی افتاده باشند، محتمل است اما «برای ترجمه کردن مفاهیم اساسی چنان متونی نه تنها به یک رشته واژگان فنی دقیق، بلکه به شیوه بیان غیراحساساتی و غیر شخصی مناسبی فراتر از زبان اندرزگوی سعدی نیاز است» تا مفاهیم انتزاعی، فرار و پیچیده سیاسی- فلسفی را به مختصات ادراک خواننده ایرانی درآورد. در چنان وضعیتی عشقی تازه از مهاجرت برگشته، شعرها و دیگر نوشته هایش را به روزنامه های تهران می داد. در روزهای آغازین قرن حاضر، امتیاز روزنامه «قرن بیستم» را گرفت و «در اردیبهشت و خرداد همان سال پنج شماره 16 صفحه ای بیرون داد و پس از هجده ماه تعطیل» دوره دوم انتشار این روزنامه به مدت سه ماه از سر گرفته شد که حاصل آن شانزده شماره چهار صفحه ای بود. در سال 1303 اما تنها یک شماره هشت صفحه‎ای از «قرن بیستم» به تاریخ هفتم تیرماه درآمد، بی آنکه صاحب امتیاز و مدیرش بداند تنها پنج روز دیگر عمرش به دنیا خواهد بود. قائد سیاق روزنامه نگاری عشقی را متعادل تر از شاعری او می داند و بر این تحلیل است که عشقی روزنامه نگار «می‎کوشد انصاف و تعادل را در نویسندگی رعایت کند و در این باره به دیگر همکارانش اندرز می دهد.»

غزل خداحافظی

... و اما روایت کشته شدن سیدرضا میرزاده عشقی در کتاب «... سیمای نجیب یک آنارشیست»؛ قائد در فصل «تجربه روزنامه نگاری» بخشی را با میان تیتر «غزل خداحافظی» تعبیه کرده و در آن به شرح رابطه مرگ او با آخرین شماره از روزنامه «قرن بیستم» پرداخته است. بر اساس آنچه در این بخش می خوانیم، آخرین شماره «قرن بیستم» از حیث محتوا و مضمون، چه مکتوب و چه تصویری، عامل اصلی کشته شدن او بوده است. عشقی آخرین شماره قرن بیستم را هفتم تیرماه 1303 با شمایلی متفاوت از گذشته منتشر می کند. همان طور که در کتاب قائد هم توضیح داده شده «قطع این شماره کوچکتر از شماره های پیشین است؛ عنوان نشریه از وسط و بالای صفحه... به سمت راست رفته...» و روزنامه ای که نتوانسته بود طبق وعده اش دوشنبه ، چهارشنبه و جمعه هر هفته منتشر شود، حالا در این شماره روی جلد نوشته بود «مرتبا از این به بعد سه شنبه ها منتشر می شود» و همین طور تفاوت های دیگری نسبت به شماره های پیشینش که شرح آن در این نوشته ضرورتی ندارد. آنچه اهمیت دارد و کتاب قائد هم بر آن تاکید گذاشته است، کاریکاتور بزرگی است که بیش از یک سوم صفحه اول را به خود اختصاص داده است.

حکایت سواری دادن سردار سپه

کاریکاتور یک نظامی با لباس فرم و کلاهی به سر -که قائد آن را شبیه به کلاه «افسران انگلیسی در مستعمرات گرمسیری» توصیف می کند- و «پوتینی با حجم و اندازه ای اغراق آمیز» به پا دارد. این نظامی پوش چیزی نامشخص را به دهان می‎برد که روی آن کلمات «گیلان، قزوین و شیراز دیده می شود.» کلماتی که بیش از هر چیز بر استعاری بودن آن چیز نامعلوم از نقشه ایران دلالت می کند و به این معنا مرد نظامی کلاه انگلیسی به سر در حال بلعیدن نقشه ای است که در راه رسیدن به دهانش، خمره و گردن خر را دور می زند. قائد توضیح می دهد که جدای از آن کلاه انگلیسی نشانه اساسی تری که بر تاختن کاریکاتور به دولت انگلیس دلالت می کند، عبارتی است که کنار آن نوشته شده: «جناب جمبول بر خر جمهوری سوار شده شیره ملت را مکیده و می خواهد به سر ما شیره بمالد!» در صفحه دوم همین شماره مثنوی مفصلی به نام «جمهوری سوار» منتشر می‎شود که به جای نام شاعر امضای «حکیم» را پای خود دارد. داستان دراین مثنوی به لحاظ مضمون و تصویر بی تردید ادامه کاریکاتور صفحه اول است. مثنوی ماجرای دزدی را حکایت می کند که در یکی از روستاهای کردستان «به خمره شیره کدخدا دستبرد می زند و برای رد گم کردن، با خرش تا پای خمره می رود.» قائد در تحلیلش از کاریکاتور صفحه اول و مثنوی صفحه دوم، دزد را تشبیهی از انگلستان و خر را تمثیلی از سردار سپه یعنی رضاخان می داند و نتیجه می گیرد که از منظر کاریکاتور صفحه اول و مثنوی صفحه دم، استعمار انگلستان به مثابه دزد اموال ایرانیان برای دستبرد زدن به کشور ما سوار رضاخان شده است. در صفحه چهارم روزنامه هم تصویری منتشر شده است که روزنامه های طرفدار رضاخان را با ذکر نام‎شان روی حیواناتی مانند جغد، افعی، موش، سگ و... به سخره می گیرد. در صفحه هفت همان شماره، مطلبی چاپ می‎شود به نام «آرم جمهوری» با لحنی که می خواهد طنز باشد. قائد توضیح می دهد که این مقاله شرحی است بر یک کاریکاتور: «مضحک قلمی خامدستانه ای است بسیار شلوغ و مملو از جزئیات گوناگون... اثبات اینکه مقاله «دوم جمهوری را واقعا چه کسی نوشت ناممکن به نظر می رسد.» در ادامه، کتاب در بیان استدلالش مبنی بر قوت احتمال تعلق آن مقاله به خود عشقی با اشاره به «افاضات عالمانه تاریخی و جغرافیایی» یادآوری می کند که عشقی به چنین افاضاتی علاقه مند بوده است. قائد سپس از صرافت طنزنویسی عشقی به این نتیجه می رسد که «رندان ماجراجو عشقی را به کاری وادار کردند که قلبا مورد علاقه او بود اما در توان قلم و در روال کار او نبود» و این افسوس را هم اضافه می کند که «دریغ که چقدر سر این آدم خوش قلب کلاه می رفت.»

مرگ، هزینه خلاقیت

خلاصه اینکه کتاب «...سیمای نجیب یک آنارشیست» عشقی را بیش از آنکه قربانی مجموعه ای از رفتارهایش در حوزه نوشتار و عمل سیاسی بداند، قربانی آخرین شماره نشریه اش قلمداد می کند. روزنامه نگاری که نه روزنامه اش تیراژی داشت تا به سبب آن بتواند سود قابل‎اتکایی داشته باشد و نه از هیچ جای دیگری درآمدی داشت، در آن آخرین شماره که تنها چند روز بعد از آن عمرش به دنیا بود، توانسته بود به لحاظ جلب نظر خوانندگان کارستانی کند که با توصیف نویسنده کتاب از آن، این نوشته را به پایان می برم: «عشقی اگر می توانست هر هفته نشریه ای منتشر کند که به اندازه آخرین شماره «قرن بیستم» خواستار و خواننده داشته باشد و به چهارصد برابر قیمت فروش برود، حتما نامش در فهرست موفق ترین روزنامه نگاران جهان جای می گرفت اما برای دستیابی به چنین موفقیتی باید هفته ای یک بار کشته می شد.»