آرشیو یک‌شنبه ۱۳ مرداد ۱۳۹۸، شماره ۳۴۹۲
تخته سفید
۱۲

گزارشی از نشست مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری درباره کالایی سازی آموزش در کشور

کالایی سازی آموزش عمومی

دکتر محمدرضا نیک نژاد

30 تیر 1398 در مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری نشستی با عنوان «کالایی شدن آموزش عمومی در ایران» برگزار شد. در این نشست که با حضور حسام الدین آشنا، رئیس این مرکز و گروهی از دست اندرکاران آموزشی، پژوهشگران، کارشناسان و علاقه مندان به آموزش برگزار شد، دکتر رضا امیدی، استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه سیاست گذاری اجتماعی، به عنوان سخنران اصلی به بررسی روند کنونی خصوصی سازی آموزش و کالا شدگی آن در ایران پرداخت. رضا امیدی در آغاز، کالایی سازی را چنین توصیف کرد: تبدیل حق عمومی به امتیاز طبقاتی، فرسایش پیمان ها/ قراردادهای اجتماعی: از منظر امر اجتماعی، مسئولیت زادیی از دولت، گسترش حوزه عمل بخش خصوصی در حوزه عمومی و فردی شدن مخاطره های جمعی. امیدی با استناد به سرشماری سال 95، تحصیلات از سطح بی سواد، ابتدایی، راهنمایی، دیپلم تا تحصیلات عالی را در سه دهک پردرآمد به ترتیب 9، 18، 15، 27، و 31 درصد اعلام می کند و این درحالی است که این آمار برای سه دهک کم درآمد به ترتیب 46، 27، 15، 9 و 3 درصد است.

 امیدی با اشاره به پژوهش 2013 «جواد صالحی اصفهانی» درباره نابرابری فرصت دسترسی به آموزش در دهک های کم درآمد گفت: شانس ورود پسران به دوره ابتدایی 89 و دختران 92 درصد است؛ اما در دوره متوسط این شانس برای پسران به 37 و برای دختران به 34 درصد کاهش می یابد. این در حالی است که نابرابری فرصت دسترسی به آموزش باکیفیت برای دهک بالای اقتصادی 55 درصد و برای پایین ترین دهک چهار درصد است. بر پایه آمارهای کشوری در سال 96، نسبت مخارج آموزشی دهک پردرآمد، حدود 62 برابر دهک کم درآمد بوده است. در ادامه امیدی با اشاره به یک نمونه شش هزار نفری دانشجویان در دو دانشگاه برتر دولتی شهر تهران، با استناد به مطالعه وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، گفت که 67 درصد دانشجویان از سه دهک پردرآمد کشور بوده اند.

امیدی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به سهم آموزش و پرورش از بودجه عمومی دولت، به عنوان یکی از شاخص های ارزیابی کالا شدگی آموزش در کشور، افزود: در سال 1370 این سهم 19 درصد، سال 72، 15 درصد، سال 78، 15 درصد، سال 82، 8.9 (هشت و نه دهم) درصد و در سال 89 ، 9 درصد بوده است. او ادامه داد که بر پایه گزارش 2019 یونسکو، دولت ها به طور متوسط 80 درصد مخارج آموزش و پرورش را تامین می کنند.

 بر پایه همین گزارش کشورها در زمینه پرداخت از جیب مردم در حوزه آموزش به سه گروه تقسیم می شوند: کشورهای با درآمد بالا (18 درصد)، کشورهای با درآمد متوسط (25 درصد) و کشورهای کم درآمد (33 درصد)؛ در ایران مردم به طور میانگین بین 30 تا 35 درصد هزینه آموزش و پرورش را پرداخت می کنند. همچنین در گزارش 2019 یونسکو آمده است که به طور میانگین 14.2 (چهارده و دو دهم) درصد بودجه عمومی دولت ها و 4.4 درصد تولید ناخالص ملی (GDP) کشورها به آموزش عمومی اختصاص دارد. این در حالی است که بودجه آموزش و پرورش ما در سال 98 زیر 10 درصد بودجه عمومی و سهم آن از تولید ناخالص داخلی کمتر از دو درصد بود است! در همین گزارش یونسکو پیشنهاد می دهد که دولت ها 15 تا 20 درصد بودجه عمومی و چهار تا شش درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) را به آموزش اختصاص دهند. در پیوند با خصوصی سازی آموزش در جهان، در گزارش 2018 بانک جهانی

(https://data.worldbank.org/indicator/se.sec.priv.zs?locations=ir)

 آمده است که در بازه زمانی 1998 تا 2017 ایران بالاترین نرخ خصوصی سازی در دوره متوسطه را در میان جهان داشته است! 

رضا امیدی در ادامه سخنانش به بررسی سیاست های گوناگون خصوصی سازی آموزش عمومی در سه دهه گذشته پرداخت و کارهایی مانند انواع پشتیبانی های مالی و غیرمالی از مدرسه های غیر دولتی، شهریه ای کردن مدرسه های خاص نظیر نمونه مردمی، هیئت امنایی و...، گذاشتن بخشی از هزینه ها به دوش مردم در قالب شهریه (خصوصی سازی پنهان)، خرید شتابان خدمات آموزشی، تلاش برای حذف مدرسه های تیز هوشان و نمونه مردمی در راستای تقویت مدرسه های غیردولتی، دگردیسی مدرسه ها از نهاد اجتماعی به بنگاه های اقتصادی، با تاکید مدام بر درآمدزایی هایی مانند تغییر کاربری، اجاره برخی از ساعت های درسی مدرسه به موسسه های کمک آموزشی و ناشران کتاب های کمک آموزشی و... را گام هایی در راستای خصوصی سازی دانست.

این پژوهشگر برخی پیامدهای خصوصی سازی آموزش عمومی را چنین برشمرد: تضعیف آموزش به عنوان یکی از فرایندهای تحرک طبقاتی و کاهش نابرابری، تبدیل حق عمومی به امتیاز طبقاتی، تبدیل شدن مدرسه به ابزار تمایز طبقاتی، تبدیل شدن مدرسه به ابزار فرسایش همبستگی اجتماعی، قرار دادن مدرسه در معرض فساد و رانت جویی با تبدیل آن به بنگاه اقتصادی و... .