آرشیو سه‌شنبه ۲۲ مرداد ۱۳۹۸، شماره ۵۴۵۵
فرهنگ: ادبیات و هنر
۱۰

با قبله گاه جهان اسلام، از 150 سال قبل تاکنون

آن خال سیاه و لعل شورانگیزش

گروه هنر و ادبیات: واقعیتش را بخواهید حضرت سردبیر چند روزی بود که مدام سوژه حج را به ما یادآوری می کرد که جا نمانید. درست است که حامدخان عسگری، خبرنگار اعزامی ما به مکه مکرمه و مدینه منوره دارد با قلم زیبایش حق مطلب را ادا می کند، این اما مانع آن نبود که بزرگ ترین و تاریخی ترین آیین دینی و اجتماعی بشری، جایی در صفحات فرهنگی نداشته باشد. همین شد که چرخیدیم و چرخیدیم تا ببینیم چطور می شود به اندازه وسع و توان مان برویم سراغ این سوژه که هم برای شما جذاب باشد و هم خودمان انگیزه لازم را داشته باشیم و هم متاع نسبتا جدیدی عرضه کرده باشیم. این شد که رفتیم سراغ قدیمی ترین تصاویری که از حج و مکه و مدینه و این آیین ابراهیمی ثبت شده اند. راستش را بخواهید برای ما که جذابیت زیادی داشت. این که صد و خرده ای سال قبل، سر و وضع مکه و حجاج چطور بوده و چه می کرده اند و حج چه سر و شکلی داشته است. برای ما که جالب بود امیدواریم برای شما هم جالب باشد.

همیشه پای یک مهندس در میان است

طبق جست وجوهای ما که به موزه بریتانیا ختم شد، قدیمی ترین عکس ها از مکه و مدینه و آیین حج را یک مهندس و نقشه بردار مصری گرفته است. تاریخ اولین تصاویری که جناب محمدصادق بیک ثبت کرده به حدود 160 سال قبل می رسد. استاد که حدود 117 سال قبل چهره در نقاب خاک کشیده، سفرهای متعددی را به عنوان خزانه دار و صندوق دار به مکه رفته. جناب محمدصادق بیک، بعدها تصاویری که ثبت کرده بود را در مجلات عربی و اروپایی زمان خودش چاپ کرده و همان صد و اندی سال قبل مورد تقدیر هم قرار گرفت. بعضی از تصاویر این مهندس مصری را با هم مرور کنیم.عکس پانورامای بالای صفحه را محمدصادق بیک گرفته. از دیگر تصاویر شاهکار آقای مهندس هم تصویر سمت راست بالاست (تصویر2). این تصویر هم قدیمی ترین تصویر عکاسی شده از مدینه است. تاریخش هم احتمالا مربوط به همان 140 سال قبل است. بافت منازل مسکونی اهالی مدینه هم در نوع خودش در آن زمان جالب است. این تصویر در موزه بریتانیا نگهداری می شود.  کلنل محمدصادق بیک تصویر 3  را از مراسم گردهمایی حجاج در صحرای عرفات ثبت کرده، تاریخ تصویر هم مربوط به 1880 میلادی است یعنی تقریبا 140 سال قبل!

پای شرق شناس ها هم در میان است

بعد از مهندس و نقشه بردار مصری، یک شرق شناس هلندی که از قضا مشاور دستگاه استعماری هلند هم بوده، دومین فردی است که قدیمی‎ ترین تصاویر را از مکه و حج ثبت کرده است. شاید جالب باشد که بدانید جناب کریستین استوک هورگرون فقط سه چهار سال دیرتر از محمدصادق بیک جنبیده بود.  در هر حال، جناب هورگرون یا دقیق تر بگوییم دکتر هورگرون که رد پایش روی بعضی اقدامات استعماری هلندی ها در جنوب شرق آسیا و اندونزی هم هست، بعد از گرفتن دکترایش به فاصله سه چهار سال بعد از محمدصادق راهی جده و در ادامه مکه و مدینه شد.  ظاهرا شش ماه در مکه اقامت کرده و در نهایت هم مسلمان شده و اسم عبدالغفار را انتخاب کرده. مرور تصاویر او هم خالی از لطف نیست.سمت راست را ببینید.