آرشیو سه‌شنبه ۲۲ مرداد ۱۳۹۸، شماره ۵۴۵۵
زندگی
۱۳

عملکرد شما در روزهای داغ انتخاب رشته می تواند سرنوشت تان را تغییر دهد؛ آیا برای این تصمیم گیری مهم آماده هستید؟

انتخاب رشته با چشمان بسته

محمدحسین خودکار
بسیاری از دانش آموزان با شناختی اندک از رشته های تحصیلی و استعدادهای خود، دست به انتخاب رشته می زنند

کنکور که تمام می شود، داوطلبان این آزمون طاقت فرسا، بعد از حدود یک سال تلاش، تازه با چالش انتخاب رشته مواجه می شوند؛ چالشی که با وجود اهمیت بسیار آن، خیلی از کنکوری ها جدی اش نمی گیرند. به نحوی که بسیاری از آنها در زمان پر کردن فرم انتخاب رشته، نه شناخت دقیقی از علاقه ها و استعدادهای خود دارند و نه رشته های دانشگاهی زیرمجموعه گروه آزمایشی شان را به درستی می شناسند. این موضوع گاهی حتی به نفرات برتر کنکور سراسری نیز سرایت می کند و مثال آن هم دانشجویان بسیاری هستند که بعد از کمی درس خواندن در رشته و دانشگاهی مطرح، از تحصیل در دانشگاه انصراف می دهند یا مجبور به تغییر رشته می شوند. اما ریشه اصلی این انتخاب های نادرست که گاهی فقط براساس مشهور بودن یک رشته و دانشگاه انجام می شود، چیست؟ و چرا معمولا مشاوران تحصیلی در زمان هدایت دانش آموزان برای انتخاب رشته، به جای این که به علاقه و استعدادهای فرد توجه کنند، فقط بازار کار رشته های مختلف را در نظر می گیرند؟ و چرا در سال های اخیر پردرآمدتر بودن یک رشته تحصیلی به معیار اصلی بسیاری از دانش آموزان و خانواده هایشان در انتخاب رشته تبدیل شده است؟ بد نیست در این روزها که بیش از 832 هزار نفر از داوطلبان مجاز به انتخاب رشته در کنکور سراسری امسال، مشغول بالا و پایین کردن اولویت های خود برای پر کردن فرم مربوط در سایت سازمان سنجش هستند، با تعدادی از کارشناسان آموزشی درباره این موضوع صحبت کنیم و راهکارهای انتخاب رشته صحیح بر مبنای شناخت کافی از علاقه، استعدادها و رشته های تحصیلی گوناگون را از زبان آنها جویا شویم.

انتخاب رشته بدون شناخت استعدادها

در سال های اخیر بیشتر مشاوران تحصیلی وزارت آموزش و پرورش از مقطع متوسطه دوم به متوسطه اول انتقال پیدا کرده اند و کمبود مشاوران تحصیلی در متوسطه دوم موجب شده است نقش این افراد برای هدایت تحصیلی دانش آموزان این مقطع به ویژه در مدارس دولتی سال به سال کمرنگ تر شود. این کمبود نیز فضا را برای موسسات آموزشی غیردولتی فراهم کرده است که نقش پررنگ تری در هدایت تحصیلی دانش آموزان به خصوص در زمان انتخاب رشته داشته باشند. این نکته ای است که علیرضا قهرمانی، مشاور تحصیلی در گفت وگو با جام جم درباره ضعف های نظام آموزشی در زمینه هدایت تحصیلی دانش آموزان دست روی آن می گذارد و تاکید دارد همین ضعف هاست که بسیاری از داوطلبان کنکور را در ایام انتخاب رشته روانه موسسات آموزشی و مشاوران خصوصی می کند. مشاورانی که به گفته او، برای راهنمایی در انتخاب رشته، بیشتر از همه به بازار کار و درآمد احتمالی رشته های تحصیلی توجه می کنند، نه استعداد و علایق دانش آموزی که به آنها مراجعه کرده است. در واقع آن طور که این مشاور تحصیلی توضیح می دهد، امروزه انتخاب رشته در موسسات آموزشی بیشتر جنبه تکنیکی پیدا کرده است و مشاوران تحصیلی برای این کار معمولا فقط رتبه داوطلبان، محل سکونت آنها و شهرت دانشگاه های برتر را در نظر می گیرند. این سبک از انتخاب رشته نیز ممکن است باعث بی رغبتی افراد به رشته تحصیلی شان در دوران دانشجویی شود که در نتیجه آن، بسیاری از دانشجویان یا بدون داشتن انگیزه کافی تحصیل در رشته خود را ادامه می دهند یا بعد از چند سال درس خواندن به فکر تغییر رشته و حتی انصراف از دانشگاه می افتند. با این حال، قهرمانی انجام تست های شناخت استعداد تحصیلی را به عنوان یکی از راه حل های جلوگیری از بروز این اتفاق معرفی می کند و می گوید: یکی از معدود راهکارهایی که برای شناخت رشته تحصیلی مورد علاقه در زمان انتخاب رشته پیش روی دانش آموزان وجود دارد، انجام آزمون های رغبت سنج است که بر مبنای استانداردهای روان شناختی بین المللی تا حدودی به افراد کمک می کند علاقه های تحصیلی خود را بهتر بشناسند.

این در حالی است که از نظر این مشاور تحصیلی، بسیاری از مشاوران خصوصی و موسسات آموزشی یا اساسا این آزمون ها را نمی شناسند یا از آن استقبال چندانی نمی کنند. همچنین به گفته او، بسیاری از دانش آموزان و خانواده هایشان نیز اصلا از وجود این تست ها خبر ندارند. قهرمانی البته تاکید دارد گرفتن تست های رغبت سنج از دانش آموزان نیاز به تخصص ویژه ای دارد و داوطلبان کنکور اگر می خواهند این آزمون ها را انجام دهند، بهتر است صرفا به مراکز مشاوره مجوزدار زیر نظر سازمان نظام روان شناسی یا بهزیستی مراجعه کنند.

دانش آموزان، رشته های تحصیلی را نمی شناسند

با وجود این که عمده مدارس دولتی مقطع متوسطه دوم از کمبود مشاور تحصیلی رنج می برند، اما در بیشتر مدارس غیردولتی این مقطع برای حفظ ظاهر هم که شده، حداقل یک مشاور در هر پایه تحصیلی حضور دارد. البته راهنمایی مشاوران تحصیلی مدارس غیردولتی در سال آخر متوسطه معمولا به تشریح شیوه های تست زنی، نحوه درس خواندن و برنامه ریزی درسی خلاصه می شود و این افراد کمتر دانش آموزان خود را در زمینه معرفی مشاغل و رشته های دانشگاهی هدایت می کنند. محمد الهی، کارشناس آموزشی نیز در این باره به جام جم توضیح می دهد: در مدارس غیردولتی زمانی که دانش آموز برای انتخاب رشته پای حرف مشاور خود می نشیند، فقط از او یاد می گیرد چطور باید براساس تراز، رتبه و آمار قبولی های سال های گذشته فرم انتخاب رشته را پر کند. یعنی به گفته او، در فرآیند انتخاب رشته شناخت علاقه و استعدادهای دانش آموزان به طور کامل به فراموشی سپرده می شود و اصولا مشاوران تحصیلی وقت خود را صرف این موضوعات نمی کنند.

این کارشناس آموزشی البته این را هم می گوید که در بعضی مدارس غیردولتی مشاوران تحصیلی به صورت گروهی درباره مشاغل مختلف و بازار کار آنها با دانش آموزان خود صحبت می کنند، اما آنچه در این میان مورد غفلت قرار می گیرد، ارائه توضیح کافی درباره دروس موجود در رشته های دانشگاهی است. نکته ای که از نظر او سبب می شود بسیاری از دانشجویان بعد از یکی دو سال تحصیل در رشته خود، تازه بفهمند محتوای کلی دروس رشته شان چیست.

الهی معتقد است ریشه همه این اتفاقات به ضعف کلی نظام آموزشی در زمینه هدایت تحصیلی بازمی گردد. «آموزش و پرورش وظیفه دارد با به کارگیری مشاوران تحصیلی به دانش آموزان کمک کند رشته های دانشگاهی را بهتر بشناسند. اما اکنون مدارس دولتی مقطع متوسطه دوم یا اصلا مشاور ندارند یا تعداد دانش آموزانی که در این مدارس زیر نظر یک مشاور قرار می گیرند، بسیار بالاست. این مساله باعث می شود مشاوران تحصیلی کمتر فرصت ارائه مشاوره فردی به دانش آموزان خود را پیدا کنند و به همین دلیل تقریبا هیچ اطلاعاتی درباره علاقه و استعدادهای دانش آموزانشان به دست نمی آورند. حالا وقتی مشاور تحصیلی یک مدرسه دولتی شناخت کافی از روحیات و مهارت های دانش آموز خود نداشته باشد، طبیعتا نمی تواند او را در زمینه انتخاب رشته به درستی یاری دهد. از سویی دیگر، مشاوران مدارس غیردولتی یا موسسات آموزشی نیز یا به همین صورت شناخت کافی از دانش آموزانشان را ندارند یا اساسا مساله علاقه و استعدادهای دانش آموزان در زمینه انتخاب رشته جزو اولویت هایشان نیست.»

نگاه واقع بینانه به انتخاب رشته

در شرایط معیشتی دشوار امروز، مسلما مهم ترین اولویت والدین بیشتر دانش آموزان برای انتخاب رشته فرزندانشان، بازار کار و موقعیت های شغلی رشته های تحصیلی گوناگون است و همین موضوع توجه به علاقه و استعداد دانش آموزان را در حاشیه نگاه خانواده شان قرار می دهد. البته این نوع نگاه به انتخاب رشته لزوما منفی نیست، اما آنچه در این میان مورد بی توجهی خانواده ها قرار می گیرد، این است که بسیاری از دانش آموزان در زمان انتخاب رشته، بینش صحیحی نسبت به رشته های تحصیلی مختلف ندارند و خیلی هایشان حتی نمی دانند در صورت فارغ التحصیلی در آن رشته، قرار است در چه مشاغلی به کار گرفته شوند.

اما راشد نظری، مدرس دانشگاه و مشاور کنکور در این باره معتقد است وقتی دانش آموزان مهم ترین معیار خود برای انتخاب رشته را موقعیت شغلی رشته های مختلف قرار می دهند، باید حتما اطلاعات کافی درباره بازار کار، آینده شغلی و محتوای دروس رشته های انتخابی شان داشته باشند. او البته ارائه این اطلاعات را در درجه اول وظیفه مشاوران تحصیلی می داند .«مشاوران مدارس و موسسات آموزشی باید در طول سال تحصیلی موقعیت شغلی رشته های مختلف را برای دانش آموزان تشریح کنند. اما بیشتر آنها چون خودشان نیز اطلاعات درستی در این باره ندارند، در شناساندن رشته های تحصیلی به دانش آموزان کم کاری می کنند.» نظری در این شرایط به دانش آموزان پیشنهاد می دهد کم کاری مشاوران خود را با تحقیق در فضای حقیقی و مجازی درباره رشته های تحصیلی مختلف جبران کنند و در فرصت کوتاهی که برای انتخاب رشته دارند، محتوای دروس رشته های تحصیلی زیرمجموعه گروه آزمایشی خود، نظرات دانشجویان آن رشته ها و آینده شغلی شان را بررسی کنند. این مشاور کنکور البته توضیح می دهد چون با توجه به فرصت اندک باقیمانده برای انتخاب رشته، دانش آموزان نمی توانند تحقیق مناسبی روی ده ها رشته موجود در گروه آزمایشی شان داشته باشند، آنها نخست باید علاقه هایشان را بشناسند سپس بررسی های خود را روی تعداد معدودی از رشته های مورد علاقه شان محدود کنند. از سوی دیگر، نظری تاکید دارد انتخاب رشته کاری است پیچیده و چندوجهی. از این نظر او به داوطلبان کنکور توصیه می کند حتما برای انتخاب رشته علاوه بر توجه به موقعیت های شغلی رشته های تحصیلی و علاقه هایشان، مهارت هایشان را نیز در نظر بگیرند، چراکه ممکن است آنها رشته ای را انتخاب کنند که اصلا با روحیات و توانایی هایشان همخوانی نداشته باشد و همین انتخاب نادرست زمینه ای شود که آنها نتوانند تا پایان عمر به موفقیت شغلی برسند. این مشاور کنکور همچنین خطاب به دانش آموزان می گوید برای موفقیت در انتخاب رشته باید شانس قبولی خود در کدرشته های گوناگون را براساس رتبه شان به درستی ارزیابی کنند و حتما شرایط زندگی شخصی و خانوادگی خود را نیز مد نظر قرار دهند. «دانش آموز باید با در نظر گرفتن شرایط خانوادگی خود، ببیند آیا مثلا توانایی رفتن به شهرستان را دارد یا خیر. یا این که آیا خانواده اش می توانند شهریه دانشگاه های غیردولتی یا دوره های شبانه را بپردازند یا خیر. در مجموع مهم ترین اصل در انتخاب رشته واقع نگری است، یعنی داوطلب کنکور باید براساس شرایط خود، خانواده و جامعه اش دست به انتخاب رشته بزند تا بتواند با هر رتبه ای که در کنکور به دست می آورد، بهترین انتخاب ها را داشته باشد و راه رسیدن خود به موفقیت را کوتاه تر کند.»