آرشیو سه‌شنبه ۲۲ مرداد ۱۳۹۸، شماره ۳۴۹۹
اقتصاد
۴
یادداشت

فرصتی برای تولید و ارتقای مسکن خود

سیدمجتبی علوی

برنامه بازآفرینی شهری یکی از محورهای هشت گانه رونق تولید و اشتغال است که از محل تبصره 18، بودجه ای برای آن مصوب شده است. اهمیت تبصره 18 برداشت از صندوق ذخیره ملی است که با دستور و موافقت مقام معظم رهبری انجام شده و بیان کننده عزم ملی برای توجه به محدوده های ناکارآمد شهری اعم از سکونتگاه های غیررسمی، بافت های ناکارآمد میانی موسوم به بافت فرسوده و احیای بافت های ارزشمند و تاریخی است و در راستای برنامه اشتغال زایی دولت باید هزینه شود.

برنامه ملی بازآفرینی شهری سه ویژگی دارد: نخست جامعیت در تهیه برنامه از ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و محیط زیست، دوم انسجام سازمانی و همکاری بین بخشی و سوم مشارکت اجتماعی که این سه نقشه راهی است که قواعد حاکم بر «بازار بازآفرینی شهری» را مشخص کرده و هدف اصلی آن ارتقای کیفیت زندگی ساکنان در این بافت هاست. این برنامه نه فقط به ارتقای زیرساخت ها و افزایش دسترسی مردم ساکن در این محدوده ها به خدمات روبنایی توجه دارد؛ بلکه نوسازی و بهسازی مسکن و توان افزایی اهل محل در زمینه های مختلف اقتصادی، اجتماعی و نهادی را همراه با تهیه برنامه ها و طرح های مورد نیاز محلات در بر می گیرد. مجموع این اقدامات «بازار بازآفرینی شهری» را در کشور و به ویژه درون محلات هدف شکل داده و به دلیل اینکه اقدامات اجرائی این برنامه عمدتا در بخش ساختمان و مسکن است، در گروه برنامه های اصلی رونق اقتصادی و اشتغال در کشور قرار گرفته است. 

پرسشی که این یادداشت سعی می کند به آن پاسخ دهد، این است که برنامه توان افزایی اقتصادی، اجتماعی و نهادی -به عنوان یکی از محورهای بازآفرینی شهری- چگونه زمینه های دسترسی اهل محل به «بازار بازآفرینی شهری» را که عمدتا بخش مسکن و ساختمان است، فراهم می کند؟ 

در طرح جامع مسکن (وزارت راه و شهرسازی: 1393) قواعد و چارچوب بازار بخش مسکن در سطح کلان و ملی روشن شده و در زمینه های مختلف آن را طراحی و بسته پیشنهادی ویژه محدوده های بازآفرینی شهری را نیز ارائه داده است. برای اجرای این طرح در سطح محله ای نیز کوشش هایی در شرکت بازآفرینی شهری انجام شده است (پشت مشهدی و دیگران 1394). این بررسی ها حاکی از آن است که برای ایجاد ارتباط بین بخش مسکن و ساختمان و رونق اقتصاد محله با رویکرد اجتماع محور نیاز به چارچوب اقدام ویژه است که دستگاه های مختلف عضو ستاد ملی برای تحقق آن باید سهم و نقش خود را ایفا کنند. در تحلیل نهادی انجام شده در دفتر مطالعات کاربردی و امور ترویجی شرکت بازآفرینی شهری ایران، نهاد هدف برای برداشتن گام نخست در این برنامه، سازمان فنی و حرفه ای در نظر گرفته شد؛ به این اعتبار که وظیفه اصلی این سازمان مهارت آموزی و ارتقای مهارت های شغلی آحاد مردم است.

براساس رویه مرسوم در سازمان فنی حرفه ای سرفصل های آموزشی متناسب با نیاز بازار کار تعیین و متناسب با آن طرح درس ها تهیه، استانداردسازی و سپس به متقاضیان آموزش داده می شود؛ بنابراین ابتدا ضروری بود که نیازهای متقابل «بازار بازآفرینی شهری» و اهل محل شناسایی شده و برای آن طراحی های آموزشی صورت گیرد. برای دستیابی به این هدف اقدامات زیر انجام شده است:

1- شناسایی مسائل مشترک محدوده های هدف: بر اساس مطالعات انجام شده، هریک از گونه های محلات هدف (غیررسمی، ناکارآمد میانی موسوم به فرسوده و تاریخی) مشخصه ها، ظرفیت ها و چالش های خاصی را برای اتصال به «بازار بازآفرینی شهری» دارد که در این باره ابتدا مسائل مشترک این بافت ها شناسایی شد.

2- تهیه برنامه توسعه اقتصاد محله (LED): با توجه به ظرفیت های موجود در سازمان فنی حرفه ای کشور در تهیه سندهای مهارت استانی و طرح جامع اشتغال و آگاهی این سازمان از وضعیت نیاز بازار کار، فرصت مغتنمی است تا با تاکید بر «بازار بازآفرینی شهری» سند توسعه اقتصاد محله تنظیم و بر اساس این برنامه، اقدامات مختلف درباره بازار محله، شهر، سطح ملی و سطح جهانی طراحی و به عنوان برنامه در سطح بلندمدت، میان مدت و کوتاه مدت طراحی و به اجرا برسد که این اقدام به عنوان برنامه مشترک با این سازمان توافق شده است.

3- شناسایی فرصت های اشتغال با توجه به نیاز سازمان های مختلف برای فعالیت در محلات: یکی از فرصت های اشتغال مهارت آموزی اهل محل درباره نیازهای نهادهای سیاست گذار و خدمات رسان است. در حال حاضر سازمان های مختلف دولتی و حاکمیتی بر رویکرد محله محور برای اقدامات و روش تسهیلگری برای خدمت رسانی به محله ها و محدوده های هدف توافق دارند. آموزش اهل محل در زمینه مهارت تسهیلگری فرصت مناسبی را هم برای اشتغال اهل محل و همچنین امکان پایدارسازی فعالیت های سازمان های خدمات رسان فراهم می کند.

4- شناسایی اصلی ترین موانع دسترسی در سطح محله ای به بازار مسکن: از اصلی ترین موانع دسترسی در سطح محله ای به بازار مسکن، سند مالکیت و برخی از ضوابط و مقررات شهرسازی و ساخت وساز است که در این زمینه توافق شد برای حل این چالش اهل محل درخصوص نحوه تامین سند مالکیت و حل مشکلات ضوابط و مقررات شهرسازی و ساخت وساز آموزش ببینند و کارت مهارت دریافت کنند.

5- شناخت ظرفیت های ساکنان محله ها برای اتصال به بازار رسمی: بررسی ها نشان می دهد ساکنان محلات هدف اعم از تاریخی، غیررسمی و ناکارآمد میانی (فرسوده) در بخش ساختمان و مسکن و خدمات به خصوص ساده و نیمه ماهر بیشتر فعال اند. شناسایی کارگران ساده و ماهر بخش ساختمان و مسکن و ارتقای مهارت آنها یا اعطای گواهی نامه صلاحیت و مهارت علاوه بر اثرات مثبت اجتماعی بر ایجاد فرصت در ورود به بازار کار محلات در ساخت وساز و امور عمرانی شهر امکان ایجاد تشکل های حرفه ای خاص این محلات را فراهم می کند تا در بلندمدت از طریق نهادسازی امکان و فرصت بهسازی پایدار محلات را فراهم کرد.

6- شناسایی فرصت های خاص درونی محله ها برای اتصال به محورهای اشتغال و صنایع ملی: در حال حاضر سه صنعت گردشگری، بازیافت و IT در اسناد فرادست مورد تاکید است. سندهای توسعه آمایش استانی نیز حاکی از برنامه ریزی برای توسعه اقتصادی استان ها در این محورهاست. در محله های هدف به خصوص بافت تاریخی زمینه برای توسعه مهارت آموزی اهل محل برای اتصال به بازار گردشگری وجود دارد. اهل محل می توانند در مورد نحوه استفاده از این فرصت اقتصادی بهره مند شوند که البته ساکنان محلات مختلف را می تواند در بر گیرد اما تاکید با توجه به فضای محلات تاریخی بر این محلات است. در بلندمدت در صورت آموزش مردم ساکن درخصوص گردشگری و گردشگری شهری می توان بسته های پشتیبان موجود نوسازی و بهسازی مسکن را برای ارتقای وضعیت واحدهای مسکونی موجود در این محلات هدایت کرد، بهسازی وضعیت بهداشتی خانه های باارزش و مقاوم سازی بر اساس تشخیص متخصصان امکان ایجاد بازار گردشگری را با محوریت مردم محل فراهم می کند و به حفظ میراث های باارزش هم کمک می کند. این روش جدیدی است که منتظر سرمایه گذاری کلان درخصوص خدمات زیرساختی گردشگری نمی شود بلکه جامعه ساکن را برای تحقق این مهم آموزش و بسیج می کند. درخصوص صنعت بازیافت بررسی ها حاکی از آن است که اهل محل در بسیاری از این محلات به صورت تخصصی در زمینه بازیافت فعالیت می کنند. رسمیت دادن به این بازار و ارتقای مهارت مردم به خصوص در بخش ساختمان و مسکن از محورهای مهم برای ایجاد فرصت برای دسترسی به بازار اشتغال است. اقدامات شش گانه فوق در همکاری با سازمان فنی - حرفه ای کشور طراحی و از محل تبصره 18 و سایر منابع در محلات مصوب در موافقت نامه این تبصره به اجرا خواهد رسید. هدف کمی این برنامه مهارت آموزی و ارتقای مهارت حدود 80 تا صد هزار نفر در محورهای ذکرشده و برخی محورهای خاص استانی -که پیشنهاد خواهند داد و به اجرا خواهد رسید- تا پایان سال 1399 است.