آرشیو سه‌شنبه ۲۲ مرداد ۱۳۹۸، شماره ۳۴۹۹
دیپلماسی
۱۵

دیاکو حسینی، تحلیلگر ارشد مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری: قطر؛ تسهیل کننده کانال دیپلماتیک با امارات و عربستان

بعد از اتفاقاتی که درباره نفت کش ها در خلیج فارس رخ داد، تفاوت های رفتاری بین برخی همسایگان پهنه آبی خلیج فارس مشاهده می شود؛ برای مثال امارات متحده عربی که جدیدترین شکل از تحولات در یمن را نشان داده است. شما علت این تغییر رفتار را چه می دانید؟

در ماه های اخیر افزایش تنش ها در خلیج فارس و بالاگرفتن احتمال برخورد نظامی ناخواسته بین ایران و آمریکا تاثیر زیادی بر تجدیدنظر سیاست های امارات داشته است. در یک جنگ احتمالی میان ایران و آمریکا، امارات اولین کشوری خواهد بود که به دلیل همراهی با سیاست های مخرب آمریکا و میزبانی تعدادی از پایگاه های نظامی آن، مورد هدف تلافی جویانه ایران قرار خواهد گرفت و در آن صورت می توان پیش بینی کرد که در زمانی کوتاه بعد از آغاز جنگ، آسیب جبران ناپذیری را متحمل شود. به علاوه امروز روشن شده است که آمریکا تحت رهبری دونالد ترامپ نمی تواند متحد قابل اعتمادی برای این کشورها در یک ماجراجویی نظامی باشد. بعد از سرنگونی پهپاد آمریکایی در آسمان ایران و احتیاط عاقلانه آمریکا در نشان دادن واکنش نظامی، همه محاسبات امارات و عربستان سعودی برهم خورد. این اتفاق نشان داد که اولا ایران برخلاف تصورات، واهمه ای از رویارویی با آمریکا ندارد ثانیا، آنها را به این نتیجه رساند که شاید پیش از این درباره اراده و توانایی آمریکا برای مقابله نظامی با ایران، مبالغه کرده اند. به همین ترتیب، جداشدن تدریجی منافع امارات و عربستان سعودی در یمن عامل دیگری است. با روشن شدن این واقعیت که عربستان تحت هیچ شرایطی از جمله از راه خلق یک بحران انسانی، قادر به پیروزی در یمن و سرکوب دائمی معترضان نخواهد بود، برای امارات عاقلانه تر است که راه خودش را از ریاض جدا کند یا حداقل به موازنه لازم در سیاست خارجی خود بازگردد. از طریق این موازنه و بازسازی روابط با ایران، امارات بهتر می تواند منافع بلندمدت خود را تضمین کند. قطر یک نمونه ایدئال و رشک برانگیز برای امارات است. امروز ایران و قطر روابط دوستانه ای با هم دارند و در حال تبدیل شدن به شرکای قابل اعتمادی برای یکدیگر هستند. روابط خوب با ایران به قطر امکان داده که در تنظیم مناسباتش با عربستان سعودی با اعتمادبه نفس بیشتر و کارآمدتر عمل کند. ممکن است رهبران امارات از خود بپرسند که چرا نباید از مدل قطر پیروی کنند و ضمن تامین امنیت بهتر، جایگاه بالاتری برای چانه زنی های سیاسی با عربستان به دست بیاورند. این تاملات در شرایطی که آشکار شده فشارهای اقتصادی و قلدری های نظامی آمریکا، ایران را به تسلیم وادار نخواهد کرد، بیش از قبل ضروری است. البته هرچند نشانه هایی از تغییر سیاست های امارات و شاید عربستان سعودی وجود دارد، اما برای قضاوت نهایی باید همچنان صبر کنیم. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، نشانه ضعف آنها نیست، بلکه باید علامت عقلانیت این کشورها باشد.

  آقای ظریف درحالی که از سوی آمریکا تحریم شده، در اولین سفر خود به قطر رفت. دوحه چرا میزبان این سفر شده و مهم ترین دستور کار این سفر چیست؟

 موضوعات زیادی است که میان ایران و قطر مورد بحث قرار می گیرد؛ از همکاری های تجاری دوجانبه تا تلاش برای ایجاد ترتیبات امنیتی چندجانبه با هدف تنش زدایی در خلیج فارس. قطر به دلیل داشتن روابط نسبتا خوب با همه طرف های تنش در این منطقه، پتانسیل بالایی برای رسیدن به نقطه تفاهم مشترک و نزدیک کردن دیدگاه های متعارض طرف ها دارد و می تواند نقش فعالانه تری برای صلح ایفا کند. هیچ کشوری به جز قطر در خلیج فارس امروز صاحب چنین توانایی و اعتباری نیست که بتواند با همه طرف ها گفت وگو کند؛ بنابراین به منظور کاهش تنش در خلیج فارس، این نوع رفت و آمدها نباید موجب تعجب باشد.

درحالی که انگلیس و آمریکا به دنبال یارگیری های منطقه ای برای حضور نظامی در خلیج فارس هستند، به نظر می رسد در بین همسایگان عربی ما، چندان اقبالی پیدا نکرده اند. به نظر شما کدام یک از همسایگان با آنها همراه خواهند شد؟ عربستان، کویت، امارات متحده عربی، قطر یا...؟ علت این همراهی یا عدم همراهی در منافع یا مضارشان چیست؟

طرح آمریکا برای ایجاد یک ائتلاف نظامی در خلیج فارس به بهانه حفاظت از خطوط کشتی رانی یک اقدام تحریک آمیز و بالقوه بسیار خطرناک است که نه تنها بر افزایش امنیت در خلیج فارس اثر نمی گذارد، بلکه نتیجه ای جز افزایش دوباره تنش در منطقه نخواهد داشت. به خاطر آگاهی نسبت به این حقیقت بود که مهم ترین متحدان آمریکا در اروپا و آسیا هم تمایلی برای مشارکت در آن نشان ندادند. هرچند بریتانیا به دنبال تنش نفت کش ها با ایران به دلایل سیاسی تصمیم به همکاری با آمریکا گرفته است. ممکن است امارات و عربستان چنین خطایی را مرتکب شوند؛ در این صورت یک بار دیگر بر روند تنش زدایی تاثیر منفی خواهد گذاشت و بارقه های دیپلماسی را از میان خواهد برد. مطابق با شایعات تاییدنشده ممکن است اسرائیل هم قصد شرکت در این ائتلاف دوکشوری را داشته باشد. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، جنگ در خلیج فارس حتمی و اجتناب ناپذیر است.

  آقای ظریف در حالی به قطر سفر کرد که یک روز پیش از آن، یک عضو انصارالله به تهران آمده بود. در شرایطی که درگیری ها در یمن شکل متفاوتی از سال های قبل به خود گرفته، این رایزنی ها در تهران چه تحلیلی را می تواند با خود همراه کند؟

ایران همیشه مایل بوده که با طرف های درگیر در جنگ یمن، از طرق دیپلماتیک برای حل و فصل این بحران همکاری کند. طرح چهارماده ای که دکتر ظریف در نخستین روزهای بحران یمن ارائه داد، شامل برقراری آتش بس، ارسال کمک های انسان دوستانه، ازسرگیری گفت وگوی ملی یمنی و تشکیل دولت فراگیر وحدت ملی، همچنان تنها و بهترین راه حل خروج از بحران است. امروز با معلوم شدن شکست ائتلاف تحت رهبری عربستان در سرکوب بخش بزرگی از مردم یمن که بزرگ ترین فاجعه انسانی بعد از جنگ سوریه را ایجاد کرده و همین طور متعاقب تشدید اختلافات میان شبه نظامیان تحت حمایت امارات و نیروهای تحت فرماندهی عربستان سعودی، فرصت دیگری به دیپلماسی داده شده است. ایران هرگز فرصتی را برای پیشبرد راه حل های صلح آمیز از دست نداده و ممکن است امروز امیدواری بیشتری برای رایزنی با طرف های سعودی و اماراتی به وجود آمده باشد. قطر می تواند تسهیل کننده این کانال های دیپلماتیک باشد و باید منتظر باشیم و ببینیم اصرار ایران به روش های دیپلماتیک جواب خواهد داد یا خیر.