آرشیو سه‌شنبه ۲۲ مرداد ۱۳۹۸، شماره ۳۴۹۹
روزنامه فردا
۱۶
سدسازی و مصائب آن

سیاست های موسوم به مهار آب

(1)
محمد درویش

به تازگی دیده بان حقوق بشر گزارش مفصلی از بحران مدیریت آب در عراق منتشر کرده و در آن به نقش دولت های منطقه و ضعف دولت مرکزی  در تشدید بحران پرداخته است. این گزارش می گوید: هرچند داوری قطعی درباره  تاثیر سدسازی ترکیه - پروژه گاپ - بر کاهش جریان آب به سمت هورالعظیم، بصره و اروندرود کار آسانی نیست، اما در عین حال نباید و نمی توان از این نقش مخرب به آسانی گذشت. رودخانه فرات نخست از سوریه و پس از رسیدن به داخل عراق از چندین سد عبور می کند. درست همین قصه درباره دجله هم تکرار می شود و در بالادست بصره در سرشاخه های دجله، ده ها سد در ترکیه، ایران و عراق احداث شده است. پروژه گاپ یکی از بزرگ ترین پروژه ها در حوضه رودخانه ها در دنیا محسوب می شود.

 ارزیابی تصاویر ماهواره ای از جانب دیده بان حقوق بشر نشان می دهد  از اواخر سال های 1980 پروژه گاپ به ساخت بیش از 20 سد در حوضه آبخیز فرات منجر شده است؛ از جمله سد آتاتورک (در سال 1992) و آلپاسلان-1 برجی (در سال 2009). دیگر فعالیت ها در این زمینه در طول سال 2015 ادامه داشته اند. تصاویر ماهواره ای گویای آن هستند که سیستم عظیم سدهای برقابی، تبعات سنگین و حیاتی بر جریان آب در پایین دست برای سوریه و عراق داشته اند، اگر چه به دلیل کمبود داده ها از برآورد رودخانه های سوریه و به ویژه از سد الثوره، ارزیابی تاثیر بر جریان آب در پایین دست به بصره بسیار دشوار است. 

سد ایلی سو با مخزنی به بزرگی حدود دو برابر کرخه - بزرگ ترین سد ایران - بزرگ ترین برنامه از پروژه گاپ، بر دجله در جنوب شرق ترکیه واقع شده است و احتمالا روی حجم آورد سالانه دجله به عراق تاثیر دارد. از سال 2016، مقامات رسمی ترکیه و عراق درباره برنامه های ترکیه برای پرکردن ایلی سو مذاکره دارند؛ با متخصصانی که کاهش چشمگیر جریان آب دجله را پس از آبگیری ایلی سو پیش بینی می کنند. سد ایلی سو تا ماه مارس 2019 خالی مانده بود، اما از ماه آوریل به دلیل ذوب شدن بخش بزرگی از برف ها و بارندگی فراوان، به مرور پر شد و اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، اعلام کرد آبگیری در ماه ژوئن رسما آغاز خواهد شد که عملا چنین هم شد.  در حوضه آبخیز رودخانه دجله، سدسازی در محدوده پروژه گاپ ورای سد ایلی سو در حال حاضر جریان دارد. بنا بر تصاویر ماهواره ای از سال 1997 تاکنون 9 سد ساخته شده اند که شش عدد از آنها، از جمله ایلی سو، از سال 2011 به بعد بوده است. علاوه بر این، ارزیابی این تصاویر نشان می دهند دست کم شش سد جدید دیگر در حال ساخته شدن هستند که احتمالا از سال 2020 به کار گرفته خواهند شد و سد جدید هفتم نیز در جیزره (جزیره ابن عمر) در حال برنامه ریزی است. یک تصویر ماهواره ای همچنین دو سد جدید بر رود زاب در ترکیه را نشان می دهد که از نوامبر 2018 به راه افتاده و احتمالا بر جریان آب به دجله در پایین دست در جنوب موصل تاثیر خواهد داشت.